TÁÝELSIZDIK ShEJIRESI ONY TARIHI TULǴALAR JASAIDY

Táýelsizdik alǵannan bergi kezeńde Qazaq eliniń qadir-qasıeti tórtkúl dúnıege birligimen tanylyp keledi. Sol sútteı uıyǵan birliktiń arqasynda bas-aıaǵy on segiz jyldyń ishinde elimiz ǵasyrlar boıy qalyptasatyn qundylyqtardy jasap úlgerdi. Sol baǵa jetpes jaýharlarymyzdy qazir qaǵazǵa túsirip, tom-tom kitap etip shyǵarý ústindemiz. Táýelsiz el bolǵannan bergi jyldar ishindegi ótken jol, shyqqan belesterdi – altyn árippen jazyp, búginginiń tanyp-bilýimen qatar, bolashaq urpaqtyń enshisine qaldyratyn ýaqyt jetti. Sol ıgilikti isti elordadaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenttik mádenıet ortalyǵy júzege asyrýda. Táýelsiz Otanymyzdyń jıyrma jylǵa taıaý ýaqyt ishindegi tarıhyn júıelegen eńbektiń alǵashqy qarlyǵash tomdary jaryq kóre bastady. Sol ıgilikti jobanyń negizgi avtory Myrzataı Joldasbekov taıaýda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qabyldaýynda bolyp, osy irgeli eńbek týraly jan-jaqty málimet berip, 14 tomdy tabys etken bolatyn. Biz kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, tanymal ǵalymnan osy týraly keńinen tarqatyp aıtyp berýin suraǵan edik. – Táýelsizdiktiń shejiresindeı bul qu­jattyq kóptomdyq eńbek týraly Nur­sultan Ábishulyna málimet berýmen birge kókeıde júrgen kóp másele áńgime ar­qaýyna aınaldy. Áńgime jelisi negizinen týǵan el tarıhyna qatysty boldy. Ta­rıh­ty tutas jazyp, jas urpaqqa pat­rıottyq tárbıe berý, otanshyldyq rýhqa baýlý jaıy sóz boldy. Bizdiń tarıhy­myzdyń arqaýy kóbine ańyzǵa qurylyp jazylǵany belgili. Tarıhty saqaǵa qorǵasyn quıǵandaı etip, naqty jazbasa, urpaq adasady. Biz endigi jerde táýelsiz Otan tarıhyn, jer, el tarıhyn keleshek urpaqtyń sanasyna sińirýge tıistimiz. Jastarymyzdyń kóbi el tarıhyn bilmeıdi, bilgisi de kelmeıdi. Men Elba­syna keńes zamanynda barlyq mamandyq ıeleri túgel derlik tórt pándi oqyǵanyn aıttym. Olar: KPSS tarıhy, ǵylymı kommýnızm, saıası ekonomıka, fılo­so­fııa bolatyn. Bul tórt pándi dáriger de, ushqysh ta, aýyl sharýashylyǵy mamanda­ry da, tarıhshylar da birdeı oqıtyn edi. Biz táýelsiz el tarıhyn dál osylaı min­detti túrde oqytýymyz kerek. Balabaq­shadan bastap, mektep, joǵary oqý orny – bárinde de Otan tarıhyn urpaqtyń sanasyna quıýǵa tıistimiz. – Osyndaı irgeli eńbekti qolǵa alýǵa sebep bolǵan da joǵarydaǵy oı baılam­daryńyz shyǵar. – Árıne. Táýelsizdiktiń aldyndaǵy ala­sapyran, Elbasymen birge Otan irge­sin bekitý jyldary – bári de meniń kóz aldymda. Nursultan Ábishulynyń qa­synda júrip, bes jyl eldiń ıdeologııa­syn basqardym. Bárin kózimiz kórdi. Qıyndyqtar da az bolǵan joq. Pikirler qaıshylyǵy da sapyrylysyp jatty. Halyqtyń tarıhy memlekettiń tarıhy­men birge damıtyny álimsaqtan belgili. Meniń buǵan túrli dálel-dáıekter keltire otyryp, jaýap berýime bolady. Este joq eski zamandardan beri jer betinde qoǵamǵa yqpal etip, adamdardy basqarýdyń memleketten asqan formasy bolǵan emes. Árqıly zamandarda qaǵanat, patshalyq, handyq dep atalǵanymen, bar­lyǵy da saıyp kelgende memleket degen uǵymǵa saıady. Adamzat tarıhynda memleket jaıly, onyń paıda bolý alǵy­sharttary men mańyzy týrasynda, mem­leketti basqarýdyń túri men tásilderi tóńi­regindegi oı-tolǵamdar, ǵylymı zert­teýler, pikirtalastar myńdaǵan jyldar­dan beri úzdiksiz jalǵasyp keledi. Bul rette san ǵasyrlar boıy tarıhtyń tara­zy­syna tartylyp, búginde óz aldyna derbes el atanyp otyrǵan Qazaq eliniń memlekettiligi tarıhyn taıǵa tańba bas­qandaı anyq jazý tarıhshylarǵa úlken jaýapkershilik júkteıdi. 