Dáýlet TURLYHANOV: «Dúnıedegi eń jaqsy qasıetter óz halqymnyń boıynan tabylsa deımin»

Er jasy elýdiń belesine endi ǵana shyqqan Dáýlet Turlyhanovtyń ómirdegi, sporttaǵy jolyn qyran samǵaýyna balasaq bek jarasar edi. Halqymyzdyń aımańdaı uly HH ǵasyrda qatarynan úsh Olımpıadada olja salǵan jalǵyz qazaq sportshysy. Grek-rım kúresinen jeti jyl boıy eshkimdi bet qaratpaı jeńip, qatarynan jeti ret KSRO chempıony ataǵyn qanjyǵasyna baılaǵan bahadúr balýan. On jyldan astam Keńes Odaǵy sııaqty ulan-baıtaq eldiń quramasynda bolýy naǵyz Qajymuqan atasyna tartyp týǵan tarlandyǵyn tanytar-dy. Onymen qoımaı álem chempıony, birneshe dúrkin Eýropa chempıony, eki márte Álem kýbogynyń jeńimpazy, Azııa oıyndarynyń chempıony, úsh dúrkin Azııa chempıony bolǵan sańlaq saıypqyran.

Dáýlettiń qaıratkerlik qııalaryndaǵy samǵaýy da áste pás emes. Peshenesine tórt márte Parlament depýtaty bolý jazylypty. Dáýlet Turlyhanov sport salasyn basqarǵan jyldardyń máýeli jemisterin áli de terip jep kelemiz desek, ol da artyq aıtqandyq bolmas.

Dáýlet jaı ómirde de jomart júrekti jaısań azamat. Jany súıip aınalysqan kásibi, soǵan oraı Allanyń bergen adal násibi bar.

Er jasy elýdiń belesine endi ǵana shyqqan Dáýlet Turlyhanovtyń ómirdegi, sporttaǵy jolyn qyran samǵaýyna balasaq bek jarasar edi. Halqymyzdyń aımańdaı uly HH ǵasyrda qatarynan úsh Olımpıadada olja salǵan jalǵyz qazaq sportshysy. Grek-rım kúresinen jeti jyl boıy eshkimdi bet qaratpaı jeńip, qatarynan jeti ret KSRO chempıony ataǵyn qanjyǵasyna baılaǵan bahadúr balýan. On jyldan astam Keńes Odaǵy sııaqty ulan-baıtaq eldiń quramasynda bolýy naǵyz Qajymuqan atasyna tartyp týǵan tarlandyǵyn tanytar-dy. Onymen qoımaı álem chempıony, birneshe dúrkin Eýropa chempıony, eki márte Álem kýbogynyń jeńimpazy, Azııa oıyndarynyń chempıony, úsh dúrkin Azııa chempıony bolǵan sańlaq saıypqyran.

Dáýlettiń qaıratkerlik qııalaryndaǵy samǵaýy da áste pás emes. Peshenesine tórt márte Parlament depýtaty bolý jazylypty. Dáýlet Turlyhanov sport salasyn basqarǵan jyldardyń máýeli jemisterin áli de terip jep kelemiz desek, ol da artyq aıtqandyq bolmas.

Dáýlet jaı ómirde de jomart júrekti jaısań azamat. Jany súıip aınalysqan kásibi, soǵan oraı Allanyń bergen adal násibi bar.

– Dáýlet, jalpy, ómirdiń ózi kúres qoı. Al qazaqtyń maq­tanyshyna aınalǵan ózińizdeı balýannyń ómiri bútindeı so­ǵan arnalady desek te bolar. Osy ómir-kúrestiń alǵashqy qadam­dary qalaı bastalyp edi?

– Osylaı degende kóz aldy­ma Semeı óńiri, Jarma aýdany, Georgıevka selosynda ótken balalyq shaǵym oralady. Ustazdar otbasy. Ákem Bolat Turlyhanuly deneshynyqtyrýdan, anam Márzııa Aıtbaıqyzy fızıka-matematıka páninen sabaq beredi. Otbasynda segiz ul, eki qyz boldyq. Qystyń kúni sabaq 8-de bastalatyn bolsa, biz odan da erte turyp, maldy jaılap, sýyn, jem-shóbin berip, sonan keıin ǵana mektepke baratynbyz.

