Mańǵystaýdaǵy jol qurylysy jumystary týraly tolǵanys
Mańǵystaýdyń sary dalasy toǵyz joldyń toraby dep beker aıtyldy deımisiz?! Ushaqtan túbektiń saıyn dalasyna kóz tastaǵanda, aıqush-uıqysh san taraý joldardyń qaısysy qaıda shaqyryp turǵanyn asa bir jershil adam bolmasa, eshkim bilmeıdi. Jeriniń astynda qubyr joldary kúre tamyrdaı sozylyp, jeriniń ústin kólik jáne temirjol syndy qurlyq joldary, zeńgirin áýe joly, kók teńiz betin sý joldary shımaılaǵan óńirde dańǵyl jol turmaq, súrleý men soqpaqtar da ǵasyrlar boıy óz mánin joıǵan joq. Joımaq túgili, táýelsizdik alyp, shet memlekettermen túrli qarym-qatynas jasaý ekonomıkalyq qajettilikke aınalǵan zamanda mańyzyna mańyz qosa tústi.
Solaı bola tura, Mańǵystaýda jol ásheıinde syzdap aýyratyn jandy, al túrtip qalsań qansorasyn aǵyza jóneletin jaraly taqyryp.
Úkimet
Mańǵystaýdaǵy jol qurylysy jumystary týraly tolǵanys
Mańǵystaýdyń sary dalasy toǵyz joldyń toraby dep beker aıtyldy deımisiz?! Ushaqtan túbektiń saıyn dalasyna kóz tastaǵanda, aıqush-uıqysh san taraý joldardyń qaısysy qaıda shaqyryp turǵanyn asa bir jershil adam bolmasa, eshkim bilmeıdi. Jeriniń astynda qubyr joldary kúre tamyrdaı sozylyp, jeriniń ústin kólik jáne temirjol syndy qurlyq joldary, zeńgirin áýe joly, kók teńiz betin sý joldary shımaılaǵan óńirde dańǵyl jol turmaq, súrleý men soqpaqtar da ǵasyrlar boıy óz mánin joıǵan joq. Joımaq túgili, táýelsizdik alyp, shet memlekettermen túrli qarym-qatynas jasaý ekonomıkalyq qajettilikke aınalǵan zamanda mańyzyna mańyz qosa tústi.
Solaı bola tura, Mańǵystaýda jol ásheıinde syzdap aýyratyn jandy, al túrtip qalsań qansorasyn aǵyza jóneletin jaraly taqyryp.Mańǵystaýlyqtar jolǵa jaryp kórgen joq. Aımaqtyń búgingi jol salasynda otyrǵan mamandarǵa aıttyrsań «keńes odaǵy kezinde salynbaǵan joldy biz qaıdan salamyz?» dep yrshyp túsedi. Al aýyldaǵylardy nemese únemi jol ústinde júretin jolaýshy men júrgizýshilerdi tyńdasań «sheneýnikter baratyn jerine tikushaqpen emes, kólikpen, kólik bolǵanda da sý shaıqalmaıtyn djıppen emes, burynǵysha «ÝAZ-ben» baryp kórse ǵoı» dep arman men ókpe-naz aralas áńgimesin sýyrtpaqtaıdy. Al, men sol joldarǵa úırengen «qoıtory» «ÝAZ-dardyń» shydap, súırikteı djıpterdiń saı-súıegi syrqyrap, tigis-tigisi sógile «qaıdan keldimge» túsetinine senimdimin. Biraq, áńgime kólikke bás tigýde emes...