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda kók túriktiń qara shańyraǵy bolǵan qazaq jerinde jańa zamannyń jańa tarıhy óziniń alǵashqy paraǵyn ashyp, táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń memleket­ti­ligi jarııalandy. El-jurtymyz ǵasyr­lar boıy ańsap ótken azattyqqa jetti. Bas-aıaǵy 18 jylda Qazaqstandy álem moı­yndady. Bul jaıynda Elbasy N.Na­zarbaev: “Táýelsizdik alǵannan keıingi kezeńde, nebir tar jol, taıǵaq keshý­lerden súrinbeı ótip, áleýmettik, eko­no­mıkalyq, saıası jańarý jolyna túsken Qazaqstan búkilálemdik qaýymdastyq­taǵy óz orny, óz bedeli bar abyroıly memleketke aınaldy” dep jazdy. Qazaq dalasynda baıyrǵy zamannan bastap, búgingi kúnge deıin urpaqtar sabaqtastyǵy, baıtaq tarıh taǵylymy úzilmeı jalǵasyp keledi. Uly dalanyń turǵyndary árqıly kezeńderde ártúrli atalyp keldi. О́kinishi, biz áli kúnge deıin óz tarıhymyzdy, babalar jasap ketken baıtaq tarıhymyzdy tutas jaza almaı, ózgelerdiń jylnamalaryna júginýmen, aıtqanyn qaıtalaýmen kelemiz. Olar ne­gizinde bizdiń tarıhymyzdy óz memle­keti­niń múddesi, óz tanym-túsinigi turǵysy­nan jazdy. Onyń ústine jerdiń de, eldiń de, tarıhı tulǵalarymyzdyń da attaryn ábden shatastyryp jiberdi. Áıtpese, ataýlary ár kezeńde árqıly aıtylǵany bolmasa, Uly dalada ósip-ónip kele jat­qan halyqtyń teginiń bir ekeni beseneden belgili edi. Búgingi qazaq halqyn quraǵan, bir kezderi ártúrli memleket atalǵan rý-taıpalardyń qut mekeni, ata qonysy osy Uly dala edi. Bizdiń babalarymyz altynmen aptal­ǵan aq ordanyń ishinde, altyn taqtyń ús­tinde otyrǵan. О́zge halyqtar abyroıyn japyraqpen jasyryp júrgende, saq babalarymyz saf altynnan kıingen. Mingen atyn da altyn ábzeldermen kóm­ker­gen. Tirisi túgili, ólgenin de altynǵa orap, arýlap kómgen. Saq qorǵandary­nyń aıaýsyz tonalǵanyna qaramastan, búginde Qazaqstan óńirinen tórt birdeı “Altyn adamnyń” tabylǵany, Shilik­tiden shyqqan “Altyn adamnyń” saf al­tyn­nan quıylǵany tań qaldyrady. Alyp ımperııalardyń jalǵasy bolǵan han­dyqtyń da “Altyn Orda” atalýy tegin emes edi. Osynshama órkenıet jasaǵan, taý­sylmaıtyn dáýlet, tozbaıtyn dástúr qaldyryp ketken, adamzattyń ósip-ór­kendeýine orasan úles qosqan babalar tarıhy múltiksiz, shynaıy, júıeli ja­zylýy tıis. Basqasha aıtqanda, baıyrǵy zamannan bergi qazaq tarıhy sabaqtas­tyqta, tutas jazylýy kerek. Sol baıtaq tarıhty halyqtyń sanasyna uıalatatyn da, sol tarıhpen maqtanatyn da mezgil áldeqashan jetti. Halqymyzdyń tarıhy jaıynda aıt­qan­da “kóshpeliler” degen sózdiń de jıi qaıtalana berýi oılandyrmaı qoımaıdy. Teginde uly dalanyń baıyrǵy turǵyn­da­ry jel aıdaǵan qańbaqtaı jón-josyq­syz kóshe bergen joq edi. Olardyń ata qonysy, jaz jaılaýy, qys qystaýy, ir­geli qalalary, shekarasy, ornyqqan or­dasy bolǵan. Uly dalany erkin jaılaǵan el memlekettiliktiń ózindik úlgisin