Syrdarııa neden sýaldy?

Qambash kózden bul-bul usha jazdady

Bıyl ár jazda jaǵalaýynan jurt arylmaıtyn Qambash kóline ba­ratyndar sap tyıyldy. Kólemi ja­ǵy­nan kishi Araldan keıingi iri kólge asy­ǵyp jetkenderdiń ózi jaǵalaýyn ke­mirip jatqan burynǵy aıdyndy kóre almaǵany anyq. Syrdarııa óze­nindegi sý tapshylyǵynan bir jazda kól jaǵalaýynan 250-300 metrge she­ginip ketti. Mamandar jyl saıyn bir­neshe myń tonna balyq aýlanatyn Qambashtaǵy tirshilik ıeleriniń ja­ıyn aıtyp, másele kótergen edi. Aýyl turǵyndarynyń da tartylǵan sý tabanynan shyqqan kúlimsi ıiske tunshyǵyp otyrǵany belgili boldy.

Sýy kóz jasyndaı móldir Qambashta ár jazda shamamen 60-70 myń týrıst demalatyn. Infraqurylymy jolǵa qoıylyp, jetpiske jýyq kásipker nápa­qa taýyp otyrǵan. Bıyl tartylǵan kólmen birge olardyń bıznesi de toq­tady.

Osy jyly sý tapshylyǵynyń bolaryn mamandar erte-aq boljaǵan edi. «Qazsýshar» RMK oblystyq fılıaly, Aral-Syrdarııa basseındik ınspeksııasy byltyrǵy jeltoqsannan bas­tap alda egiler kúrish kólemin 78 500 gektardan asyrmaý kerektigi jóninde usynys bergen. Ony oblystyq ákimdik sharýashylyqtarǵa egis naýqanynan buryn eskertken. Biraq osynyń bárine qaramastan bıyl 90 myń gektardyń ústinde kúrish egildi.

– Qazir ekiniń biri kúrish egýge qumar. Memlekettiń osy salaǵa qoldaýyn paıdalanyp qalǵysy keletinder kóp. Biraq onyń qorshaǵan ortaǵa áserin de oılaýymyz kerek. Bıyl barlyq jerde sý tapshy. Tipti ózbekter maqtany 50 paıyzǵa deıin azaıtty degendi estip otyrmyz. Al bizde kerisinshe kúrish al­qaby ósti. Osynyń saldarynan bıyl Qambash qatty tartylyp ketti. Kezinde maqta men kúrishke sý alyp, Araldy keptirip edik. Endi sol kepti Qambashqa kıgizsek, alyp aıdyndy ornyna keltirý qıyn bolady, – deıdi Aral-Syrdarııa basseındik sý ınspeksııasy basshysynyń mindetin atqarýshy Jumahan Nurseıitov.

Oblys ákimdigi de máseleniń qan­sha­lyqty kúrdeli ekendigin jaqsy tú­sinip otyr. Biraq onyń túıini jeke sha­rýashylyqtarǵa baılanysty. Olardyń qansha alqapqa kúrish egip otyrǵanyn da anyqtaý qıyn. Tekserý úshin tıisti oryndardyń ruqsatyn alýǵa ýaqyt jum­saısyń. Barǵannyń ózinde sharýa qojalyqtarynyń basshylary bıznesti tekserýge jarııalanǵan úshjyldyq mo­­­ratorııdi kóldeneń tartyp shyǵa ke­ledi.

Kelesi jyly da sý kóbeıe qoıady de­gen úmit az. Byltyr osy ýaqytta qyr­ǵyz­dardyń «Toqtaǵul» sý qoımasynda 17 mlrd tekshemetr sý turǵan, qazir ondaǵy kólem 15 mlrd tekshe metr ǵa­na. О́zimizdiń Shardarada ótken jyly osy mezgilde 1,5 mlrd tekshe metr sý saqtalsa, qazirgi mólsheri 850 mln tekshe metr tóńireginde.

