Ony saqtaýdaǵy qazaqstandyq jýrnalısterdiń róli qashanda joǵary
Keshe BUU Bas Assambleıasy jarııalaǵan «Halyqaralyq toleranttylyq kúnine» oraı Qazaqstan halqy Assambleıasy men Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi birlesip uıymdastyrǵan halyqaralyq medıa-forým óziniń jumysyn aıaqtady.

Bul kúngi shara Astananyń «Qazmedıa ortalyǵynda» ótti. Onyń jumysyna elimizdiń barlyq túkpirlerinen tanymal jýrnalıster, halyqaralyq sarapshylar, Parlament depýtattary men Assambleıa músheleri qatysty. Sonymen birge, ǵylymı qaýymdastyq, ÚEU ókilderi de kóp boldy.
Ony saqtaýdaǵy qazaqstandyq jýrnalısterdiń róli qashanda joǵary
Keshe BUU Bas Assambleıasy jarııalaǵan «Halyqaralyq toleranttylyq kúnine» oraı Qazaqstan halqy Assambleıasy men Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi birlesip uıymdastyrǵan halyqaralyq medıa-forým óziniń jumysyn aıaqtady.
Bul kúngi shara Astananyń «Qazmedıa ortalyǵynda» ótti. Onyń jumysyna elimizdiń barlyq túkpirlerinen tanymal jýrnalıster, halyqaralyq sarapshylar, Parlament depýtattary men Assambleıa músheleri qatysty. Sonymen birge, ǵylymı qaýymdastyq, ÚEU ókilderi de kóp boldy.
Medıa-forýmǵa qatysýshylar aldymen úlken zalǵa ornalastyrylǵan etnomádenı birlestikter BAQ-tarynyń kórmesin tamashalady. Sonyń ishinde Qazaqstan koreıleri etnomádenı birlestiginiń shyǵa bastaǵanyna 90 jyl tolǵan «Kore Ilbo» gazetiniń tarıhyna qyzyǵýshylar kóp boldy. Atalǵan gazet koreıler Qazaqstanǵa jer aýdarylmaı turǵan sonaý 1923 jyly Reseıdiń Qıyr Shyǵysyndaǵy Habarovsk, Vladıvostok qalalarynda jaryq kóre bastaǵan eken. Al koreı halqy ókilderin Qazaqstanǵa jer aýdarǵanda onyń qyzmetkerleri qoıyn-qonyshtaryna ashtyqta jeıtin tamaǵyn emes, tıpografııalyq qural-jabdyqtardy tyǵyp ákelipti. Solardyń jankeshti áreketteriniń arqasynda gazet 1938 jyldan beri Qazaqstanda shyǵyp keledi.
Saǵat 11.00-de medıa-forýmnyń plenarlyq otyrysy bastaldy. Ony Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – QHA Hatshylyǵynyń meńgerýshisi Eraly Toǵjanov ashyp, júrgizip otyrdy.
Ol óziniń sózin búgingi qazaq sóz qudiretin pir tutqan halyqtyń urpaǵy ekeninen bastady. Biz órkenıetke baǵa jetpes asyl qasıetterimiz – beıbitshil peıilimizben, keleli kelisimpazdyǵymyzben, judyryqtaı jumylǵan birligimizben enip otyrmyz, dedi ol. Odan ári sheshen BAQ-tyń qoǵamdaǵy ornyna joǵary baǵa berdi. Birinshiden, BAQ qoǵamda pikir qalyptastyrýshy qural, ekinshiden, azamattardyń sanasynyń durys qalyptasýyna baǵdar berýshi, úshinshiden, «BAQ» degen sózdiń ózi «baqyt» sóziniń qysqa nusqasy bolyp, elimizdiń baǵy men baǵasyn arttyrýshy kúsh bolyp otyr emes pe, dedi. Búgingi basqosýymyzdyń negizgi sebebi – bilgenimizben bólisip, úlgi bolaryn úırenip, qoǵamdy alǵa bastyrýǵa jańa ádister tabý, dep jalǵastyrdy óziniń sózin ol. Búgingi Qazaqstan halqymyzdyń etnostyq, mádenı jáne dinı aıyrmashylyqtaryn eldiń myzǵymas birliginiń resýrsyna aınaldyra bildi. Memleket basshysy «Qazaqstan-2050» Strategııasynda etnosaıasattyń negizgi baǵdaryn bylaı dep aıqyndaǵan edi: birinshiden, árbir qazaqstandyq óziniń etnostyq, dinı erekshelikterine qaramaı, eldiń teń quqyly azamaty; ekinshiden, qazaq halqy jáne qazaq tili qazaqstandyq azamattyq qoǵamnyń myzǵymas ıadrosy; úshinshiden, biz bárimiz – bir el, bir – halyqpyz. Osy baǵdar bizdiń máńgilik ustanymymyz.