qa­lyp­tastyrǵan, dala demokratııasyn or­nyqtyryp, sóz bostandyǵy saltanat qur­ǵan. Kezinde Eýrazııa dalasyn at tuıa­ǵymen dúbirletken qaharman halyq osy­naý keńistikke tolyq yqpalyn júrgizgen. Shyǵysta Qytaı qorǵanynyń salynýy, Batystan kelip, beti jaýdan qaıtpaǵan Es­kendir Zulqarnaıyn áskeriniń osy dala­da sansyrap keri sheginýi, Darıı patshanyń bul daladan taýy shaǵylyp, Kır patshanyń óz qanyna tunshyǵyp ólýi sııaqty oqıǵalar – babalary­myz­dyń týǵan jerin janqııarlyqpen qorǵaı bilýdegi qaharmandyǵy edi. Biz keıde tarıhtaǵy erlik isterimiz ben áıgili batyrlarymyzdy dáripteýdiń ornyna elimizge basyp kirgen ózge ultty ulyqtaýǵa áýespiz. Sonyń saldarynan da ózimizge qarsy turǵyzylǵan qorǵandy “uly” dep áspettep, sol qorǵannyń sa­ly­nýyna sebep bolǵan qudiretke mán ber­meı keldik. Máselen, ózge elder as­pan­nyń ústinde, ıa jerdiń astynda paıda bolǵandaı, kórshi Qytaı elin “aspan as­ty eli” dep ataýǵa áýestenip aldyq. Ár nár­seni óz ornymen, óz jónimen ataǵan durys. Kezinde dúnıeniń tórt buryshyn tiregen, álemdi aýzyna qaratqan, máńgilik el ornatýdy armandaǵan erjúrek túrik qaǵandary máńgi tasqa qashap: “Bıikte kók Táńiri, tómende qara jer jaral­ǵan­da, ekeýiniń arasynda adam balasy ja­ral­ǵan. Adam balasy ústine ata-tegim Bý­myn qaǵan, Istemi qaǵan otyrǵan. Túrik hal­qynyń el-jurtyn qalyptastyrǵan, ıe­lik etken. Dúnıeniń tórt buryshy so­larǵa qaraǵan”, – degen sózdi jazyp ketken. Jáne: “Eı, Túriktiń bekteri, halqy! Sender taqqa kiriptarsyńdar, alaýyz­syń­dar! Ákeli-balanyń ymyrasyzdy­ǵy­nan, aǵaly-iniliniń daýlasqandyǵynan, bekti-halqynyń jaýlasqandyǵynan, dushpanyńnyń sózine aldanǵandyǵyńnan qaǵanyńnan, qaǵandyǵyńnan aıyryl­dyń. Jer-jerge bosyp sandaldyń. Bire­se ilgeri shaptyń, birese keri shaptyń, barǵan jerde ne paıda taptyń? Bek ul­da­ryń qul boldy, pák qyzdaryń kúń bol­dy. Qanyń sýdaı quıyldy, súıegiń taý­daı úıildi. Túrik bekteri, halqy, ókin!” – dep jazylǵan Kúltegin es­kertkishinde. – Saı-súıegińdi syrqyratatyn osy sózderdi máńgi óshpesteı etip júreginiń qanymen, shyryldaǵan janymen, kóziniń jasymen bizdiń babalarymyz tasqa qashap jazyp ketken ǵoı. – Iá. Bilge qaǵan dúnıe salǵanda yn­tymaq-birliktiń belgisi bolsyn dep Alty Alash anttasyp, ańyr tasqa ózde­riniń tańbasyn basqan. Babalar ańsap ketken, keleshek urpaqqa ósıet etip ket­ken amanat birlik, yntymaq halqymyzǵa búgin de kerek. Máńgilik el ornatamyz dep sharq ur­ǵan, zamanynyń uly ımperııasy – Túrik qaǵanatyn quryp, keleshekke osynshama baıtaq jerdi, sarqylmaıtyn, taýsyl­maı­tyn baılyqty, tozbaıtyn dástúrdi qal­dy­ryp ketken Býmyn, Istemi, Qutlyǵ, Bilge qaǵandar da, abyz Tonykók te (Tuń­ǵıyq), aıbyndy Kúltegin de – bári de bizdiń babalarymyz. Baıyrǵy túrik danalary ıelik etken jer de, dáýlet te, qalyptasqan dástúr de, oı-sana da – eń aldymen, qazaqqa mıras. Kóp túrik enshi alyp tarasqanda, Qara shańyraq qa­zaqta qalǵan joq pa? – dep aqyn Maǵjan jyrlaǵan­daı, kók tú­riktiń de, kóp túriktiń de mekeni, ata qonysy, túp qazyǵy – qazirgi osy qazaq dalasy. Jańasha jyl sanaýǵa deıin-aq irge bekitip, ár alýan memleket qurǵan saq, ǵun, úısin, qańly elderi, VI-VIII ǵasyrlar­daǵy túrik, túrgesh, qar­­lyq