Bul áńgime kórshimiz Reseı memleketindegi I.A.Goncharov tarıhı-memorıaldyq ortalyq-murajaıynda ótken XVII aımaqaralyq tarıhı-arhıvtik konferensııasynda bastaý alǵan bolatyn. «Dáýirdegi adamdar. Adamdaǵy dáýirler» atty jıynda basqosqan mádenıet salasynyń mamandary muraǵattardy qundy aqparattardyń qaınar bulaǵyna balap, ony qadirleý kerektigimizdi basa aıtqan edi.
– Ár memlekettiń rýhanı ómirine azyq bolar mańyzdy maǵlumattar arhıvterde jasyrynǵan. Dáýir almassa da biz ózimizdiń ótkenimizdi sol jerden izdeımiz. Aqıqaty sol. Qanshama alyp tulǵalardyń ómirinen syr sherter derekter qordalanyp jatyr. Olardyń tamyryna qan júgirtseńiz tarıhı oqıǵalarǵa sapar shegesiz. Almaǵaıyp zamanda ártúrli jaǵdaı boldy. Biraq oǵan biz bireýdi kinálaı almaımyz. Jańa dáýirdiń baspaldaǵyn nyq basý úshin ótken ǵasyrlardyń jańǵyryǵy janyńa jiger bereri daýsyz, – deıdi Ýlıanov oblysynyń óner jáne mádenıet basshysy Evgenııa Sıdorova.
Jalpy, orys halqynyń muraǵattary XVIII ǵasyrdan bastaý alady eken. Baıyrǵy Kıev Rýsi zamanynda-aq ərtúrli jazba eskertkishter ýaqyt sandyǵynda saqtalsa kerek. Bul týraly qarymdy qalamger Sapar Baıjanov «Arhıv – Aıǵaq» zertteý eńbeginde aıtyp, tolyqqandy qamtyp ótken edi. Jazýshy: «Erte kezderde ərtúrli is qaǵazdary men jazbalary knıaz qoımalarynda, ıakı dinı ǵıbadathanalarda aqsha jəne basqa asyl múliktermen birge qazyna esebinde saqtalyp kelgen. XVIII-XIX ǵasyrlarda úkimet tarapynan jarlyqtar shyǵarylyp, Senat, Sınod sekildi basqarý organdary men negizgi əkimshilik mınıstrlikteriniń janynan arhıvter qurylǵan. Biraq bir ortalyqtan basqarýdyń bolmaýy, júıesizdik pen bytyrańqylyq arhıv qazynasynyń rettelip saqtalýyna da, el múddesi úshin tıimdi paıdalanylýyna da qatty kedergi keltiredi», dep tolǵana jazady.
Shynynda, arhıv taza tarıhı materıaldar men ótken ómirdiń derekti eskertkishindeı. Ol bir ne eki dáýir buryn kún keshken tálimdi tulǵalardyń ǵumyrnamasynan sabaq berip, sol kezeńniń kókeıkesti máselelerin, dıplomatııalyq qarym-qatynastardy, saıası-qoǵamdyq, ekonomıkalyq ómirdiń san alýan qubylystaryn zertteý úshin saqtalady. Mine, sol sebepti mekemelerdegi is qaǵazdaryn arhıvke alarda bilikti mamandardan komıssııa qurylyp, qabyldanatyn ister muqııat suryptaýdan ótkizilýi tıis, jaramsyz deıtin ister komıssııa qaýlysy negizinde arhıv ókiliniń qatysýymen tizbe boıynsha joıylady. Mundaı suryptaý barysynda qalyń istiń ishindegi turaqty, saqtalýǵa jatatyn jekelegen qujattar, sondaı-aq avtograftar, mór, gerb qaǵazy, baspadan shyqqan blank úlgileri ólshenip alynýy qajet. Al jaramsyz dep tabylǵan ister men býma qaǵazdar arhıv isteri basqarmasy ókiliniń qatysýymen qaǵaz ónerkəsibi mekemesine ótkiziledi. Bul búgingi jalǵasqan burynǵynyń jón-joralǵysy.
Reseıdegi mazmundy jıynǵa baryp qaıtqan Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń dırektory Meıram Bektembaev qundy qujattardy qarapaıym halyq ta kórse degen izgi oıda.
– Muraǵat isin damytý perspektıvasynda qazirgi zamanǵy aqparattyq qoǵamnyń qajettilikteri men talaptaryna jaýap beretin reseılik arhıvter deńgeıine jetý mindeti tur. Qazirgi zaman tehnologııasy arhıvterden ınnovasııalyq ónimder men tehnologııalardy belsendi engizýdi, jańa tásilderdi qoldanýdy, arhıvtik jumys túrlerin jetildirý men ońtaılandyrý joldaryn izdeýdi talap etedi. Muraǵat óz qyzmetin únemi jetildirip otyrýy kerek, týyndaǵan problemalar men syn-qaterlerge ıkemdi jáne tez jaýap berýi kerek. Muraǵat aqparattaryn paıdalanýshylarǵa qyzmet kórsetý sapasyn arttyrýǵa umtylyp, jumys ádisterin únemi jetildirip otyrýǵa mindettimiz, – deıdi M.Bektembaev.
Iá, arhıvtegi aıǵaqtardy qazaqtyń júrip ótken jolynyń jańǵyryǵy dese de bolady. Oǵan úńilgen saıyn kóziń ashylyp, jan dúnıeń bir ysynyp, bir sýynary haq. Muraǵattar muhıtyna qarmaq salsańyz, kúrshegińiz kóne jazbalarǵa ilinedi. Onda arǵy atańyzdyń aıtyp ketken sara sózi men ǵıbratty ǵumyrynyń úzigi bar. Qasıetti qujattarǵa til bitip sóıleıdi, jan dirili men aıǵaqty syryn aıqara ashyp, tildesedi. Arhıv – kenish. Sol kenishti birge ıgergenimiz abzal.