Mamandar qazir kúrish egip júr­gen­derdiń kópshiligi dıqanshylyq dás­­­túrden alys ekenin aıtady. Olar egin­shilikke eńbek dep emes, kól-kó­sir tabys ákeletin bıznes dep qana qa­raıdy. Mysaly, bıyl biraz aýmaq kanaldan alys, tipti keıbiri bıik jerge egilgen. Demek, ony ekkenderdiń bul ká­sipten habary az.

– Jaqynda ǵana Memleket basshy­sy «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda aýyl­sharýashylyǵy salasyndaǵy ma­­mandardyń tapshylyǵy jaıly jaq­sy aıtty. Buryn egin egetin sharýa­shylyqta ınjener-gıdrotehnık mamany bola­tyn. Al qazir tipti ondaı mamandar daıarlanyp jatqanyna kúmánim bar. Prezıdent basty qujatta atap ót­kendeı, sýarý júıesi eskirgendikten on­syz da qasqaldaqtyń qanyndaı sý­dyń jartysy dalaǵa ketip jatatyn kez­deri bolady. Eń aldymen osyny ret­­teýimiz kerek, – deıdi Jumahan Nur­seıitov.

Kúrishti memleket satyp alsa...

Sýdy ysyrapsyz paıdalanýdyń birden-bir joly aýyspaly egis júıesin uıymdastyrý. Jýyrda jýrnalıstermen kezdesýde oblys ákimi Gúlshara Ábdiqalyqova alda aýyspaly egis jú­ıesindegi kúrish kólemin 75-80 myń gektarǵa turaqtandyryp, mal azyǵy túrindegi daqyldar kólemine basymdyq berý kózdelip otyrǵanyn atap ótti.

Al Aral-Syrdarııa basseındik ıns­peksııa basshysynyń orynbasary Jumahan Nurseıitov kúrish óndirisin memlekettik azyq-túlik qaýipsizdigi aıasyndaǵy sharalarǵa engizý kerek de­gen oıda. Onda kúrishtiń egiletin kó­lemin memleket ózi belgileıdi, soǵan saı túrli sýbsıdııa beredi. Keıin daıyn ónimdi belgili bir baǵamen satyp alady. Al oǵan kirmegen sharýashylyqtar óz shyǵynyn ózi kóterýi kerek.

– Osyǵan kóshsek, qazir kúrish egýge qulshynyp júrgenderdiń talaıy aıaǵyn tartar edi. Árıne, aımaqtyń brendine qarsylyǵymyz joq. Biraq dál qazir osy ónimniń paıdasynan zııany kóbirek bolyp turǵanyn jasyrmaıyq. Jyl saıyn ulǵaıǵan alqaptar saldarynan Kishi Aralǵa túsetin sý azaıyp barady. Munyń arty tabıǵı apatqa soqtyrady, – deıdi ol.

Osy jyly «Qazsýshar» RMK ob­lys­tyq fılıaly jergilikti ákim­diktermen birlese otyryp, sharýalar egis alqaptaryn kezektese sýarý úshin keste jasady. Ala jazdaı ár aýdanǵa shapqylap, áýpirimdep sý berý maýsymyn aıaqtady. Mundaǵy mamandardyń pikirinshe, oblysqa sý qoımalaryn salý kerek. Qazir Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Sý resýrstary komıteti osyndaı eki qoımanyń joba-smetalyq qujat­ta­masyn daıyndaý úshin qarjy bólip, bul baǵytta jumystar bastaldy. Osy jobada qaralyp otyrǵan Qaraózek jáne Kúmisketken sý qoımalary salynsa, aımaqtaǵy egin sharýashyly­ǵy eńse tiktep, ilgeride úırek ushyp, qaz qonǵan kólderdiń birazy paıda bolyp, óńir ekologııasy jaqsara tú­sedi. Eń bastysy, kórshilerge degen ki­rip­tarlyqtan arylar edik. Qazir «Ki­si­deginiń kilti aspanda» degenniń ke­rin keltirip otyrǵan Qyrǵyzstan men О́zbekstanǵa kúnimiz túse berse, Kishi Araldan, Syr boıynda onsyz da sa­naýly ǵana qalǵan kólder júıesinen aıy­rylyp qalýymyz ábden múmkin.

Qyzylorda oblysy