qaǵanattary, VIII-IH ǵa­syr­lardaǵy oǵyz, qyp­shaq, qarahan dáýletteri HI-HIV ǵasyrlardaǵy Al­tyn Orda ulysyna ulas­ty. Uly dala tósindegi alyp ımperııalardyń sy­nyǵy – Altyn Orda han­dyǵy eseńgirep, ydyrap, aqyr aıaǵynda birneshe handyqtarǵa bólinip ketti. Aǵaıynnyń arasyna alaýyz­dyq kirip, bútin ha­lyq eki jartyǵa bólindi. Bir ata, bir anadan tý­ǵan­dar jylap aıyrylysty. Qarǵa boıly Qaztýǵan­nyń: Qaıran da meniń Edilim, Men salmadym, sen saldyń. Qaıyrly bolsyn sizderge, Bizden bir qalǵan mynaý Edil jurt! – dep etegi jasqa tolyp eńireıtini osy tus. Noǵaı Ordasy óz aldyna ulys bo­lyp, Aq Ordanyń ishinen Qazaq handyǵy shyqty. Bul – qazaq degen ataýmen alǵash memleket qurǵan handyq edi. Al Qazaq handyǵy, shyntýaıtyna kelgende, Uly dalada saltanat qurǵan memlekettik qurylymdardyń tikeleı jalǵasy. Bizdiń Uly Dalanyń tarıhy ózge elden kelgen saıahatshylardyń aıtýymen saqtalǵan. Máselen, Vızantııanyń kó­pesteri, Qytaıdyń elshileri, keshegi Reseıdiń saıahatshylary, mıssıoner­lerin qosyp eseptegende, bári jer-sý attaryn, kisi attaryn adam ajyrata almastaı etip ózgertip jibergen. Uly dala týraly bázbir áńgime-derekterdiń qazaqqa tipti qatysy joq bolyp shyǵa keletini sodan. Áıtpese, qazaq rý­la­ry­nyń qurlyqtyń shartarabyna byty­raı shashyrap, búkil jer betin jaýlap alýǵa jaqyndaǵandy­ǵyn baıqaısyń. Arǵylaryn aıtpaǵanda, ǵun­dardyń uly patshasy Attılanyń (Edil pat­sha­nyń) kúlli Eýropany ýysyn­da ustap, álemdi aýzyna qaratqandyǵy barshaǵa aıan. Qazaq ózdiginen eshkimge soq­tyq­paǵan, biraq tıisken jaýdy aıama­ǵan. Ár úıdiń beldeýinde besten-altydan jaraýly at baılaýly turatyn bolǵan, jasy onǵa tolǵan jasóspirimderdiń ózi “jaý keldi” dep attan salǵanda atqa jaı­daq minip, taısalmaı jaýǵa qarsy shapqan. – О́ziniń baıtaq tarıhynda qazaq ylǵı osylaı joıqyn, qym-qıǵash soǵystar men jaýgershilikti basynan keshti emes pe? – Keshegi Reseıge bodan bolǵan úsh ǵasyrda da ondaı kúnder az bolǵan joq. Tarıhymyz tabanǵa taptaldy, elge tutqa bolǵan han-sultandarymyz, bılerimiz ben batyrlarymyz keleke-mazaqqa aı­naldy. Otarshyldyq saıasat bizdi opasyz­dyqqa ıtermeledi. Ol az bolǵandaı, Keńes dáýirinde qazaq tarıhy saıasattyń oıynyna aınaldy. Sana, rýhanııat kúıredi. Túptep kelgende, bul ushy-qıyr­syz, qııan dalany, abyz dalany túgel ıemdenýdiń amaly edi. Bul bir ǵana qazaqta emes, álemde óz­gege otar bolǵan elderdiń báriniń basy­nan ótken jaǵdaı. Máselen, úndi halqy­nyń qaıratker uldarynyń biri Djava­harlal Nerý qyzy Indıra Gandıge jaz­ǵan hatynda: “Bizdiń Úndistannyń naqty tarıhy áli jasalǵan joq. Úndistan ta­rıhyn aǵylshyndar jazǵan, olar bur­malap, teris kórsetýge tyrysqan. Biz óz tarıhymyzdy ózimiz jazýymyz kerek” dep shyryldaıtyny teginnen-tegin emes. – Til taǵdyry da ońaı bolyp turǵan joq qoı. – Qazaq jaratylysynan, teginen sheshen, kemeńger halyq. Halqymyzdyń baıtaq tarıhyn tereńinen tartyp, naqty derektermen júıeli zertteý kerek. Ana tilimizdi bazardyń, naryqtyń, kúńkildiń tiline emes, memlekettiń tiline aınal­dy­rý kerek. Tórde memlekettik tildi bil­meıtin, ony mensinbeıtin adamdar emes, memlekettik tildi meńgergen, ony ardaq tu­tatyn, memlekettiń tarıhyn, máde­nıetin, ádebıetin, halyqtyń salt-dás­tú­rin dáripteıtin azamattar otyrýlary kerek. