Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Zerdelep kórsek, bilim mıgrasııasynyń ózindik sebepteri bar eken. Birinshiden, damyǵan elderdegi ýnıversıtetterdiń akademııalyq bedeli men ǵylymı ınfraqurylymy. Sonyń ishinde zerthana, kitaphana, akademııalyq erkindik, halyqaralyq professorlar quramy bar. Munyń bári – jas zertteýshiler men stýdentter úshin mańyzdy faktor. Ekinshiden, buǵan eńbek naryǵyndaǵy bolashaq múmkindikterdi qosa ketińiz. Kóptegen jas sheteldik dıplom bolashaqta joǵary jalaqy men kásibı ósýge jol ashatynyna senimdi. Úshinshiden, el ishindegi bilim júıesine qatysty syn men túsinik. Taratyp aıtsaq, oqý baǵdarlamalarynyń eskirýi, tájirıbelik bilimniń azdyǵy, ǵylym men óndiris arasyndaǵy alshaqtyq jastardy shetelge qaraı jeteleıdi.
Astana IT ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy Ásem Qusmanovanyń aıtýynsha, damýdyń basty qozǵaýshy kúshi – ártúrlilik. Eger bir mádenı ortada ósken adam ózge bir mádenı keńistikte bilim men tájirıbe jınap, óziniń áýelgi azamattyq biregeıligin saqtaı alsa, bul jaǵdaı onyń mádenıetine, bilimine, oı-sanasyna úlken áser etedi. О́ıtkeni mundaı tulǵa bilim, daǵdy men tájirıbeniń ozyq úlgisin boıyna sińiredi.
– Sheteldik stýdentterge esigin aıqara ashatyn kez kelgen el, ádette, eki negizgi múddeni kózdeıdi. Birinshisi – ekonomıkalyq múdde. Sheteldik stýdent – olarǵa qarjylyq qaınar, anyqtaı aıtsaq, oqý aqysyn tóleý, turý, kúndelikti tutyný shyǵyndary. Al eger bilim berý tegin bolsa, memleket kóbine túlekti keıin óz eńbek naryǵyna ıntegrasııalaýǵa nemese «jumsaq kúsh» (soft power) dep atalatyn tetikke paıdalanady. Bul – bilim alǵan elge, onyń ınstıtýttaryna degen oń kózqarasty qalyptastyrý degen sóz. Ekinshiden, bilim mıgrasııasy zııatkerlik kapıtaldyń syrtqa ketýine ákeledi. Shetelge oqýǵa baratyndar – belgili bir deńgeıde saýatty, maqsatshyl ári ómirlik energııasy mol azamattar. Ekonomıkasy damyǵan elde bilim alǵan adamnyń sol memlekette qalý yqtımaldylyǵy árdaıym joǵary», – deıdi Ásem Qusmanova.
Bilim mıgrasııasynyń eń úlken qateri – «brain drain», ıaǵnı talant pen eńbek kúshiniń elden ketýi, syrtqa aǵylýy. Mysaly, «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasymen oqyǵan keı azamattar shetelde bilim alǵan soń, sol elde turaqtap qaldy. Bul memleket qarjysy men qoǵamnyń úmiti jelge ushqanmen birdeı. Bul, ásirese ǵylym, medısına, ınjenerııa, IT sııaqty strategııalyq salalarda anyq seziledi. Sondaı-aq onyń demografııalyq, áleýmettik saldary da bar. Belsendi, bilimdi jastardyń azaıýy el ishindegi jańashyldyqtyń baıaýlaýyna, áleýmettik ınersııaǵa ákelýi múmkin.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Jýrnalıstıka fakýltetiniń qaýymdastyrylǵan professory Qarlyǵa Mysaevanyń aıtýynsha, qazir kóptegen jas bilim men mansap izdep shetel asyp jatyr. Bul – jahandaný yqpalymen qarqyny kúsheıip kele jatqan álemdik úrdis. Basqa elden «bilim izdeý» úderisi buryn da bolǵan. Uly oıshyl Ál-Farabı babamyzdyń taǵdyr-talaıy osynyń dáleli. Sol sebepti bilim mıgrasııasyn ulttyq ári jahandyq yqpal etýdiń kózi degen abzal.
