Túrli-tústi álem

Osyndaıda eske muhıttyń arǵy betinde AQSh-ta qara násildilerdi quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń qorlaýyna, óltirýine baı­lanysty bastalǵan Black Lives Matter qozǵalysy eske túsedi. Qazir buqaralyq aq­parat quraldary betinde buǵan qatysty qarsy pikir aıtý – kásibı mansabyńdy aıaq­taýmen teń. Jalpy, búginde qara násildilerge qatysty jaǵymsyz pikir aıtý, olardy «N» árpinen bastalatyn sózben (etıkalyq máse­lege baılanysty Nigger sózin osylaı jazýdy jóndi kórdik) ataý qaýipti. О́ıtkeni bulaı ataý olardyń senimine selkeý túsiredi, násildik bólinýge ákeledi-mys.

Áıtse de, búgingi tańda rasızmge qatysty másele tym kúrdelenip, aıqaı-shýǵa tolyp ketken.  AQSh-ta Býbba Ýolles degen avtoshabandoz bar. Osy saladaǵy qara násildilerdiń eń úzdigi. Birneshe dodada top jarǵany bolmasa, bylaıǵy jurtqa tanylǵan emes.

О́tkende búkil álem Black Lives Matter dep shýlap júrgende bireýler Ýollestiń garajyna darǵa asatyn jip ilip ketipti. Al bul – rasızmniń negizgi elementi sanalady. Kezinde AQSh-ta «Ký-klýks-klan» qozǵalysy oıran salyp, qara násildilerdi zańsyz óltirip júr­gende darǵa asatyn jip násilshildiktiń negizgi belgisi retinde qalyptasty.

Ýollestiń garajyna qatysty oqıǵadan keıin muhıttyń arǵy betinde qyzý pikirtalas bastaldy. Búkil BAQ muny jarysa jazdy. Tipti, Býbbanyń áriptesteri ony qoldap, jarys kezinde erekshe qurmet kórsetken. NASKAR da Ýollesti qoldaıtynyn bildir­gen. Istiń nasyrǵa shapqanyn kórgennen keıin bul iske tipti Federaldy tekserý bıýrosy (FBI) aralasypty.

Oqıǵanyń sońy qalaı aıaqtalǵany tipti qyzyq. FBI teksere kele, sol mańdaǵy shaban­dozdardyń báriniń garajynan osyndaı darǵa asatyn jip taýypty. Sóıtse, esikti ashyp-jabýǵa arnalǵan bul jip áý basta osylaı turǵan eken. Iаǵnı byltyrǵy qarasha aıynan beri darǵa asatyn jipke uqsap turǵan. Ol kezde Ýolles myrzanyń bul garajdarǵa múldem qatysy bolmaǵan. Eshkim oǵan mán de bermegen.

Bul az bolsa, Black Lives Matter qozǵaly­synyń ókilderi Eýropada, AQSh-ta kórnekti tulǵalarǵa qoıylǵan eskertkishterdi qula­typ, keıbirine aýyr sózder jazyp ketti. Olar­dyń qatarynda jıhangez Hrıstofor Ko­lýmb, Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mı­nıstri Ýınston Cherchıll sekildi tanymal tul­ǵalar bar.

Osy qozǵalystyń saldarynan álemdik ádebıet salasyna da ózgertý engizýge týra ke­lip tur. Máselen, tanymal detektıv jazýshy Agata Krıstıdiń «On negr balasy» atty kitabynyń ataýy qoǵamdyq qysym saldarynan ózgertildi. Tipti, Harper Lıdiń Pýlıtser syılyǵyn alǵan «Saıqymazaqty óltirý» (To Kill a Mockingbird) týyndysy da kitaphana sórelerinen joǵaldy. Tipti, Mark Tvenniń «Geklberrı Fınniń basynan keshkenderi» kitaby da rasızm daýyna ushyrady. HBO arnasy óziniń qorynan «Jel ushyrǵandar» (Gone with the Wind) fılmin óshirýge májbúr boldy. Basty sebep – rasızm.

AQSh-ta, jalpy, Batys áleminde násil­shildikke qatysty mynandaı jazylmaǵan zań bar. Qarapaıym jurttyń «N» árpinen bastalatyn sózdi aıtýǵa quqyǵy joq. Alda-jalda baıqamaı aýzyńnan shyǵyp ketse, jaýapqa tartylyp, tipti qylmystyq qýdalaýǵa ushy­raýyń múmkin. Biraq qara násildi aǵaıyn bir-birine bul sózdi emin-erkin qoldana beredi.

Aıtpaqshy,  bizdiń osy baǵandy jazýy­myzǵa Sharlı Ebdo jýrnalynyń Muhammed paıǵambardy ájýalaǵan sýretin qaıta jarııalaǵany sebep bolyp otyr. Bıyl atalǵan jýrnaldyń redaksııasyna terrorıstik shabýyl jasalǵanyna 5 jyl toldy. Charlie Hebdo qaıǵyly datany osylaı atap ótýdi jón kóripti. Esterińizde bolsa, 2015 jyly eki fransýz azamaty jýrnal redaksııasyna basyp kirip, avtomattan oq jaýdyryp, 12 adamdy óltirip, 11 adamdy jaralaǵan-dy. Keıinnen búkil álem «Men Charlımin» dep álemge úndeý tastady.

Bir qyzyǵy, adam quqyǵy, senim quqy­ǵy dep urandatýshylar 2 mıllıard musyl­mannyń ardaq tutar tulǵasyn qorlaǵanǵa jaq ashar emes. Eshkim Charlie Hebdo-ny aıyptap, zańmen qýdalap jatqan joq. Osylaısha, qara násildilerge qatysty máselede shektelgen sóz erkindigin musylmandarǵa kelgende aýyzdyqtaý múmkin bolmaı tur...