Tarıhqa engen tańǵajaıyp qalashyq

Qoǵamnyń mádenı ómirine ózgeris alyp keletinin sol ýaqytta Anglııanyń hanzadasy Alberttiń sezbeýi múmkin emes. Áıtpese aǵylshyn asyl tektisi qoıarda qoımaı kórme uıymdastyrýǵa kirise me. Bul qısapsyz qyrýar qarjyny qısynsyz ońdy-soldy shashýdyń reti bolsa da, erteńge qalar uly oqıǵalardyń bastaýhaty edi. Nesi bar, taqyrǵa tuqym sepkendeı tarıhqa tyń dúnıe qaldyrdy. Sóıtti de Londonnyń mańdaıyn jarqy­ratyp, atyn álemge tanytty.

Aqyry aǵylshynnyń álgi «áýmeser» hanzadasy álem tarıhynda tuńǵysh ret EKSPO uıymdastyrýshy esebinde qaldy. Dál osy kórmeden soń halyq­aralyq arenada dızaın mektepteri, týrızm salasy jáne óndiris óneri paı­da boldy. Olaı bolatyny da bar, se­bebi kórmeniń taqyryby: «Barlyq ult­tardyń ónerkásiptik jumystarynyń uly kórmesi». Osylaısha Gaıdparkte ótken kórme dúnıejúzilik saýdanyń damýyna erekshe áser etti.

 Adamzat damýy men qoǵam ıgiligi úshin uıymdastyrylǵan bási bıik jıyn jahan nazaryn birden ózine aýdardy. Aýdaryp qana qoımaı, dástúrli dúnıege aınaldy. 1855, 1878 jyldary Parıjde ótse, munan ary 1939 jyly Nıý-Iorkte, 1985 jyly Sýkýba – Japonııada, 1992 jyly Sevılıa – Italııada shamyn jaq­ty. Bul tizimdi taǵy da ary qaraı úzdiksiz soza tússeńiz, týra bizdiń Nur-Sultannyń tórinen bir-aq shyǵasyz. Tarıhtan eptep sýyrtpaqtaǵanda altyn tindeı úzilmeı, búlinbeı jetken osy ómirsheń ıdeıanyń óz elińe bastap kelgenine súıinesiń. Súıinbeı kórińiz, baıaǵy zamanda toǵyz joldyń toraby – Uly Jibek jolynyń boıynda otyryp, jármeńke ashyp, jer dúnıeniń sońǵy jańalyqtaryn, tyń tehnologııasyn kóz aldynda saıratyp otyratyn Uly Dala eli endi taǵy da tarıh basyn teńedi.

 Bul kórmeniń bizde ótýi de baba arma­nynyń bir jeńisi ispetti. Olaı deıtinimiz, atalǵan halyqaralyq kórmeni elordada ótkizý arqyly kóp qyrly áleýetke, damýdyń biregeı múmkindigine ıe boldyq. О́ıtkeni onda álem elderiniń sońǵy jyldardaǵy ekonomıkalyq, tehnologııalyq jáne mádenı jetistikteri tanystyrylyp, búginde ozyp shyqqan ozyq eldiń ıgiligi úshin qoldanylýda. Bul turǵydan kelgende, «Bolashaq energııasy» degen taqyryp óz mıssııasyn oryn­daǵanyna kóz jetkizýge bolatyndaı.

Iá, aıtýly shara Uly Dala elin jat­jurttyqtarǵa tep-tegin tanytty. О́ıt­keni bul – burynǵydaı «ónerkásiptiń uly kórmesi» ǵana emes, ámbebap kórme. Bylaıǵy jurtqa túsinikti tilmen aıt­qanda, tek qaryshtap ketken tehnıka tetigi ǵana emes, qazaq degen halyqtyń ózi taza bolmysymen, turǵan boıymen tórtkúl dúnıege tanyldy. Mundaıda baıaǵydan bergi jylt etken jańalyqqa qarap, «Mine, ǵajap! Qazaqstan aty álemge tanylyp jatyr!» – dep shaǵyn aqparatty súıinshileı taratýdan bas tartasyz. Oǵan da alabóten sebep joq emes. Dúnıeniń tórt buryshynan kelgen qonaqtardyń kózqarasymen salmaqtap kórińiz. Qazaqy qısynǵa jyqsańyz, otyz tisinen taraǵan sózdiń otyz rýly elge taraıtyny bar. Endeshe aýyzdan aýyzǵa taraǵan berekeli sózdiń jeter jerine boljam jasap jatsaq, nesi aıyp?!

Búginde Nur-Sultannyń bir búıre­ginde teńiz merýertindeı tańǵajaıyp shaǵyn qalashyq paıda boldy. Otandyq kompanııalar kóptep tartylǵan qurylys nysandary álem sáýlet óneriniń sarap­talǵan biregeı týyndylary retinde qaz-qatar boı túzedi. Sóıtip, Saryarqa tósinde tolyqtaı tabıǵı resýrstar esebinen energııa alatyn záýlim de zerli ǵımarattar paıda boldy. Máse­len, Londondaǵy Hrýstal saraıy, Parıjdegi Eıfel munarasy, Monreal­daǵy Habıbat sııaqty aty áıgili keshen­derdi aıtpaǵannyń ózinde, bergi kór­shimiz 2000 jyly Shanhaıda ótken kór­meden túsken tabys pen ketken shy­ǵyn­nan buryn eshkim arqalap ákete almaıtyn ár alýan ǵımarattardy aıtyp maqtanady. Bizge nege sóıtpeske? Atalǵan nysandardyń bir bóligi ǵylymı zerthanalar, ǵylymı ortalyqtar, zertteý ınstıtýttary retinde qoldanylyp, endi bir bóligi el ıgiligine berilip ja­tyr. Ol az deseńiz, osy «Bolashaq ener­­gııasymen» túbegeıli qamtamasyz etil­gen shaǵyn qalashyq astanamyzdy energııa túrlerimen shama-sharqynsha qam­tamasyz etýde.

Jalpy, búkilálemdik kórme aty bar, daqpyrty hám aýqymy jaǵynan Olım­pıada oıyndary men álemdik fýt­bol chempıonatynan keıingi orynda tur­ǵan «uly toıdy» ótkizý sanaýly ǵana memlekettiń mańdaıyna buıy­rypty. Ári osy memleketterdi kól-kó­sir paıdaǵa kómip tastamasa da týrızm salasynda ne mádenı ómirinde aıshyq­ty oqıǵalarǵa jol salǵan eken. Alpaýyt AQSh-tyń ár qalasynda jıyrma ret, Parıjdiń ózinde segiz ret álemdik deńgeıde ártúrli dúbirli toı ótipti. So­dan ǵoı, álem halqynyń Amerıka men Eýropaǵa aǵylatyny. Bizdiń keıde qolda bar altynnyń qadirine jete almaı, ishtartyp qalatynymyz bar. Nege bizge, jas shahardyń shyraıyn keltirgen shaǵyn qalashyqty dáriptemeske. Bul aldymen áleýetimizdiń bıiktigin kórsetse, ekinshiden, qonaq tartýdyń táýir tásili bolar edi.