Odan ári E.Toǵjanov Assambleıanyń búgingi jetistikterine qysqasha toqtalyp, onyń tájirıbesin úırenýdi sońǵy jyldary ǵana 15 memlekettiń 60-tan artyq ókilderi qalap otyrǵanyn aıtty. Sonyń ishinde Ulybrıtanııa, Fransııa, Germanııa, AQSh, Túrkııa, Qytaı, Reseı sekildi uly memleketter de bar, dedi ol. Moderator odan ári: Elbasy N.Nazarbaev aıtqandaı, biz qazir ýaqyt jyldam júıtkıtin, údemeli zamanda ómir súrip jatyrmyz. Olaı bolsa, zamannyń, ýaqyttyń, merzimniń syndaryna saı bola bilýimiz kerek. Búgin, mine, osy jáne basqa da ózekti máseleler boıynsha halyqaralyq sarapshylar men Qazaqstan jýrnalısteri ozyq ókilderiniń pikirleri men usynystaryn tyńdaıtyn bolamyz, deı kelip, quttyqtaý aıtý úshin sózdi Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Baǵlan Maılybaevqa berdi.
Forýmǵa qatysýshylarǵa ystyq sálem joldaı kelip, ol kún tártibindegi máselelerdiń ózektiligin atap ótti. Talqylanatyn máselelerdiń barlyǵy da buqaralyq aqparat quraldarynyń el birligin nyǵaıtýdaǵy rólin arttyrýǵa yqpal etýdi maqsat etedi, dedi. Sondaı-aq, ol etnosaralyq tatýlyq pen konfessııaaralyq kelisimniń bizdiń elimizdiń eń basty qundylyǵy ekenin aıtty. Bul qaǵıdattar Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda atap kórsetilgen, dedi Baǵlan Asaýbaıuly.
Kelesi sóz Májilis depýtaty, Qazaqstan koreıleri qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Roman Kımge berildi. Ol QHA óziniń 18 jyldyq ǵumyrynda qazaqstandyq etnostardy uıystyrýshy bedeldi organǵa aınala bilgenin atap ótti. Al aqparat quraldary týraly aıtqanda, keıbir BAQ-tardyń asyǵystyqqa urynyp, tezirek atyn shyǵarýǵa umtylyp keıbir turmystyq kıkiljińderden etnosaralyq qaqtyǵys izdegisi keletinderin syn tezine aldy. Ondaılar bizdiń qoǵamymyzda alańdatýshylyq jaǵdaılar týǵyzady, dedi ol. Osy oraıda, Assambleıanyń aıasyndaǵy BAQ-tardyń etnosaralyq qatynastardy ádilettilikpen aıshyqtaıtyny týraly oń pikirin bildirdi. Sonyń ishinde koreı etnomádenı birlestigi aıasynda shyǵatyn «Kore-Ilbo» gazetiniń mańyzyna toqtaldy.
