Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaev, EQ
Oralhan Bókeı dese jan saraıymyzǵa sáýleli, móldir sezimderdi sińirgen jazýshy elesteıdi. Ol týǵan jerin – Altaıdy asqan qushtarlyqpen, ańsarly saǵynyshpen tógilte sýrettedi. Onyń negizgi keıipkerleri de óz týǵan jeriniń adamdary. О́zi anyq biletin, jan dúnıesimen túsinetin, ár áredikte túnde túsinde kórip, kúndiz oıynda áldıleıtin, shyn ómirdegi artyqshylyǵy men kem-ketigi toqaılasqan kádimgi óz jerlesteri. Shyn ómir men shyǵarmashylyqtyń ara-jigin asqan sheberlikpen ádiptep, shyǵarmashylyq atty jumbaq, rýhanı álemdi taza, asqaq kúıinde saqtaýǵa umtylǵan jazýshy óz keıipkerleri arqyly oqyrmannyń júreginde aıaýshylyq, meıirim, mahabbat sezimderin oıatýdy maqsat etkendeı.
«Nege biz osy?» dep bastalatyn leksııasyn oqı beretin Taǵandy biletin oqyrman ony áli umytqan joq. О́ıtkeni ol tek Taǵannyń kóńilindegi suraq emes. Ol suraqty aqyl-esi bútin, búgini men erteńine eleńdeıtin, qoǵamdasyp ómir súrýdiń barlyq maqsat-mindetin, odan týyndaıtyn talaptar men sharttardy, jetistikter men kemshilikterdi jaqsy biletin kez kelgen jumyr basty pende ózine qoıa alady. «Nege men osy?» demeıdi. «Nege biz osy?» degennen bastaıdy... «Mennen» góri «biz» mańyzdyraq. «Bizdiń» ınersııasy joǵary. Shyndasa, «Bizdiń» qolynan kelmeıtin dúnıe joq. Biraq sol «Bizdiń» nadandyqtyń, qarańǵylyqtyń qursaýynan shyǵa almaýy, ashkózdikpen ólermendenýi, bir-birine degen qatygezdigi, qyzǵanyshpen, kekpen qarýlanýy jaryqty, bıikti, tazalyq pen adaldyqty tý etken jandardy ómirden túńildiretini de ótirik emes.
«Ataý keredegi» basty keıipker «Nege biz osynyń» avtory. «Nege biz osy?» dep qamyryqty kúıge túsken, oılaı berip oı túbine batqan, qııalı Taǵan osy shyǵarmadaǵy barlyq keıipkerdi biriktirip turǵan negizgi ustyn. Shyn máninde óz basynyń qamyn oılap, baılyqqa jetý úshin sonaý Amerıkadan býdan aralardy aldyrtyp, baǵyp júrgen ózimshil, sarań, qatygez Erik te, ómiriniń sońǵy kúnderi týǵan jerge taban tireýdi armandap qana jatqan Núrke kempir de, kúıeýi bar bolsa da jalǵyzdyqtan japa shegip, onyń qamqorlyǵy men meıirimine bólene almaǵan Aına da qandaı bolsyn, áıteýir bir ózgeristi ishten kútip júrgenderi anyq edi. Bir kezdegi eldi aýzyna qaratqan sheshen de bilimdi aspıranttyń qańǵyp qalǵany, bir jutym araq úshin kisi esiginde júrýge arlanbaı, Erikpen birge onyń úıine barýǵa kelisim berýi soqtaly sıýjet. Osy arqyly shyǵarma shymyrlanady, oqıǵa qoıýlanady.