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń sońynda, jańa myńjyldyqtyń basynda táýelsiz memleket qurdyq. Bul buryn-sońdy el tarıhynda bolmaǵan oqıǵa edi. Júgen, quryq tımegen, aýyzdyqtalmaǵan asaý taıdaı jas memleketti bas bildirý de, jónge salý da ońaı bolǵan joq. Táýel­siz­dikti alý da, ony baıandy etý de, mem­lekettikti ornatý da, ony ornyqtyrý da ońaı emes. Osy oraıda buralań-bul­ta­ry­sy kóp shyrǵalań joldan elimizdi aman alyp shyǵyp, búginge jetkizgen Elba­sy­nyń eren eńbeginiń, salıqaly, tereń saıasatynyń mem­­­­le­ket­tigimizdi qalyp­tastyryp, ony ornyqtyryp, baıandy etý jo­lyndaǵy orasan eńbeginiń tarıhy­myz­da altyn árippen jazyla­­­­tyn­dyǵynda esh kúmán joq. – Ata tarıhymyz tereń zerttelip, memlekettigimizdi dáýirleý máselesi bir izge túsirilip, júıelenýge tıis. Osy jaıyn taratyp aıta ketseńiz. – Ol úshin jalpy jurtqa uǵynyqty, súısinip oqıtyn tarıh oqýlyǵy jazylýy kerek. Tarıhqa til bitirip, oǵan jan sa­lyp, rýhyn asqaqtatatyn ýaqyt keldi. Bizge endi KPSS tarıhymen sýsyndaǵan ta­rıhshylardan góri, jańa zamandy sezi­ne bilgen bilikti tarıhshylardyń jańa legi kerek. Halyq tarıhy tulǵalar ar­qyly jasalýy kerek. Keıingi kezde eldi shatastyratyn balama tarıh jazýshylar kóbeıip barady. Qoly qalt etkender din men tarıh taqy­ry­byn ermek qylatyndy shyǵardy. Qa­zaq tarıhy erikkenniń ermegine aınal­maýy kerek. Búgingi Memleket tarıhy ınstıtýtyn da Elbasy qazaq tarıhyn bir júıege túsirip, anyq tarıhty jazý úshin quryp otyr dep oılaımyn. – Tektilik, ulttyq sana degen bar ǵoı. – Suraǵyńnyń astaryn túsindim. Shy­nynda, meni sońǵy kezderi osy máse­le qatty tolǵandyryp júr. Tutas eldi biriktiretin ulttyq sanany qalaı qalyp­tastyrýǵa bolady degen saýal kóp tol­ǵan­dyrady. Búginde qazaq ult retinde áli qalyptasqan joq deıtinder de az emes. Ár adamnyń jasy sekildi – tarıh ǵy­lymynyń da, ulttyń da jasy bolady. Qa­zaq ulty ishki poten­sıaly mol jas ult­tar­dyń biri. Tarıhı suryptalý negizinde búginde óz aldyna der­bes memleket qurýǵa qol jetkizip otyr. En­digi jerde ulttyq sanany qalyptastyrý úshin Uly dala ta­rıhyn urpaq sanasyn­da jańǵyrtýǵa kúsh sa­lýymyz kerek. Ur­paq­ty tarıhpen aýyzdan­dyrý kerek, jastaıy­nan sanasyna sińirip, jattatýymyz kerek. – Sonda ata ta­rı­hymyz týraly shyryldap sóı­leı­tin kez jetti deısiz ǵoı. – O ne dege­niń. Keleshek ur­paqqa ata tarı­hyn oqytyp, úı­retpeý – sábıdi ana sútinen aıyr­ǵanmen bir­deı qylmys bo­lar edi. О́kinishi sol, búginde ta­rıhyn, tegin bil­meıtin urpaqtyń jańa legi ósip ke­ledi. Eń qorqy­nyshtysy – ult ta­rıhyn bilmeı­tin adam Otanyn da syı­la­maıtyn bo­la­dy. Onda patrıottyq tárbıe beremiz, otanshyldyqqa baýlımyz degenimizdiń bári dalbasa bolyp shyǵady. Ult ta­rıhyn bilmegen adamnan pálendeı jaq­sylyq kútýge bolmaıdy. Keshegi ke­ńes úkimeti tusynda tarıh ıdeologııanyń birden-bir quraly boldy. Árbir ma­mandyqqa saı oqý jospary jasalǵanda SOKP tarıhy, ǵylymı kommýnızm mindetti túrde memlekettik emtıhanǵa engiziletin. Endeshe, ult tarıhy, memlekettilik tarıhy oqý oryndarynda mindetti túrde oqytylyp, ol pánderden memlekettik emtıhan qabyldanýy