Kúlzara DAIYROVA, kelini: – Meniń joldasym Qaırolla da, ákesi de bir kindikten jalǵyz ul bolǵan. Atam Esil aýdany Qaraǵaı aýyly mańyndaǵy «Qyryq úı qonǵan» dep atalatyn qonysta 1896 jyly týǵan. Balalyq shaǵy el ómirindegi qıly kezeńdermen tuspa-tus kelgen. «Aq ketip, qyzyl kelgen» aýmaly-tókpeli zamandy da, asharshylyqty da, saıası qýǵyn-súrgin náýbetin de kórgen. «Soǵys» degen sýyq habar tula boıdy titirkendirip, atamyzǵa da shaqyrý qaǵazy kelgende kemseńdep jylaı bastaǵan kempirin shaly «jamanshylyq shaqyryp bul ne qylǵanyń!» dep tyıyp tastaǵan. 1941 jyldyń aıaǵynda ásker qataryna alynyp, «Belarýs jerindemiz, maıdanǵa endik» dep qysqa ǵana jazylǵan tildeı hattan keıin habar-oshar pyshaq keskendeı úzilgen. Birde úlken atam men buǵanasy qata qoımaǵan Qaırolla ekeýi sıyr jegilgen arbaǵa otyn tıep, úıge jaqyndaı bergende shoǵyrlanyp turǵan bir top adamdy kóredi. Bulardy kózi shalǵan ájemiz daýys salyp, ańyrap qoıa beredi. Sóıtse, poshtashy Aman «qara qaǵaz» ákelgen eken. Atamyz «Kóz jastaryńdy tyıyńdar, túge. Balam tiri. Qudaı túsimde aıan bergen joq» degende jınalǵan jurt siltideı tynady. Ananyń aty ana ǵoı. Ájemiz jylaýdan kóz ashpaı qos janary kórýden qalady.
1944 jyly qaqaǵan qys kúnderiniń birinde úıge súrine-qabyna kirgen poshtashy «Nurbaıdan hat keldi, senbeseńder, mine!» dep bar daýsymen aıǵaı salǵan. Hatta «men aman-esenmin, bári jaqsy» delingen. Munyń bári – quıma qulaq, zerdesi myqty Qaırolladan estigenderim. Alaqandaı ǵana aýyldan jaýmen shaıqasýǵa ketken 33 bozdaqtan 16-sy ǵana aman-esen oralǵan. Solardyń biri Qaırekeńniń ákesi 1945 jyldyń aıaǵynda otbasymen qaýyshqan.
Qymbat SALAMATOVA, qyzy:
– Ákem áskerı komıssarıattyń tizimine kirgenimen, ondaǵylar shaqyrýǵa asyǵa qoımaıdy. «Meni maıdanǵa jiberińizder» degen aryzy da aıaqsyz qalady. Habardyń keshigý sebebin bilmek bolyp aýdan ortalyǵyna barady. Sóıtse, «anasy joq úsh balańdy kim asyraıdy? Kári áke-shesheń jáne bar» degen jaýap alady. Áıeli dúnıeden ótip, zaryn tartyp júrgen kezi. Bulaı bala-shaǵanyń ortasynda kózge kúıik bolyp júrgenshe ot pen oqtyń arasynda sheıit ketkenim artyq, dep namysqa býlyǵady. Sodan ne kerek, sóz baılasyp júrgen Rahıma esimdi ádemi boıjetkendi kelin etip túsirip, áskerı komısarıattaǵylardy degenine amalsyz kóndiredi. 45 jastaǵy onyń ójet qımyly, tosyn áreketi talaılardy tánti etedi. О́ıtkeni aıaq-qoly balǵadaı adamdardyń brondy syltaý etip, tylda qalyp qoıǵandary qanshama!