– Resmı statıstıkaǵa súıensek, jyl saıyn myńdaǵan adam elden ketedi, onyń basym bóligi – joǵary bilimdi azamattar. Keıingi jyldary júrgizilgen áleýmettik saýalnamalar el turǵyndarynyń shamamen 20 paıyzy, ásirese jastar, shetelge kóshý múmkindigin qarastyratynyn kórsetedi. Ondaǵan myń stýdent shetel ýnıversıtetterinde bilim alýda, biraq olardyń barlyǵy birdeı elge oralmaıdy. Buǵan joǵary jalaqy, damyǵan ǵylymı ınfraqurylym jáne mansaptyq múmkindikter negizgi sebep ekeni aqıqat. Basqasha aıtqanda, eldegi ózgeristerdiń Ál-Farabı dáýirinen aıyrmashylyǵy, qazirgi ıntellektýaldyq kóshi-qon kóbine birjaqty sıpatqa ıe. Iаǵnı bul «bilim aınalymynan» góri damyǵan elderdiń zııatkerlik áleýetiniń artýyna, damýshy memleketterdiń bilikti mamandarynan qol úzýine ákeledi, – deıdi Qarlyǵa Naqysbekqyzy.
Jahandaný dáýirinde mıgrasııa men bilim bir-birimen tyǵyz baılanysta damyp keledi. Ásirese damýshy elder úshin bilikti kadrlardyń shetelge ketýi qoǵamda qyzý pikirtalas týdyryp otyr. Bul úderis eldiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýyna qaýip tóndire me, álde jańa múmkindikterge jol asha ma? Ekonomıkalyq zertteýler bul suraqqa birjaqty jaýap bere almaıdy. Zııatkerlik kóshtiń saldary joǵary bilikti mamandardyń emıgrasııasy keıbir elderde ónimdiliktiń tómendeýine, medısına, bilim, ınjenerııa sııaqty mańyzdy qoǵamdyq qyzmetterdiń álsireýine ákelýi múmkin. Ásirese shaǵyn ári kedeı memleketterge – aýyr soqqy.
Muǵalimder men dárigerlerdiń emıgrasııasy keı elderde maman tapshylyǵyn kúsheıtip, qyzmet sapasyna keri áser etken jaǵdaı da joq emes. Mundaıda úkimettiń joǵary bilimge degen uzaqmerzimdi qoldaýy álsireýi múmkin. Sheteldik zertteýshilerdiń pikirinshe, basty másele – mıgrasııanyń ózin toqtatýda emes, ony tıimdi basqarýda. Úkimetter bilim, densaýlyq saqtaý jáne qaýymdyq jobalarǵa baǵyttaýda belsendi ról atqara alady.
Ásem Qusmanovanyń aıtýynsha, shetelde oqý barysynda izdenýshi bilim alǵan eldiń baǵyttarymen ómir súredi: onyń saıası, ekonomıkalyq úderisterin baqylaıdy. Al sonyń saldarynan óz elindegi jaǵdaıdan beıhabar qalýy yqtımal. Bul azamattyq biregeıliktiń álsireýine, sondaı-aq elge oralǵannan keıin jumysqa ornalasý, óz áleýetin júzege asyrý barysynda qıyndyq týdyrady. Sebebi árbir bilim berý júıesi, eń aldymen, óz eliniń eńbek naryǵyna beıimdelgen mamandardy daıarlaıdy.