Ákem erkin kúresten seksııa júrgizetin. Sóıtip, men de erkin kúreske bardym, kishkentaı bolsam da úlken synyptyń balalarymen taıtalasatyn edim. Keıin eseıe kele, altynshy synypta oqyp júrgende ákem meni Almatydaǵy Qajymuqan Muńaıtpasov atyndaǵy respýblıkalyq sport mektebine aparmaqshy boldy. Sol kezde anamnyń: «Bolat pen Márzııa 10 balasyn asyraı almaı ınternatqa beripti dep el sóz qylady», dep qarsylyq bildirgeni de esimde. Biraq ákem tamyz aıynda Almatydaǵy Tımırıazev kóshesinde ornalasqan mektep-ınternatqa alyp keldi. Ol jerde erkin kúres joq eken. Ári keshigip kelippiz. Sol arada Kasaev Marat degen jas mamanǵa kezdesip qalyp, ákem sóılesip, sosyn birden sonyń kabınetinde emtıhandy ótkizip jiberdi de, meni klassıkalyq kúreske qabyldatty. Sabaqtyń bastalýyna 3-4 kún qalǵan. Ákem: «Al jaqsy. Osynda qal endi», dep meni tastap ketti. Bul 1976 jyl bolatyn, men sonda altynshy synypty jańa bitirgen oqýshy edim.

– Balasyz ǵoı. Degenmen de, jańa ómirge tez kóndigip, úıren­gen shyǵarsyz?

– Árıne. Burynnan osynda oqıtyn oqýshylar kele bastady. Mektep qabyrǵasyndaǵy oqýym bastalyp ketti. 3 jyl oqyp, sol jyldary mektep oqýshylary arasyndaǵy KSRO chempıonatynda júldeger boldym, 2 ret eldiń sport mektepteri arasyndaǵy jarystarda uttym, Búkilodaqtyq jarystarda júlde ıelendim. Onynshy synypta eresekter arasynda «Dınamo» sport qoǵamynyń da jarysyn utyp, sport sheberi atandym.

Únemi jarystarda júrgende oqý baǵdarlamasynan qalyp qoıasyń. О́z betińshe daıyndalǵanmen, ol báribir muǵalim túsindirgendeı bolmaıdy. Sol kezde ustazdardyń óz balasyna qaraǵandaı úlken túsinistikpen qaraǵanyn esh umytpaımyn. 3-tiń ornyna 4, al 4-tiń ornyna 5-te qoıyp ta jiberýshi edi.

– Osy meıirim men eńbek bas­paldaqtary ózińizdi Olımpııa bıik­terine ákeldi emes pe?

– Olımpıada oıyndaryna men 3 ret qatystym. Seýl Olım­pıadasynda 74 kılo salmaqta 2-shi oryn aldym, Barselona Olımpıadasynda 82 kılo salmaqta qola júldeger boldym. Sonan keıin aǵa jattyqtyrýshy bola júrip Atlantada 84 kılo salmaq sanatynda 4-shi oryndy qanaǵat tuttym. Bir ókinishi, altyn buıyrmady. Soǵan azyraq áttegen-aı, deımiz.

– Ol áttegen-aıdyń da keıbir sebepteri joq emes shyǵar?

– Ol kezde Olımpıadany aıt­paǵanda, syrtqy jarystarǵa qatysatyn quramanyń ózine kirý úshin kóp qajyr-qaırat kerek bolatyn. Reseı bastap, Ýkraına, Belorýssııa, Kavkaz respýblıkalary, Orta Azııa respýblıkalary bar, solardyń barlyǵynyń ishinen sýyrylyp shyǵýyń kerek. Men KSRO chempıonatyn 7 ret qatarynan ut­tym. Ondaı tabys eshkimde joq. Mende ǵana boldy.