Endi kópke deıin nege habar-osharsyz ketkenine toqtalaıyn. Alma-kezek tolassyz shaıqastardyń birinde aldyńǵy sheptegi keńes áskerleri jaý qorshaýynda qalyp, kóbi qyrylady. Zeńbirekter úzdiksiz atqylap, áýeden bomba tastalyp, jer-dúnıeni tamuqqa aınaldyryp jibergendeı bolady. Ákem bir top qarýlasymen jaý qorshaýyn buzyp shyǵyp, ormanǵa jasyrynady. Bar oılary – áskerı bólimdi tabý. Biraq «bilmegen jerdiń oı-shuńqyry kóp» demekshi, adasyp, kóp júredi. Qaıda barsa da, aınala ash bórideı antalaǵan jaý. Qaryn ash, kıim juqa. Uıqy kórmesten, damyl tappastan birneshe kún qalyń ný aǵashtyń ishin kezedi. Belgisiz baǵytty betke ala otyryp, óldim-taldym degende bir seloǵa kezigedi. Munda belorýstiń qartań áıeli úıine ákelip, tamaqtandyrady. Jaralaryn tańyp, beredi. Alaıda nemister bulardyń jasyrynǵanyn sezip qoıyp, atys bastalady. Eki jaqtan birtalaı adam oqqa ushady. Ákem tiri qalǵan bir joldasymen keri sheginip, ormanda boı tasalaıdy. Arada birtalaı ýaqyt ótkennen keıin ǵana áskerı bólimge baryp qosylady. Sol-aq eken, «nemis tutqynynda boldy, soǵystan qasaqana qashty» degen kúdikke ilindirip, aq-qarasyn aıyrmastan aıyp batalonyna jiberedi. Jaraqaty jazylmaı jatyp aldyńǵy shepke qaıta salady. Osylaısha «opasyz», «satqyn» degen aıyptaýdy op-ońaı tańa salatyn keńestik qyzyl saıasatty bastan ótkergen qatardaǵy jaýynger jeńisti Vengrııa jerinde qarsy alady. Soǵys bitken soń elge qaıtamyn degen qýanyshy qoınyna syımaı júrgende tıisti oryndar taǵy da tergep-tekserip, biraz áýrege túsiredi. Shybyn janyn shúberekke túıip, oq pen ottyń arasynda júrgeni, memlekettik marapattary – biri de eskerilmeıdi. Shash al dese, bas alatyn urda-jyq áperbaqandar bul áreketterinen túk ónbeıtinin bilip, bosatýǵa májbúr bolady. Keńes ókimetine tıtteı de ókpesi joq, kerisinshe, otan úshin basyn kez kelgen qaterge tigýge ázir adamǵa budan asqan qorlaýdyń túri joq shyǵar, sirá! Mundaı ádiletsizdikke súıegi myqty, rýhy kúshti ákem tótep bergenimen, birazǵa deıin senimsizdik kórsetilip kelgen. Qańqý sózderdi el ishindegi suq kózder men beıpil aýyzdar otqa maı quıǵandaı órshitip jiberetin. Sodan bolar, keı jeńis kúnderi eshqaıda shaqyrylmaı, eleýsiz qalatyn. Biraq «aqqa – qudaı jaq» degendeı túbi shyndyqtyń jeńerine, aqıqattyń ornaıtynyna ımandaı senetin. Solaı boldy da.
Janat QUSAIYNOV, nemeresi: – Bıyl Reseıdiń podvignaroda.ru ınternet-saıtyn qarap otyryp, atam týraly tyń derekterdi kezdestirgende óz kózime ózim senbedim. Qatty tolqyǵanym sonshalyq, kópke deıin júrek tolqynysyn basa almadym. Jaqsy habarǵa týǵan-týystarymnyń bári ortaqtasyp, bir-birinen súıinshi surasyp jatty. Tabylǵan málimetter boıynsha atamnyń qandy qasapta eki ret jaralanyp, ólimmen talaı márte betpe-bet kezdesken has batyr retinde maqtan etemin. Marapat paraqshasynda jazylǵandaı Batys, Voronej, 9-shy Ýkraın maıdandary baǵytynda nebir joıqyn joryqtarǵa qatysqan. 1945 jyly 30 sáýirde bolǵan keskilesken shaıqasta jaýdyń 6 soldatyn jaıratyp, 4-ýin tutqynǵa alǵan. О́zi aýyr jaraqattanyp, gospıtalǵa túsken. Osy erligi úshin B. Hmelnıskıı atyndaǵy 606-shy atqyshtar polkiniń komandıri P. Býldakov «Qyzyl Juldyz» ordenine usynǵan. Al esep kártishkesinde joǵarydaǵy erligi atap jazylyp, úshinshi dárejeli «Dańq» ordeni kórsetilipti. Soǵan qaraǵanda osy memlekettik marapat berilgen bolýy kerek. Bul habar bizge araǵa 75 jyl ótken soń jetip otyr. «Igiliktiń erte-keshi joq» degen.