Al Túrkııada alty jyldan beri bilim alatyn, Ankaradaǵy «Birlik» stýdentter uıymynyń basshysy Quraqbaı Nurqanat bilim mıgrasııasy elge qaýip degen pikirmen múlde kelispeıtinin jetkizdi. Onyń pikirinshe, shetelde oqyǵan jastar sol eldiń joǵary jalaqysy men ómir súrý deńgeıin kórip, qalyp qoıady deý – jańsaq pikir. «Ata-babadan qalǵan baılyǵymyz tek keń baıtaq jermen, qazba baılyǵymen ólshenbeıdi. Ol – ıilmeıtin rýh, elge degen ińkárlik, jaýapkershilik sezimi. Shetelde júrgen jastar sol rýhty joǵaltpaı, kerisinshe, damyǵan memleketterdiń ozyq tájirıbesin, basqarý mádenıetin, eńbek etıkasyn boıyna sińiredi. Olar elge tek dıplommen ǵana emes, jańasha oımen, naqty usynyspen, úlken jigermen oralady. Alaıda másele osy tustan bastalady. Elge oralǵan jas mamandardyń ozyq bastamasyn iske asyrýǵa múmkindik beretin alań jetispeıdi. Jastardyń áleýeti bar, biraq sony tolyq ashýǵa jaǵdaı jasalmaǵan. Eger memleket pen qoǵam qoldaý kórsetip, shetelde oqyp kelgen jastardyń basyn qosatyn naqty tetikter – komıtetter, platformalar, jobalar qurylsa, nátıjeli bolar edi. Osy turǵydan alǵanda, bilim mıgrasııasy durys baǵytta paıdalanylsa, ol – elimizdiń jarqyn bolashaǵyna bastaıtyn úlken múmkindik. Eń bastysy, jastarǵa sený, olardyń kúshine serpin berý, el damýyna qosar úlesin baǵalaı bilý», deıdi ol.
Keıingi jyldary shetelde bilim alýdy tańdaǵan úndistandyq stýdentterdiń sany aıtarlyqtaı artqan. Úndistannyń Immıgrasııa bıýrosynyń (Bureau of Immigration) deregine sáıkes, 2023 jyldyń qazanyna deıin elden 765 myń stýdent shetelge bilim izdep ketken. Saralasaq, bul úrdis birneshe faktorǵa baılanysty eken. Olardyń qatarynda jahandyq deńgeıdegi bilim alýǵa umtylý, mansaptyq múmkindikterdiń keńdigi jáne ózge mádenıetterdiń ozyq tusyn úırený. Kóptegen úndi stýdenti shetelde joǵary bilim alýdy eń aldymen akademııalyq baǵdarlamalardyń joǵary sapasyna baılanysty tańdaıdy. AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa, Aýstralııa, Kanada sııaqty elderdegi bedeldi ýnıversıtetter tájirıbege negizdelgen, daǵdy qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan keshendi oqý baǵdarlamalaryn usynady.
Bul elderdiń dıplomdary men sertıfıkattary álemniń jetekshi bilim mekemeleri tarapynan moıyndalyp, túlektiń kásibı bedelin arttyrady. Árıne, shetelde bilim alýdyń artyqshylyqtarymen qatar belgili bir qıyndyǵy bar. Týǵan eldi saǵyný, mádenı kúızelis, tildik kedergiler men qarjylyq aýyrtpalyq – stýdentter jıi kezdesetin máseleler. Degenmen muqııat daıyndyq, senimdi qoldaý ortasy jáne pozıtıvti kózqaras arqyly bul qıyndyqty eńserip, shetelde bilim alý jolyn ómirdegi asa qundy ári nátıjeli tájirıbege aınaldyrýǵa bolady.
Qarlyǵa Naqysbekqyzynyń sózinshe Ál-Farabı týǵan jerin fızıkalyq turǵyda tastap ketkenimen, ıntellektýaldyq turǵydan atajurtymen baılanysyn úzgen joq. Onyń mysalynda elden ketken árbir bilimdi azamatty «joǵalǵan resýrs» dep emes, eldiń atyn álemge tanytatyn múmkindik retinde qarastyrýǵa bolatynyn kórsetedi. Sol sebepti bilim mıgrasııasyn olqylyq retinde emes, otandyq ǵalymdar men mamandardyń álemdik bilim men ǵylym keńistigine ıntegrasııalanýy arqyly eldi damytý tetigi retinde baǵalaý mańyzdy.