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń IýNESKO kafedrasynyń professory, halyqaralyq dıplomat Ádil Ahmetov QHA-nyń etnosaralyq tózimdilik pen túsinistik salasyndaǵy isterine úlken baǵa bere kelip, Qazaqstannyń QHA jumysynyń tıimdiligine halyqaralyq uıymdar, sonyń ishinde EQYU da joǵary baǵa beretinin atap ótti. Odan ári ol óziniń sózinde kásipqoı jýrnalıst, naǵyz maman bolý úshin ne isteý kerektigi týraly uzaq baıandady. Sonyń ishinde ulybrıtanııalyq «Faınenshl taıms» gazetiniń úlgisi týraly aıtty. Basylym jýrnalısteriniń shynshyldyǵyn, qandaı tulǵamen sóılesse de shyndyqtyń múddesin joǵary qoıatyn qaǵıdatshyldyǵyn búgingi jýrnalısterge úlgi etti.
Plenarlyq otyrysta bulardan basqa M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-diń jýrnalıstıka fakýlteti dekanynyń orynbasary Petr Shýlsman, buryn Qazaqstanda turǵan, qazirgi latvııalyq halyqaralyq sarapshy, «Telegraf» gazetiniń tilshisi Vladımır Reshetov, AQSh-tyń Ogaıo shtaty ýnıversıteti jýrnalıstıka salasynyń magıstri Hel Foster jáne QHA Hatshylyǵy meńgerýshisiniń orynbasary Leonıd Prokopenko sóz sóıledi.
* * *
Osydan ári medıa-forýmnyń jumysy paneldik pikirsaıystarda jalǵasty.
Birinshi pikirtalas alańy «BAQ betinde beıbitshilik pen kelisim ıdeıasyn nasıhattaýda Jýrnalıster klýbynyń orny» degen taqyrypqa arnaldy. Otyrysty QHA janyndaǵy Jýrnalıster klýbynyń tóraǵasy, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń IýNESKO kafedrasynyń meńgerýshisi Ǵadilbek Shalahmetov pen «Bas redaktorlar klýby» QB prezıdenti Kenjebolat Joldybaı júrgizdi. Sóz oraıy kelgende, QHA janyndaǵy Jýrnalıster klýby men «Bas redaktorlar klýby» QB arasynda Yntymaqtastyq jaıly kelisimge Ǵ.Shalahmetov pen K.Joldybaı qol qoıǵandyǵyn aıta ketý kerek.
Artynan «Qazmedıa ortalyǵy» medıa mektebiniń jumysymen osy oqý ornynyń dırektory Dana Rysmuhamedova jan-jaqty tanystyryp ótti. Onyń aıtýynsha, bul oqý ornynda barlyq jaǵdaı jasalǵan: zamanaýı tehnıkalarmen jaraqtandyrylǵan jáne óz isin jetik biletin mamandar tartylǵan. Sondyqtan da erteńge degen nyq senim qalyptasyp otyr. Jáne de óńirlerdegi uıymdarmen de birlese jumys isteýge bar ekendikterin de jasyrmady.
Kelesi sóz Qazaqstan halqy Soltústik Qazaqstan oblystyq assambleıasy jýrnalıster klýbynyń tóraǵasy, «Qazaq tili» halyqaralyq qoǵamy» QB oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Káribaı Musyrmanǵa berildi. Onyń sózine qaraǵanda, qazir ózge ult ókilderiniń 329 balasy qazaq mektepterinde bilim alýda. Jalpy, memlekettik tilde bilim alýshylar sany 65 paıyzdan asyp otyr. Turmystyq deńgeıde týyndaǵan tóbeleske qatysqan balalardyń qaı ultqa jatatyndyǵyn jazǵan bir jýrnalıst úshin oblysta kádimgideı kıkiljiń týyndap ketkendigin alǵa tartqan ol bul máselege óte abaı bolý qajettigin atap aıtty.
Ońtústik Qazaqstan oblysynan kelgen «Janýbıı Qozoǵıston» oblystyq gazetiniń redaktory Murat Ábýbakırov ultaralyq tatýlyqty nyǵaıtý máselesinde jumystar jaqsy jolǵa qoıylǵandyǵyn erekshe atasa, Pavlodar oblysy QHA janyndaǵy etnosaralyq qatynastar máseleleri jónindegi jýrnalıster klýbynyń tóraǵasy Muhıt Omarov medıa-forýmdar ótkizýdiń mańyzyna keńinen toqtalyp ótti. Al «Deutsche Allgemeine Zeitung» gazetiniń tilshisi Anastasııa Sadovnıkova Qazaqstan halqy Assambleıasy men etnomádenı birlestikter jumysyn buqaralyq aqparat quraldarynda jan-jaqty kórsetý arqyly elimizde turyp jatqan etnostardyń bir-biriniń rýhanı qundylyqtaryn túsinýge múmkindik týǵyzatynyn erekshe atady.