tıis. Ásirese, joǵary oqý oryndarynda Jańa zamannyń jańa tarıhy arnaıy pán retinde oqytylýy tıis. Ony oqyta alatyn, úırete alatyn bilimdi mamandar kerek. Bul mindetti búgingi sany bar, sapasy joq tarıhshylar atqara almaıdy. Sol sebepti tarıhshylardyń jańa býynyn, jańa legin ázirleý kerek. Tarıh týraly jalpylama sóılep, oıyna kelgendi aıtýdy toqtatý kerek. – Derektermen, naqty sóıleý kerek deısiz ǵoı. – Oıymdy birden túsindiń. Tarıhtyń qaınar kózi – derek. Tarıh ǵylymynyń mańyzdy salasy – derektaný. О́kinishke qaraı, uzaq jyldar boıy osy aqıqat elenbeı keldi, tarıhymyz derektanýsyz jazyldy. Tek táýelsizdik alǵannan beri ǵana derektanýǵa mán berilip, ulttyq derekter tarıh ǵylymyna qyzmet ete bastady. Máselen, Reseıde derektaný ǵylymynyń tutas mektebi qalyptasqan, batysta da solaı. Sondyqtan da órke­nıetti elderdegideı, tarıhty derektaný ilimine súıenip qana jazý kerek. Tarıhqa qatysty zertteýler de, tarıh salasynan qorǵalyp jatqan dıssertasııalar da – bári de tarıhymyzdy tutas, júıeli ja­zý­ǵa qyzmet etýi tıis. Ǵylymǵa esh paı­dasy joq taqyryptardy jazdyrýdy, qalaı bolsa solaı dıssertasııa qor­ǵatýdy toqtatqan jón. Tarıhymyzǵa qatysty derekterdi tynbaı izdeý kerek. Álemde teńdesi joq “Mádenı mura” memlekettik baǵdarla­ma­sy­nyń arqasynda da jer-jerden bir­ta­laı derekter jınaqtaldy. Sol derek­ter­diń ózin burynǵy tarıh kózderimen sa­lys­tyryp, Uly dalanyń tarıhyn jazýǵa paıdalansaq deımiz. Iá, “Mádenı mura” baǵ­darlamasy boıynsha jınaqtalǵan, ja­rııalanǵan muralar da zertteýdiń derekkózine aınalýy tıis. – Suhbatymyzdyń negizgi ózegi, ózińiz bas bolyp, jobasy jasalyp, alǵashqy tom­dary jaryq kóre bastaǵan jańa za­man­nyń jańa tarıhyn – “Táýelsizdik she­jiresin” oqyrmandarǵa taratyp aıta ketseńiz. – Táýelsiz Qazaq eliniń tarıhyna zer salǵan adam osy kúnniń ózinde Qazaq­stan­nyń tarıhyna qatysty qujattardyń gazetterde óship, jyrtylyp toza basta­ǵan­dyǵyna kóz jetkizgen bolar edi. Endi bir 10-15 jylda odan da aıyrylyp qa­lýy­myz ǵajap emes. Sol kemshiliktiń or­nyn toltyrý maqsatynda Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdenttik mádenıet or­ta­ly­ǵy sońǵy jyldary Elbasynyń maqul­daýymen “Qazaqstan Respýblıkasy” se­rııasymen “Jańa zamannyń jańa ta­rıhyn – Táýelsizdik shejiresin” daı­yn­dap shyǵara bastady. Memleketimizdiń tarıhymen únemi, úzilmeı jalǵasa beretin, jarııalana beretin, sóıtip túbinde óz aldyna jeke, baıtaq kitaphanany quraıtyn kóp­tom­dyq jobanyń “Qazaqstan Respýblıkasy” serııasymen “Táýelsizdik shejiresi”, “Elmen syrlasý” “Elbasy joldady – eli qoldady”, “Álem Qazaqstan týraly, álem Prezıdent týraly” atty tórt túrli serııamen sońǵy eki jylda 14 kitaby “Kúltegin” baspasynan jaryqqa shyqty. “Táýelsizdik shejiresi” – Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń álemdik ekonomı­kanyń ǵalamdaný jaǵdaıynda básekege qabiletti, ekonomıkada – sharýashylyq júrgizýdiń naryqtyq tásiline, saıasatta – dáıekti demo­kra­tııa­ǵa, ıdeologııada – pikir alýandyǵyna negizdelgen áleýmet­tik baǵdarly memle­ket ornatýdyń q­a­zaq­standyq modelin qalyptastyrýǵa jáne elimizdiń dú­nıe­júzilik qaýym­dastyqtan laıyqty oryn alýyna quqyq­tyq negiz qalaıtyn ár kezeń boıynsha