Kenoryndary ornalasqan óńirde aýyr kólikterdiń tolassyz júrýi joldyń tý-talaqaıyn shyǵaryp tastaıdy. Jóndeýge kelgende ol jolmen kólikteri júrip ótetin birneshe kenornynyń kelisimge kele almaı qalǵan kezderi de bolǵan. Kútimsizdikten oıdym-oıdym joldar jazda mazany alsa, qysta kók muzǵa oranyp, jylmııa qalatyn. Dymyn ishine búkken sur jol aqyry «minez kórsetti» – osydan birneshe jyl buryn qaqaǵan qysta munaıshylardy tıegen avtobýs apatqa ushyrap tyndy. Bulardan da basqa Beıneý-Aqtaý arasy, Shetpe-Aqtaý, Aqtaý-Jetibaı-Jańaózen, Jetibaı-Shetpe, ózge de aýdan, qala ortalyqtaryn qosatyn joldardyń joǵy joq, baryna «jal bitip» kórgen emes. Apat ta kóp, ókpe odan da kóp bolatyn. Osy jaǵdaılar talaıdyń «esin jıǵyzǵanyna» shúkir, Mańǵystaýda jol máselesine nazar aýdaryla bastady. Kúni búginge deıin saýlaǵan joly jolaýshysyna «aıt, shý» dep saýyryn tósep, alysqa ala qashatyn jaǵdaıǵa jetken joq, biraq kóńilge medeý qylarlyǵy – jasalyp jatqan jumys joq emes. Tipti, oblysta osydan bir aı buryn issaparmen bolǵan elimizdiń Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstri A.Jumaǵalıev aımaqtaǵy avtojoldardyń sapasy 2015 jylǵa qaraı 76 paıyzǵa jańaratynyn, óńirde biraz joldardyń qurylysy bastalyp, endi bir joldar jóndeýden ótetindigin aıtyp qýantty. «Jaqsy sóz – jarym yrys» demekshi, jolǵa qatysty jańalyqty estip qýandyq, biraq «bolady» degenge qýana bersek pe eken, álde «boldy» degende bir-aq qýansaq pa eken dep te oılanatyn boldyq qazir...
Mańǵystaý oblysynda kóptiń kókeıinde júrgen joldyń biri – 300 shaqyrymnan astam qashyqtyqqa sozylǵan «Beıneý-Shetpe» avtokólik joly. Atyraý-Dossor-Qulsarydan beri qulap, Beıneý men Shetpeni jaǵalaı kep Aqtaý, Jetibaı aralyǵyn jalǵaıtyn uly jol bolǵandyqtan respýblıkalyq mańyzy bar jol sanatyna enip, onyń qurylysynyń jaı-kúıi Qazaqstan Respýblıkasy Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrliginiń quzyryna qaraıdy. 21 mlrd. teńgeden astam qarjy jumsalǵan bul jol bóligine asfalt tóseý jumystary 2015 jyly aıaqtalady dep kútiledi. Aqparattarda «mınıstrliktiń bekitken kestesine sáıkes, jańartý jumystary tolyqqandy júrgizilýde» delinetin jolda kólik qozǵalysy 2014 jyldyń sońyna taman ashylmaq. Al Shetpege ıek artqasyn Aqtaýǵa deıingi aralyqtaǵy avtomobıl jolynyń jańartý jumystary tur. Mańǵystaý oblysy jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasy basshysy О́.Bısaqaevtyń aıtýynsha, kelesi aıda «Shetpe-Aqtaý» avtomobıl jolynyń jańartý jumystarynyń merdigeri anyqtalyp, 2014 jyldan bastap qurylys jumystary bastalady. Ony da 2015 jyldyń sońynda aıaqtaý kózdelgen.
Osy jyly «Batys Eýropa-Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dálizine qosylýǵa múmkindik beretin 500 shaqyrymdyq «Beıneý-Shalqar» avtojolynyń qurylysy bastalady. Halyqaralyq, respýblıkalyq mańyzy bar joldar erteli-kesh jasalatyny belgili, al el arasy she?
Quzyrly oryndardyń «basqa óńirlerge qaraǵanda» dep shúkir etetin tusy bar, ol – 1553,2 shaqyrymdy quraıtyn jergilikti mańyzdaǵy avtomobıl joldarynyń 65 paıyzdan astamy asfaltbetondy jamylǵyly bolýy. Áıtse de, 20 jyldan astam ýaqyt boıy júıeli túrde jóndelmegendikten bul joldardyń paıdalaný sapasy tómen. Mańǵystaýda kúrdeli jóndeý jumystarynyń jobalyq quny 1 shaqyrymǵa 110-120 mln. teńgeni quraıdy. Sapaly jol kerek bolsa, qarjyny aıama degen sóz. Qarjyǵa kelgende kibirtiktep qalatyn ádetke saı, qarajat kólemine baılanysty jumys kólemi de shekteýli bolyp shyǵady. Soltústik Kaspıı munaı jobalaryn qoldaý bazasynyń Baýtıno kentinde ornalasýy bul baǵyttaǵy jol sapasyn jaqsartýdy kún tártibine qoıdy. О́kinishke qaraı, qarjy máselesine qatysty bıyl qarasha aıynda tapsyrylýǵa tıisti «Aqtaý-Fort-Shevchenko» (Baýtıno) avtomobıl jolynyń kúrdeli jóndeý jumystary qazirgi tańda bar bolǵany 8,7 shaqyrym jerdi ǵana qamtı alǵan. 2014 jyly atalmysh avtomobıl jolynyń 6 shaqyrymy ǵana, al 2014-2017 jyldar aralyǵynda barlyq 32 shaqyrymy kúrdeli jóndeýden ótedi. Jol salasynyń qyzmetkerleri jol jóndeýde jamylǵynyń beriktigin arttyratyn zamanaýı tehnologııalyq materıaldar qoldanylýda ekendigin aıtady.