Seýldegi Olımpıada kezinde óte jaqsy babymda boldym. 6 kezdesýdiń bárinde barlyq balýan­darǵa des bermeı, tez-tez taza jeńip otyrdym. Aqtyq básekedegi qarsylasym Ońtústik Koreıa balýany edi. Ol 1 upaı utylyspen shyqqan bolatyn. Sol kezde meniń janymda: «Dáýlet, sen mynaý koreı tórinde koreı balýanymen kezdesip jatyrsyń. Tóreshilerdiń bári saǵan qarsy jumys isteıdi, jankúıerler de saǵan qarsy shýlaıdy», dep aıtatyn janashyr bolmady. Ol kezde qazaq jattyqtyrýshylaryn sanatqa qospaıtyn. Sodan ne kerek, 2:1 esebimen utylyp qaldym. Sol Olımpıadadan keıin 3-4 aı aýyrdym. Utyp turǵan balýanym edi ǵoı, átteń, dep qaldym. Psıhologııalyq kúızelis qoı, sol oıyma tússe nalyp aýyramyn. Qazir men halyqaralyq kúres federasııasynyń múshesimin ǵoı. Sol kezdesýde qandaı kelisim júrgenin, Ońtústik Koreıa kúres federasııasy halyqaralyq kúres federasııasymen qandaı qarym-qatynasta bolǵanyn, kimderge qandaı syıaqy bergenin, bárin surastyryp bildim, sonyń bári bul kúnderde belgili bolyp jatyr. Al endi sonaý fınalda kez­des­­­ken Kım En Nammen dos­pyz. Qazaq tilinde, orys tilinde je­tik sóıleıdi. Qazaqstan-Koreıa bir­lesken kásipornynda osynda qyz­met isteıdi. Kóbine ýaqytyn Al­ma­tyda ótkizedi. Otbas­y­­myzben ara­lasyp turamyz.

Barselona Olımpıadasynda ózimniń salmaǵym 72 kılo bolsa da 82 kılo salmaqta kúrestim. 1992 jyly Keńes Odaǵy ydyrap ketken kez. Sonyń ózinde barlyǵyn máskeýlikter basqaryp otyrdy. Biraq men sonda da irikteý jarys­tarynda olardyń eki myqty balýanyn jeńdim. Bizdiń birneshe boksshymyz Máskeýdiń qysymymen Olımpıada oıyndaryna jiberilmeı qaldy. О́ıtkeni, biz halyqaralyq jarystarǵa TMD quramasy sapynda bardyq. Sol kezde sportty basqaryp otyrǵan Qarataı Turysov aǵamyz: «Dáýlet, elimizdiń týyn óziń usta», dedi. Sóıtip, men eń al­ǵash táýelsiz Qazaqstannyń týyn sport arenasynda alyp júrdim. Erte­ńinde jarys... 17-aq sekýnd qal­ǵan kezde, 2:1 esebimen utyp tu­ryp utylyp, 3-shi oryn alyp qal­dym. Qola medalǵa qýana tursam da, bul da bir ókinishim.

Atlantada ózimniń salmaǵym 74 kılo tartyp turdy da, Baqtııar Baıseıitov degen baýyrymyzdyń baǵy jansyn degen oımen 74-ke sony shyǵardym. Al ózim taǵy 82-de kúrestim. Ol kezde aǵa jat­tyqtyrýshymyn, qaı salmaqqa kimdi qoıamyn desem de ózim sheshetin kez. Alaıda, ol utylmaıtyn balýanǵa utylyp qaldy. Al men 82 kılo salmaqta óte qıyn 7-8 kezdesý ótkizip, 4-shi orynǵa taban tiredim. Áıtpegende, 74-ten alyp-aq tur edim bas báıgeni.

– Sporttaǵy adamgershilik qasıetter týraly aıtyp otyr­syz. Bul kúnde Atym­taı jo­­mart­­­tyǵyńyz ben qaıyrym­dy­lyǵyńyz ámbege aıan. Er Dáý­let­siz. 90-shy jyldardyń basyn­da Almatyda sport saraıyn sala bastadyńyz. Jap-jas kezińiz bolsa da, sondaı úlken sharýalardy qol­ǵa aldyńyz, soǵan ne sebep boldy?