ómirge joldama al­ǵan zańnamalyq akti­lerdiń ataýlaryn qam­tıtyn kóptom­dyq basylym. Bul basylymǵa Elbasy qol qoıǵan, mem­le­ketti jáne mem­lekettilikti qalyp­tastyrý men ny­ǵaı­týǵa, ekonomı­kalyq jáne saıası qurylystyń irge­ta­syn qalaýǵa ba­ǵyt­talǵan táýel­sizdik, shekara, qa­rýly kúshter, ult­tyq qaýipsizdik, til, ulttyq valıýta týraly jáne taǵy bas­qa kóptegen ir­geli kujattar en­gizilgen. Táýelsiz mem­leket­tiń Prezıdenti retinde Nursultan Ábishuly saıası qyzmetiniń alǵashqy kúnderiniń ózinde-aq memleketti qurý jáne ulttyq memlekettilikti jasampaz­dyqpen baıandy etýdi kózdegen aıqyn ıdeıany ustandy. Bul Elbasynyń mem­leketimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası beriktigi men halyqaralyq bedelin arttyrýǵa baǵyttalǵan, ishki jáne syrtqy saıasattaǵy basymdyqtarǵa degen kózqarastary men ustanymdaryn júıeli jáne maqsatty túrde jetkizgen, kóptegen tarıhı, dástúrli Joldaýlarynan kórinis tapty. Prezıdenttiń 1996 jyldan bas­talǵan Qazaqstan halqyna Joldaýlary tolyq qamtylǵan kelesi serııa “Elbasy joldady – eli qoldady” dep atalady. Elbasy álemdegi damyǵan memleket­ter­diń baı tájirıbesin tarazylaı oty­ryp, táýelsizdigin jańa alǵan elimizdiń jahandyq órkenıet kóshine qosylýynyń birden-bir durys jolyn nusqap jáne júzege asyrýdy óz jaýapkershiligine alyp, ony jyl saıynǵy halyqqa ar­naǵan joldaýlarynda egjeı-tegjeıli baıan­dap keledi. 2009 jylǵy dástúrli Joldaýynda Prezıdentimiz táýel­siz­­dik­­tiń tolyqqandy shejiresin jazý mindetin de ult zııalylarynyń aldyna talap etip qoıǵan bolatyn. Bul teńdessiz jobany Elbasynyń osy tapsyrmasy negizinde shyǵyp jatqan eńbek dep túsinýimiz kerek. – Irgeli eńbektiń budan ózge tomdary týraly da taratyp aıta ketseńiz. – Osy oraıda shyǵarylyp jatqan “Álem Qazaqstan týraly. Álem Prezıdent týraly” basylymy – táýelsiz Qazaqstan memleketiniń negizin qalaýshy, onyń tuńǵysh Prezıdentiniń álemdik órkenıet damýynyń teorııasy men arǵy-bergi tájirıbesin tereń paıymdap, jan-jaqty taldap, Qazaqstan jaǵdaıynda ony ret-retimen júzege asyrýy nátıjesinde halyqaralyq qaýymdastyqtan laıyqty óz ornyn tapqan Qazaq eliniń jasampazdyǵyn pash etetin kóptomdyq bolyp tabylady. Jınaq Qazaqstan týraly, onyń Prezıdenti N.Nazarbaev týraly qazaq, orys, aǵylshyn, nemis jáne t.b. tilder­degi derekterden jınaqtalyp, otandyq jáne sheteldik BAQ jarııalanymdary­nan, Qazaqstan Prezıdentiniń muraǵaty qorlarynan alynǵan qujattardan jáne N.Nazarbaevtyń kóshbasshylyq feno­menine arnalǵan keń kólemdi materıal­dardan túzildi. “Elmen syrlasýdyń” qazirgi kúnge jaryq kórgen jınaqtaryna ár jyl­dar­daǵy Elbasynyń Parlament otyrys­tarynda, baspasóz konferensııalarynda, el aldynda sóılegen sózderi, kógildir ekranda tikeleı efır arqyly elimizdiń kórkeıýi jolyndaǵy kókeıkesti másele­lerdi kótergen baıandamalary, sózderi, el jáne shetel jýrnalısterine bergen suh­battary, oqyǵan dáristeri jınaqtaldy. “Qazaqstan Respýblıkasy. Táýelsizdik shejiresi” dep atalatyn kóp serııaly jınaq elimiz tarıhynda tuńǵysh ret jaryq kórip otyr jáne muny táýelsizdik shejiresi, tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń erlikke toly eren eńbeginiń jemisi, jańa zamannyń – jańa tarıhy