Joldardyń jaıyn qadaǵalaıtyn mańǵystaýlyq basqarma qolda bar asfaltbetondy jamylǵyly avtomobıl joldaryn saqtap qalý, ıaǵnı, buzyla bastaǵan asfaltbetondy jamylǵynyń betki qabatyn shuǵyl túrde qalpyna keltirý arqyly joldardyń tolyqtaı buzylýynyń aldyn alyp, qazirgi deńgeıde saqtap qalý maqsatynda jumystanýdy qolǵa alypty. Jóndeý jumystarynyń baǵasy 1 shaqyrymǵa 20,0-22,0 mln. teńgeni quraıtyndyqtan, bul kúrdeli jóndeý jumystarynan 5-6 ese arzanǵa túsedi eken. Turǵyndar tilegine oraı «Qyzylsaı-Shopan Ata-Oǵylandy» jáne «Shetpe-Qyzan-Aqshymyraý» avtomobıl joldaryn asfaltbetondy jamylǵyly jolǵa ótkizýge qatysty jobalaý jumystary bastalypty. Jýyrda oblys ortalyǵyna deıingi qashyqtyqty 60-70 shaqyrymǵa azaıtyp, jolǵa ketetin ýaqytty 3 saǵatqa únemdeıtin «Jyńǵyldy-Shaıyr» jáne «Qııaqty-Tushyqudyq» avtomobıl joldary paıdalanýǵa beriledi dep jurtshylyq eleńdep otyr. Al kúni búginge deıin dala jolyna yńǵaıly «ÝAZ»-darymen sary qumǵa yshqyna kóterilip, jyra-jyqpyldan qarǵı ótip, qos tanap joldyń shańyn aspanǵa kótere zaýlaıtyn Samdaǵy aǵaıyn «Syńǵyrlaý-Sam-Noǵaıty-Turysh» avtomobıl joly salynady eken dep gý-gý. 73 shaqyrymdyq bul jol qurylysynyń bastalýy keler jyldyń úlesinde. Kelesi jyly dep aıtatyn taǵy bir jańalyq – Aqshuqyr, S.Shapaǵatov, Jetibaı kentiniń jańa turǵyn massıvteri, Shaıyr, Jyńǵyldy, Qyzan eldi mekenderiniń kósheleri asfalttalatyndyǵy.
Mańǵystaýda jol máselesi qandaı ózekti bolsa, bul turǵydaǵy áńgime de sonshalyqty mańyzdy. О́ńirdiń jol salasyndaǵy jospar-jobalarǵa tizbekteı toqtalýymyzdyń sebebi de sol. Jyldan-jylǵa sozylǵan ósek-aıań júrispen bolsa da, qybyr-qozǵalys bar. Osy oraıda myna bir ázil eske túsedi. Ańdar jınalyp, keńese kele áldeneni alyp kelýge aıaǵy kóp bolǵandyqtan aıryqsha senim artyp qyryqaıaqty attandyrady. Bári jabylyp uzaq kútedi, ol oralmaıdy. Jolyna qarap, kúte-kúte kúderi úzilýge shaq qalǵan ańdar, habar alyp kelýge tasbaqany jumsaıdy. Mejeli jerge tyrbańdap taıaı bergen tasbaqamen qyryqaıaq qarsy jolyǵady. «Nege keshiktiń?» dep dúrse qoıa bergen ashýly tasbaqaǵa qyryqaıaq «esikke aıaqtaryńdy súrtip kirińder» dep jazyp qoıypty» degen eken.
Budan aıtpaǵymyz mańǵystaýlyqtar da, kelip-ketimi kóp jolaýshylar da bul óńirde sapaly joldy uzaq kútti. Bul kúttirý jaıbasarlyq pa, álde «aıaqty súrtip kir» degendeı, taza, sapaly salynýynyń belgisi me?
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Mańǵystaý oblysy.