– Meniń de bir kisideı jomart­tyǵym bar. Bar bolsa – beresiń, joq bolsa – bere almasań da, ishteı nıettes bolasyń. Qazaqta tek degen bar, teginde, osy qasıet atalarymnyń qanymen berilgen shyǵar. Úlken atam Qasen qajy degen, qystalań zamanda qajylyqqa barǵan, aqylman kisi bolǵan. Jarma aýdanyna qarasty Tarbaǵataı silemderinde áli kúnge deıin sary balshyqtan soǵylǵan zıraty jatyr. Týǵan qystaǵynda atyn baılaǵan tasy da áli kúnge ornynda tur. Aýyq-aýyq aqsaqaldardy ertip baryp quran baǵyshtap turamyz. Qasen qajy balasy Turlyhanǵa bilim berip, arabsha-oryssha saýat ashtyrǵan. Keıin kele ol kisi Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi bolǵan. Kókpekti jáne basqa aýdandarda bilim bólimin basqarǵan. Zataevıchke 13 án jazyp bergen. Turlyhan atamdy osy Almatyda mektep dırektory bolyp turǵan kezde 1937 jyly 27 jeltoqsanda ustaǵan eken. «Halyq jaýy» retinde 7 jyl berip, anaý Reseıdiń Ekaterınbýrg irgesindegi Nıjnıı Tagıl qalasynda qamaýda bolǵan. Keıinirek 1942 jyly qaıtys bolypty. Sol jerge men osy jazdyń basynda baryp FSB-nyń ruqsatymen GÝLAG arhı­­­vine kirip, atamnyń búkil is qaǵa­zdarymen tanysyp, solardyń kóshir­­mesin alyp keldim. Qydyrbek Rys­­bek baýyrymyz atamyz týraly derekti hıkaıat jazyp, ol kisiniń shyǵarmalaryn qosyp, «Qaıtpas qaısar qazaqpyn» atty kitapty dúnıege keltirdi. Jaqynda anamyz Márzııa Aıtbaıqyzy bastap Nıjnıı Tagılge 31 adam baryp, atamyzdyń basyna qulpytas qoıyp qaıttyq.

Endi jomarttyqqa keler bolsaq, halqyma biraz qol ushyn berdim. Elim de meni qurmettep, Joǵarǵy Keńestiń, Májilistiń depýtattyǵyna túsken kezde tik turyp qoldady. Qazir de mese­nattyqtan shet emespin. Týǵan kúnimniń aldynda da qarttar úıi, balalar úılerine qamqorlasýǵa Shyǵysqa ushyp bara jatyrmyn. Berdibek Saparbaev aǵamyzdyń «Týǵan jerge taǵzym» degen úlken baǵdarlamasy bar. Ár óńirden shyqqan sportshylar, isker azamattar ózderi shyqqan aýylyna, týǵan jerine bir jaqsylyqtar jasasa eken degen ıgi nıetten týǵan. Men qazir Jarma óńirinde úlken sport mektebin salyp jatyrmyn. Qudaı buıyrtsa, 1-2 aıda bitiremiz. Endi, muqtajdarǵa kezinde kóp kómek kórsetken kezder boldy, sportshylarǵa mashına mingizgen jaılar bar. Chempıondarǵa jeke demeýshiler taýyp berip, baspana ápergen kezderimiz de boldy. Onyń ishinde boksshylar da, balýandar da, aýyr atletshiler de bar. Osynyń bári qazaq sportynyń órkendeýi úshin jasalǵan qamqorlyqtar.

– Al endi, sporttyq bıliktiń basynda biraz boldyńyz ǵoı. Sol kez týraly birer sóz aıtsańyz?

Qazaq aıtady ǵoı: «Táni saýdyń deni saý», dep. Biz halyqtyń denin saýyqtyrýdy aýrýhanalar men emhanalardan emes, sport mektepterinen bastaýymyz kerek. Men kezinde is basynda júrgen kezimde Premer-Mınıstr Danıal Ahmetovke 200 aýdanda biryńǵaı úlgidegi sport saraılaryn salý týraly usynys aparǵanmyn. Ony qarjylandyrýdyń jolyn da taptym. Basshylar: «ıá, qaraımyz», degen, sol usynys qalyp qoıdy. Sebebi, ile-shala «100 aýrýhana, 100 mektep» degen baǵdarlama bastaldy. Soǵan osy sport saraılaryn da kirgizgen jón bolar edi. Elbasynyń tapsyrmasymen birtalaı sport keshenderi salynyp jatyr. Qysqy Azııa oıyndary ótken Sport saraıy da, sonyń bári Memleket basshysynyń nusqaýymen iske asqan sharýalar. Prezıdent aıtpasa, eshkim qozǵalmaıdy.

Taǵy bir aıtarym, bizde sport mektepteri kóp. Biraq solardyń bıýdjetteri múldem mardymsyz. Ol sondaǵy jattyqtyrýshylardyń alatyn jalaqysy, kommýnaldyq shyǵyndar, salyqtarǵa ketip qalady. Al balalardy oblysqa, respýblıkaǵa jarysqa shyǵarýǵa tıyndary joq.