Paneldik sessııanyń kelesi biri – «Qoǵamdyq kelisimdi saqtaýdaǵy qazaqstandyq jýrnalıstıka júgi» dep ataldy. Elimiz júrgizip otyrǵan tıimdi ulttyq saıasattyń nátıjesinde búginde 37 etnostyq buqaralyq aqparat quraldary 11 tilde jaryq kórip otyr. Olardyń árqaısysynyń aqparattyq keńistikte óz orny bar. Qoǵamdyq pikirge áser ete alatyndaı úni bar. Bul turǵyda olar qoǵamdyq kelisim men tatýlyqty qanshalyqty pash etip otyr degen saýal týyndaıdy.
Paneldik sessııada sóz alǵan «Aktıýbınskıı vestnık» oblystyq gazetiniń áleýmettik sala bóliminiń meńgerýshisi Gúlsim Nazarbaeva Aqtóbe oblysyndaǵy «Dostyq úıi» men etnomádenı birlestikter týraly áńgimeledi. Olardyń jumystary gazette qanshalyqty jarııalanatynyn jetkizdi. Oblysta 2009 jyly ashylǵan «Dostyq úıi» jumys isteıdi. Onda 14 etnomádenı birlestik bar. Dostyq úıinen merekelerde de, jaı kúnderde de jańalyq úzilgen emes. Qalaǵa kelgen laýazymdy tulǵalar bolsyn, zııaly qaýym ókilderi bolsyn bul úıge soqpaı ótpeıdi. Ár etnostyń mádenıetimen, ónerimen tanysady. Bıyl 95 jyldyǵyn atap ótken bizdiń gazet oblystaǵy túrli etnostardyń jańalyqtaryn júıeli túrde gazette kórsetip otyrady. Jáne bul materıaldardyń barlyǵy da el halqyn dostyq pen tatýlyqqa úndeıtin, jyly ráýishtegi, beıbit sıpattaǵy maqalalar, dedi ol.
Qazaqstan tatarlary jáne bashqurttar qaýymdastyǵy atqarý komıtetiniń tóraǵasy, respýblıkalyq «Fıker» gazetiniń shef-redaktory Rınat Abdýlhalıkov zaman talabyna saı adamdar bul kúnde ınternet paıdalanatynyn, merzimdi basylymdarǵa, onyń ishinde, etnostar tilinde shyǵatyn gazetterge suranystyń az mólsherde ekenin áńgimeledi. Sondyqtan eldegi túrli etnostyń kezek kúttirmeıtin máseleleriniń biri óz portaldaryn ashý, dedi ol. R.Abdýlhalıkov túrli etnos ókilderine ortaq bir telearna ashý máselesiniń tolǵaǵy jetkenin baıandady.
Paneldik sessııany júrgizgen Qazaqstan halqy Assambleıasy Hatshylyǵynyń sektor meńgerýshisi Názıpa Shanaı bizdiń memleketimizdiń quqyqtyq memleket ekenin ataı kelip, eger de el ishinde etnosaralyq kıkiljiń týyndaıtyn bolsa, oǵan, eń aldymen, prokýratýra, sot, ishki ister organdary syndy memlekettik qurylymdar jaýap beretinin, biraq negizinde qoǵamymyzda ondaı kıkiljińder joqtyǵyn baıandady.