Atamyz kásipqoı ańshy bolǵan, búrkit ustap, ańǵa salǵan. О́ziniń atalas týysy, Keńes Odaǵynyń Batyry Jálel Qızatovpen jaqyn aralasqan.
Gúlnár BÁJENOVA, kenje qyzy: – Ákem dúnıeden ozǵansha adaldyǵynan aınymady. Elge qadirli, syıly, qoly ashyq jomart jan bolǵanyn zamandastary, aýyldastary únemi aıtyp otyratyn. Kindiginen taraǵan 11 ul-qyzynan 50-ge jýyq nemere, shóbere ósip-órbigenine shúkirshilik deımiz.
Jýyrda ákem jaıly tyń málimetter tabylyp, ólgenimiz tirilgendeı, óshkenimiz janǵandaı kúı keshtik. Qujatqa qarasaq, memlekettik marapatqa usyný týraly buıryq 20 mamyrda shyǵyp, polk komandıri qol qoıǵan. Demek, ákemniń erligi ataýsyz qalmaǵany, bir nagradaǵa ilikkeni daýsyz. Meniń bul oıymdy nagradalar tizimi tusynda /22.05.1945 j./ úshinshi dárejeli «Dańq» ordeniniń kórsetilýi aıǵaqtaı túsedi. Onyń tapsyrylmaı qalýynyń basty sebebi, joǵaryda aıtylǵan jalǵan aıyptaýlardyń syzy ma deımin. Bir ókinishtisi, 1945 jyly 28 sáýirde jasaǵan erligi aıtylmaı qalǵan.
Bájenovter áýleti joq izdegen jolaýshyǵa uqsaımyz. Dálirek aıtqanda, áke arýaǵynyń razylyǵy úshin oǵan tıesili memlekettik marapattyń otbasymyzǵa tapsyrylýyn qalaımyz. Osy úmit jetegimen qorǵanys isteri jónindegi departamentte bolyp, tilegimizdi jetkizgen edik. Naqty erlikteri jaıly syr shertetin qolymyzdaǵy az-maz derektermen bóliskenbiz. Marapat qazaq jerine qaıtarylyp, tórimizde ilýli tursa degen basty armanymyz oryndalsa, mereıimiz óser edi. Indete izdese, ákemizge qatysty basqa da derekterdiń tabylyp qalýy ǵajap emes. Tıisti oryndar bizdiń janaıqaıymyzǵa qulaq túrip, eskerýsiz qaldyrmaıdy degen senimdemiz.
Oblystyq qorǵanys isteri jónindegi departamenttiń áskerı-patrıottyq tárbıe jáne Uly otan soǵysy ardagerlerimen jumys jónindegi qyzmet bastyǵynyń orynbasary Borıs Sapenkovpen sóıleskenimizde Bájenovter áýleti aýyzsha ótinishpen qaırylǵanyn rastady. Soǵys bitkeli 75 jyl ótse de, habar-osharsyz ketkender men olar týraly derekterdi izdestirý sharalary bir báseńdegen emes. Qazir ınternet jelisi kómeginiń arqasynda bul sharýa biraz jeńildendi. Kómek surap jatqandar qatary kóp. Bul otbasyǵa da járdemdesýge daıynbyz. Tek ótinish berýshi adamnyń týý týraly kýáligi men jazbasha aryzy bolsa, jetkilikti. Osy qujattar negizinde Reseı Federasııasynyń tıisti vedomostvolaryna arnaıy hat joldaımyz, dedi bizdiń saýalymyzǵa oraı mán-jaıdy túsindirgen Borıs Fedorovıch.
Soltústik Qazaqstan oblysy