– Sport salasyndaǵy isti tı­im­di etý úshin ne isteýge bolady?

– Sport salasyn biz strate­gııalyq baǵytqa engizýimiz kerek. Birden-bir baǵyt, bul – hal­qymyzdyń densaýlyǵy. Áneýkúni sportty basqaryp otyrǵan Erlan Qojaǵapanov Parlamenttiń aldynda: «Kóp oblystarda sportty murnyna ısi barmaıtyn azamattar basqaryp otyr», dedi. Onymen kelisýge bolady. Muny endi Agenttiktiń basshysy men oblys basshysy birige otyryp sheshýi múmkin, ol, endi, óńirlerge baılanysty ǵoı.

Meniń jasaǵanym, ár oblys orta­lyǵynda olımpıadashylardy daıar­laý ortalyǵyn ashtyrdym. Ár óńir óz mektepterinen shyqqan talantty balany sol ortalyqqa aparyp daıyndap, úıretip, jarysqa aparady. Buǵan qarajat bólinedi. Sodan keıin bilim salasyna qaraıtyn barlyq sport mektepterin sport departamentine bergizdim. Aýdandarda jabylyp qalǵan sport bólimderin ashqyzdyq. Olar ne úshin kerek edi? 16-18 aýyl bar ǵoı, aýdanǵa qaraıtyn. Sol aýyldardan shyqqan balalardy durys jolǵa salý kerek boldy. Sonan keıin respýblıkalyq sport bıýdjetin kóbeıttirdim.

Sol bir jyldarda sport salasyna Úkimettiń kózqarasy ózgerip, jarystardy kóbirek ótkize bastadyq. Aýyldardaǵy sporttyq sharalar, ulttyq sport oıyndaryn jandandyra bastadyq. Elbasynyń qoldaýymen Qaskeleń aýdanynda olımpıadashylardy daıarlaý ortalyǵyn salýǵa kiristik. Ol jerde 21 sport nysany bar. Qazir sol qurylys ta biteıin dep qalǵan shyǵar. Sosyn Shýche qalasynda, ıaǵnı Býrabaıda qysqy sport túrlerine arnalǵan úlken keshen salyndy. Alǵashqy memlekettik baǵdarlamalardy qabyldadyq. Sport salasyna erekshe kóńil bóletin kezeńge sol ýaqyttarda jetip edik.

– Al endi ózińiz, qazaq spor­tynyń jaryq juldyzy, baýyrymyz, ótkendi baǵamdaıtyn, bo­lashaqty baǵdarlaıtyn bir be­les­­ke kelip qalǵan ekensiz. Hal­qyńyzǵa ne deısiz?

– Jyldar oqylǵan paraqtardaı sýdyrap, ýaqyt jarq etip óte shyǵady eken. Artyma burylyp qarasam, 1996 jyly Elbasy óz qolynan Atlanta Olımpıadasyna baratyn el quramasynyń Týyn meniń qolyma tapsyrǵan edi. Ol kisiniń batasyn alǵannan keıin at ústinde bolyp, biraz jumystar istedim. Parlamentte jáne sport bıliginde júrgen kezimde ózimniń kóp jiger-kúshimdi sol salalarǵa berippin. Sportshylarymyz jeńilip jatsa, solarmen birge jeńilip, kúıinip, kúızelip, qapalanyp, al jeńip jatsa, solarmen birge qýanyshqa bólenip, keremet kúı keshetinbiz. Sóıtip júrgende óz balalarym da ósip ketipti, týǵan-týystarǵa da burylýǵa kóp mursha bola bermepti. Qazir qolym bos, ózimniń jeke otbasylyq kásip­terim bar. Jerge jaqynmyn. Egin egemiz, mal ósiremiz. «Semaz» at­ty aýylsharýashylyq salasyna qa­jetti avtomobıl qurastyrý zaýy­tyn ashqanbyz. Birneshe mashına qurastyryp úlgerdik. Alǵash quras­tyrǵan traktorlarymyzdy kóp balaly otbasylarǵa syıǵa tarttyq.

Qaı azamatqa da halyqtyń ózi baǵa beredi. Eń jaqsy tilekterdi óz halqyma arnaımyn. Jáne dúnıedegi eń jaqsy qasıetter óz halqymnyń boıynan tabylsa deımin.

– Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken

Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan».

ALMATY.