Al Ońtústik Qazaqstan oblystyq «Iýjnyı Kazahstan» gazetiniń tilshisi Alısa Masaleva gazette biraz jyldan beri «Shańyraq» qosymshasyn júrgizetinin, osy jyldardyń ishinde kóptegen etnomádenı birlestikterdiń jumystaryn nasıhattaýǵa úles qosqanyn, biraq, etnostarǵa baılanysty materıaldardyń deni merekelik konsertter men merekelik sharalar tóńireginde bolatynyna kóńili tolmaıtynyn jetkizdi. Ol gazet betterinen eldegi túrli etnos ókilderiniń osynda qalaı kelgenin, qandaı taǵdyrkeshti jaǵdaılardy basynan ótkizgenin baıandaıtyn materıaldardy jıirek kórgisi keletinin málimdedi.
Jalpy, paneldik sessııada túrli oblystan kelgen BAQ ókilderi ultaralyq kelisim týraly emes, negizinen qazirgi etnostyq gazetterdiń problemasy týraly áńgimeledi. Bir jaǵynan bul da kóńil jubatatyn jaıt. О́ıtkeni, ondaı máseleniń bolmaýynyń ózi elde tatýlyq pen kelisim saltanat quryp otyrǵanyn bildirse kerek.
«Ǵalamtor men áleýmettik jelilerde etnostyq jáne konfessııaaralyq máselelerdi qozǵaý mádenıetin qalyptastyrý», «Ulttyq sana-sezimniń ósýi men órkenıetter únqatysýynyń daǵdarysy jaǵdaıynda etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi saqtaý» taqyryptary kelesi paneldik otyrystardyń ózegine aınaldy. Alǵashqy taqyrypqa kelsek, sharany «Qazaqstannyń Internet qaýymdastyǵy» ZTB prezıdenti Shavqat Sabyrov pen «Qazkontent» AQ basqarýshy dırektory Jandos Sholaqov júrgizip otyrdy. Olar óz kezeginde salaǵa qatysty máselelerdi ortaǵa salyp, qatysýshylardy pikir almasýǵa shaqyrdy.
Pavlodar oblysy QHA hatshylyǵynyń meńgerýshisi Seısembaı Jetpisbaev atalǵan medıa-forýmnyń ótip jatqany óte quptarlyq jaıt ekenin aıtty. Sonymen birge, ol búgingi tańda jýrnalısterdiń ınternet pen ózge de aqparat quraldary arqyly málimetterdiń qalaı berilip jatqandyǵy jónine de toqtaldy. Al Prezıdent janyndaǵy Jastar saıasaty keńesiniń múshesi Rasýl Ahmetov bul basqosýǵa óziniń jańa jobasyn ákelip, sol turǵyda oıyn órbitti. Qazirgi jastardyń deni ǵalamtordy paıdalanady desek, sol turǵyda óziniń jasap jatqan ıgi jumystary jaıynda jıylǵan jurtqa sol jobasy negizinde bolashaqta atqarylar sharalarynan da aıta otyrdy. Jobanyń aty «Qazaqstandyq ulttyq áleýmettik jeli» dep atalady eken.
Ekinshi taqyryptaǵy basqosýdyń da bereri mol boldy deýge bolady. Pikir almasý alańyn saıasattanýshy Aıdos Sarym men QHA janyndaǵy Jýrnalıster klýby tóraǵasynyń orynbasary Atsalım Idıgov basqardy. «Aýdan men aýyl deńgeıinde etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimniń tetikterin jasaý» degen taqyrypta sóz alǵan Batys Qazaqstan oblystyq QHA hatshylyǵynyń meńgerýshisi Ǵaısa Qapaqov tatýlyq jaıynan syr shertti. Forýmǵa Aqmola oblysynan delegat bolyp kelgen belgili jýrnalıst Talǵat Hasen de basqosýdyń ereksheligine toqtaldy. Ol óz sózinde mundaı forýmnyń jýrnalıster úshin paıdasy ushan-teńiz ekenin aıtyp, munda jınalǵan jurtshylyqtyń ishinde salanyń maıtalman mamandarynyń ózderin tolǵandyrǵan máselelerin ortaǵa salýy tájirıbe almasýda taptyrmas qural ekenin jetkizdi.