dese de bolady. Bul, túptep kelgende, derbes, jańa memlekettigimizdiń shejiresi, anyq tarıhy. Bul ıgi bastama budan bylaı da jalǵasyn taýyp, jańa tomdar jaryq kóre beretin bolady. Qazirgi tańda uly dalada baıyrǵy babalarymyz jasaǵan baıtaq tarıhty baıandaıtyn birshama eńbekter jaryq kór­­­di. Degenmen, biz jas urpaqtyń bo­­­ıyna, sanasyna otanshyldyqty, memleketshil­dik­ti sińiremiz desek, osy jańa tarıhy­myzdy oqytýǵa kúsh salýymyz kerek. Táýelsizdiktiń shynaıy shejiresindeı bul qujattyq kóptomdyq eńbek elimizdiń jańa tarıhyn, talaıly taǵdyryn baǵalaı biletin otanshyl, memleketshil oqyrman qaýymnyń súıip oqıtyn kitabyna jáne jańa tarıhymyzdy nasıhattaýdyń múltiksiz quralyna aınalatynyna esh kúmán joq. Bıylǵy jyly Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi – bul memleketimizdi jáne aımaqtaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi onyń jetistikteri men jahandyq qaýipsizdikke qosqan orasan zor úlesin naqty moıyndaý. “Qazaqstan Respýblıkasy” serııasy­men shyǵyp jatqan ǵylymı-derektik eńbekterdiń qundylyǵy – olardyń Otan tarıhyna degen qyzyǵýshylyqty, táýelsiz memlekettiń saıası murasyn qadir tutýǵa, Elbasyna degen qurmet sezimin, óskeleń urpaqtyń týǵan jerge degen súıispenshiligi men otansúıgishtigin boıyna sińiretindiginde, eldegi jáne álemdegi túbegeıli qoǵamdyq-saıası qaıta qurýlardyń jalpy úrdisimen bite qaınasyp jatqan Qazaqstannyń táýelsiz memleket retindegi damý dınamıkasyn jiti kózben qadaǵalaýǵa múmkindik beretindiginde. Bul jınaq kez kelgen úıdiń tórinde turatyn mańyzdy serııa bolyp taby­lady. Sondyqtan da bul naqty derek­kózderden turatyn eńbekterdi barlyq oqý oryn­darynyń baǵdarlamasyna engizip, arnaıy kýrs retinde oqytqan jón. Bıylǵy jyly Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń “Qa­zaqstan mem­lekettiligi jáne Prezıdenttik ınstıtý­tyn zertteý zerthanasy” qyz­met­ker­leri Baılanys jáne aqparat mı­nıstrliginiń qoldaýymen atalǵan serııa boıynsha taǵy 17 kitap shyǵarýdy jospar­lap otyr de­sem, 1991-2015 jyldar araly­ǵyn qam­tıtyn materıaldardan túzilgen derek­namalyq eńbekter 138 tomdyq kitapty quramaqshy. Se­rııa­lyq eńbektiń “Álem Qazaqstan týraly. Álem Pre­zıdent tý­ra­ly” basylymyna qatysty shet­el­der­de jarııa­lan­ǵan materıaldar qazirgi tańda Ota­nymyzdyń shet memleketterdegi el­shilikteri ar­qy­ly jınaqtalý ús­tinde. Osyǵan baı­lanysty bul serııanyń kólemi áli de arta túsedi. Osylaısha bul memlekettik qyz­met­kerlerge, saıa­sat­kerlerge, ǵalymdarǵa, stýdentterge, mektep oqýshylaryna, Otan tarıhyna qyzyǵýshylarǵa, qoǵam­dyq uıymdarǵa, táýelsiz Qazaq­­standy bilemin deýshilerge óte qajet, urpaqty otanshyldyqqa baýlıtyn jáne eshqashan aıaqtalmaıtyn, únemi úzdiksiz jalǵasa beretin serııa bolady ári Qazaqstan Respýblıkasynyń shynaıy shejiresine, keleshekte óz aldyna derbes kitaphanaǵa aınalatynyna senimdimiz. Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵyna oraı jaryq kóre bastaǵan shejireli kitaptyń alǵashqy 14 tomynyń resmı tusaýkeser rásimin erteń elordadaǵy Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda ótkizýdi josparlap otyrmyz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Súleımen MÁMET.