«Nege biz osy?» qoǵamdyq ómirdiń negizgi suraǵy. Taǵan bul arqyly ózi ómir súrgen qoǵamnyń barlyq kemshilikterin qolmen qoıǵandaı ǵyp tizip beredi. «Shala-jansar jasalǵan oqýlyqqa sendik, shala saýattylarǵa sendik, shabyna ot tússe de aıtaıyq: О́kimet basynda otyrǵandardyń bar-barlyǵyna sendik, al olardyń aq degeni – alǵys, qara degeni qarǵys boldy. Mine, sondyqtan da halyq adasty, qaısysynyń qaı sózine senerin bilmeı sendeldi, olardyń birine-biri jala jaýa qýyp, birin-biri joqqa shyǵaratyn teńiz tolqyny sekildi aıbynynan seskendi, ne aıtsa da quldyq dedi, kim aıdasa da júrdik dedi, qytyqtasa – kúldi, shymshysa – jylady, onda da kóz jasyn jasyryp tunshyǵa jylady, mańdaıynan sıpasa qýandy, jat dese – jatty, tur dese – turdy, osylaısha sırktegi úıretindi ańdardaı adamdar da taıaqtyń kúshi, táttiniń dámine úırendi, úıretti...» deıdi Taǵan. Sol joıqyn memlekettik qurylym shyndyq izdegen, ásirese, 1930-1940 jyldardyń shyndyǵyn izdegen Taǵandy adam qalpynan shyǵaryp jibere jazdady. Dıssertasııasyn qorǵatpady, jumystan qýdy, KGB-ny sońyna salyp qoıdy. Aqyrynda barar jer, basar taýy qalmaǵan Taǵan on shaqty jyldyń ishinde maskúnem atandy. Bozala tańnan «Nege biz osy?» dep suńqyldaıtyn ádet tapty. Taǵan – Keńes ókimeti tusynda shyndyqqa umtylǵan, sol úshin jazalanǵan, qýǵynǵa ushyraǵan, taǵdyrynyń tas-talqany shyqqan adamdardyń jıyntyq beınesi. Onyń izdegeni tek qana shyndyq emes. Ol adamǵa tán asyl qasıetterdiń báriniń joqtaýshysy. Biraq «Bizdiń» rýhy qalǵyp ketken. «Biz» uıqyly-oıaý, tek búginmen ómir súredi, qoǵamdasyp ómir súrýdiń negizgi maqsatyn túsinbeıdi. «Biz» júıeniń de quly, qulqynnyń da quly... Bul shyndyq Taǵan sııaqty jany názik, bilim men parasat teń bitken adamdardyń janyn jasytatyny anyq.
«Ataý keredegi» jaǵymsyz obraz – Erik. О́ıtkeni ol ózi ósirgen býdan aralardan aınymaıdy. Onyń ózi de býdan tuqym... Ákesi qazaq, anasy orys Eriktiń ulty joq. Ol úshin salt-dástúr, til men din degen túk te emes. Ol eshkimnen jábir kórmese de adamdar arasynan qashady. Aýyldastaryn únemi jazǵyryp júredi. Barlyq maqsaty – kóp dúnıe jınaý. Aýrý sheshesi men jarynan basqa eshkimi joq jalǵyz jigittiń dúnıe jınaýdaǵy maqsaty da aıqyn emes. Shyǵarma sońynda sonaǵa aınalyp, ushyp ketetin Erik – ultsyzdanýdyń, máńgúrttiktiń sımvoly. Oǵan báribir. Ol «Nege biz osy?» dep jany kúımeıdi. О́mirlik suraqtar qoıyp, oǵan jaýap ta izdemeıdi. Biraq Taǵan sııaqty adamdardyń energetıkasy onyń álsiz jan dúnıesin kúıretip jibergenine tańǵalýǵa da bolmaıdy.
«Ataý kere» romany qoǵamdyq ómirdiń qym-qýyt saýaldaryna túrli ádistermen jaýap bere otyryp, barlyǵynan aırylsań da, adamı qasıetterdi joǵaltpaý týraly oı tastaıtyn kúrdeli roman. Munda negizgi keıipkerler kóp te emes. Bar-joǵy jıyrma shaqty keıipker bolýy múmkin. Biraq eshqaısysy bir-birin qaıtalamaıdy. Túrli minez, túrli taǵdyr. Sonyń ishinde basty keıipkerler «Nege biz osy?» dep áleýmettik saýal qoıyp, oǵan ózi jaýap beretin Taǵan men qatygez, dúnıeqońyz Erik beıneleriniń erekshelikterin ǵana sóz ettik.