Otyrysta ózge de sóz sóılegen azamattar taqyrypqa oraı ózderin tolǵandyrǵan máselelerin aıtýǵa múmkindik aldy. Kóp pikiriniń kómegi qashanda zor desek, atalǵan basqosýda aıtylǵan túrli tolǵamdy pikirler men oralymdy oılar legi de eshkimdi beıjaı qaldyrmady.
* * *
Qazaqstan halqy Assambleıasy halyqaralyq medıa-forýmynyń qorytyndy plenarlyq otyrysynda QHA Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi Eraly Toǵjanov sóz sóılep, qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtýdaǵy BAQ-tyń róli men jaýapkershiligi týraly aıtyp berdi. Onyń pikirinshe, BAQ ókilderi etnosaralyq, konfessııaaralyq tózimdilikke qatysty máselelerdi nasıhattaýǵa meılinshe jaýapkershilikpen qaraǵany jón. Bul rette, BAQ salasy ókilderiniń mıssııasy qoǵamdyq kelisimdi jáne Qazaqstannyń ulttyq birligin saqtaýǵa, etnosaralyq máselelerdi nasıhattaýǵa jańasha, ózgeshe kózqaraspen kelý baǵytyna arnalýy kerek.
Bul kúni QHA janyndaǵy Jýrnalıster klýby tóraǵasynyń orynbasary Atsalım Idıgov te sóz alyp, Qazaqstan halqy Assambleıasy halyqaralyq medıa-forýmynyń qorytyndy qararyn oqyp berdi. Bul qararda BAQ-tyń damýyna, onyń ishinde, Memleket basshysynyń etnosaralyq tózimdilikti jáne qoǵamdyq kelisimdi saqtaý jónindegi qazaqstandyq modeli men bastamasyn nasıhattaýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵany, órkenıetter, mádenıetter qaqtyǵysy jaǵdaıynda etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi nyǵaıtýda BAQ róliniń ulǵaıyp kele jatqany atap ótilgen. Sondaı-aq, onda túrli pishindegi ksenofobııalarǵa tózimdilik tanytý men etnokonfessııaaralyq qarym-qatynastar máselesine oń kózqaras tanytý maqsatynda medıa-ortany qalyptastyrý, etnosaralyq qarym-qatynastardy nasıhattaý kezinde qazaqstandyq jýrnalıstıkadaǵy mádenı únqatysýdy damytý, etnosaıasattyń negizgi kategorııalaryn jetildirýde mass-medıany ǵylymı-saraptamalyq jaǵynan qoldaýdyń ózektiligi, jańa trendterdi paıdalana otyryp, ınternet jelileri men kommýnıkasııany damytý aıasynda qoǵamdyq monıtorıng júıesin qurýdyń qajettiligi sekildi máselelerge de mán berilipti.
QHA janyndaǵy Jýrnalıster klýby tóraǵasynyń orynbasary Atsalım Idıgov óz sózinde Qazaqstan halqy Assambleıasy aıasynda atqarylǵan jumystarǵa da toqtalyp ótti. Onyń aıtýynsha, halyqaralyq jáne otandyq sarapshylardyń qatysýymen etnosaralyq máselelerdi nasıhattaý taqyryby boıynsha mass-medıa ókilderine arnalǵan arnaıy dárister, leksııalar uıymdastyrylǵan.
Plenarlyq otyrystyń sońynda Qazaqstan halqy Assambleıasy Hatshylyǵy men Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen uıymdastyrylǵan etnojýrnalıstıka salasyndaǵy «Shańyraq» shyǵarmashylyq baıqaýy qorytyndylanyp, júldegerler marapattaldy. Máselen, «Qazaqstandaǵy etnosaralyq kelisimdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan úzdik baǵdarlamalar, tele-radıo baǵdarlamalar» nomınasııasy boıynsha «Qazaqstan-Qaraǵandy» telearnasynyń redaktory Áshimhan Jampeıisov, al «Qazaqstandaǵy etnosaralyq kelisimdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan úzdik maqala» nomınasııasy boıynsha «Akmolınskaıa pravda» gazetiniń jýrnalısi Nına Mıtchınova jeńimpaz dep tanyldy.
«Egemen Qazaqstannyń»
tilshiler toby.
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAROV.