Polıgon aımaǵynda aıtarlyqtaı «qupııa» joq

Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi Atom energııa­sy komıtetine qarasty Iаdrolyq fızıka ınstıtýty dırektorynyń ǵylymı ister jónindegi orynbasary, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Nasýrlla BО́RTEBAEVPEN áńgime

Eshqandaı qaýipke jol bermesek, atomnan tıimdi energııa kózin taba almaımyz

– Nasýrlla Toqanuly, keıbir derekterge súıensek, 2050 jylǵa qaraı álemde atom energııasyna degen suranys eki esege deıin artýy múmkin eken. Bul «bolashaqta adamzat atom energetıkasyna táýeldi bolady» degendi bildire me? О́zińiz qyzmet atqaratyn Iаdrolyq fızıka ınstıtýty bul baǵytta qandaı jumystar atqarýda?

– Áńgimemdi Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń 1957 jyly qurylǵanynan bastaıyn. Keńes Odaǵy kezinde onda qarý-jaraqty, ásirese, ıadrolyq qarý-jaraqty, zymyran tehnıkasyn damytý sekildi úlken aýqymdaǵy máseleler sheshilgen. Úkimet tarapynan bul salaǵa úlken qarjy bólindi.

Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi Atom energııa­sy komıtetine qarasty Iаdrolyq fızıka ınstıtýty dırektorynyń ǵylymı ister jónindegi orynbasary, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Nasýrlla BО́RTEBAEVPEN áńgime

Eshqandaı qaýipke jol bermesek, atomnan tıimdi energııa kózin taba almaımyz

– Nasýrlla Toqanuly, keıbir derekterge súıensek, 2050 jylǵa qaraı álemde atom energııasyna degen suranys eki esege deıin artýy múmkin eken. Bul «bolashaqta adamzat atom energetıkasyna táýeldi bolady» degendi bildire me? О́zińiz qyzmet atqaratyn Iаdrolyq fızıka ınstıtýty bul baǵytta qandaı jumystar atqarýda?

– Áńgimemdi Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń 1957 jyly qurylǵanynan bastaıyn. Keńes Odaǵy kezinde onda qarý-jaraqty, ásirese, ıadrolyq qarý-jaraqty, zymyran tehnıkasyn damytý sekildi úlken aýqymdaǵy máseleler sheshilgen. Úkimet tarapynan bul salaǵa úlken qarjy bólindi.Ol qarjylardy ıgerý úshin Keńes Odaǵynda 4 óńirlik ıadrolyq ortalyq quryldy. Olardyń biri – Novosibirde, kelesisi – О́zbekstanda, taǵy biri Almatyda boı kóterdi. Tórtinshi ortalyq burynnan bar edi, keıin ol Kıevte Iаdrolyq fızıka ınstıtýty dep qaıta quryldy. Olardyń negizgi maqsaty – ıadrolyq fızıkanyń fýndamentaldi baǵyttaǵy jumystaryn iske asyrý, ıadrolyq qarý-jaraqtardyń qasıetterin zertteý, eń qajetti túrlerin oılap shyǵarý edi. Qazir ıadrolyq qarý-jaraq jetkilikti túrde damyǵan. Eger, álemdegi birinshi jarylǵan 20 kılotonnalyq atom bombasynyń dıametri eki metrge jýyq bolsa, búgingi 200 kılotonnalyq bombanyń kólemi odan ondaǵan ese kem.

50-jyldardaǵy Iаdrolyq ınstıtýttar­dyń ekinshi maqsaty atom energetıka­sy­na qajetti ǵylymı-zertteý jumys­ta­ryn júrgizý bolsa, úshinshi baǵyty, ıadro­lyq fızıkanyń jetistikterin aýyl sharýashylyǵyna, ónerkásipke, medı­sı­naǵa qoldaný boldy. Búginde biz sol jyl­dardan beri júzege asyrylǵan ju­mys­­tardy jalǵastyryp kelemiz. Degen­men, barlyǵymyz Chernobyldaǵy, Fýký­sımadaǵy jaǵdaıdy bilemiz ǵoı. Son­dyqtan, atom reaktorlarynyń tehnı­ka­lyq qaýipsizdik deńgeıi túbegeıli she­shildi dep aıtýǵa bolmaıdy. Áli de reaktorlardyń jańa túrlerin jasaý kerek. Máselen, birin­shi býyn reaktorlary 50-60-jyldary iske qosylǵan jaı reaktorlar desek, qazirgi ekinshi deńgeıdegi reaktorlardyń qaýipsizdigi meılinshe arttyrylǵan. Al 10-15 jyldan keıin iske qosylatyn úshinshi jáne 2040 jyldary iske qosylatyn tórtinshi býyn reaktorlarynyń qaýipsizdigi fızıkanyń zańdylyqtarymen baılanystyrylmaq. Ondaı reaktorlardyń jumysynda apattyq jaǵdaı týyndasa, adamnyń tikeleı qatysýy qajet emes, «mynany dereý baryp, óshireıik» dep jantalasýdyń da keregi joq, ondaı reaktorlar fızıkalyq qubylystardyń erekshelikterine sáıkes, óz-ózinen sónip qalady.

– Biraq atom reaktorlarynyń zııan­dy tustaryn joqqa shyǵara almaımyz ǵoı? Máselen, Chernobyl men Fýký­sımadaǵy atom stansalarynda eki iri apat oryn alǵannan keıin jurttyń bul salaǵa úreılene qaraıtyny ras. Keıbir elderdiń atom stansalaryn jaýyp ta jatqan jaıy bar. Kún, jel energııasyn kóbirek paıdalaný jóninde bastamalar kóterilýde. Buǵan sizdiń pikirińiz qandaı?

– Árıne, keıde jel sózder de, daýryqpa sózder de kóp aıtylady. Olardyń barlyǵy daý týdyrý úshin de aıtylýy múmkin. Elimizde birshama ekologtar bar, olardy «jasyl ekologtar» deımiz. Solar keıde: «Taza energııa kózderin tabaıyq», degen turǵyda bastama kóterip jatady. Bul, árıne, jaqsy usynys. Biraq, bul bastamalardyń artynda úlken tehnologııa jatqanyn umytpaý kerek. Eger, osy jaǵynan salystyra saralasaq, ol jańaǵy daýryqpa sózderden artylmaı, aspaı qalady. Álemde 400-den asa atom stansasy bar. Sońǵy jyldarda olardyń 2-ýinde ǵana apat boldy. Chernobyldaǵy apat adamdardyń, ıaǵnı mamandardyń qateliginen oryn aldy. Fýkýsımadaǵy apattyń sebepshisi – tabıǵat. Sondyqtan, «qoryqqanǵa qos kórinedi» degendeı, qorqa berýge bolmaıdy. Tek tehnıkalyq qaýipsizdikti saqtasaq, odan tıimdi energııa kózi joq.

– Degenmen, ekologııalyq turǵydan alǵanda, atom elektr stansasynyń radıoaktıvtik zalaly bar ǵoı.

– Ras, kún energııasy qaýipsiz. Biraq, ol daıyn fotoelementterdi qossańyz ǵana qaýipsiz. Al kún sáýlesin elektr energııasyna aınaldyrýǵa qajetti tehnologııany zaýytta jasaý ázirshe óte qymbat. Fotoelementterdi jasap, shyǵarý úshin hımııalyq tehnologııa kerek. Onyń qorshaǵan ortaǵa zııany anaǵurlym kóp. Iá, ekologııalyq turǵydan atom-elektr stansasynyń radıoaktıvtik zalaly bar dep aıtyp jatady. Alaıda, mamandar ondaı apattarǵa múldem jol bermeý jaǵyn oılastyrýda. Al kómir stansasy turaqty jumys istese, atom stansasynan 40 ese kóp radıasııa shyǵarady. О́ıtkeni, kómirdiń quramynda túrli qyshqyldar, tuzdar, aýyr elementter, ýran bar. Onyń kúl-tozańy egin egetin, mal jaıylatyn jer­lerdi lastaıdy. Aýaǵa taraıdy, jerge túsedi. Osy jaǵyn da oılaý kerek. Al kún tań­erteń shyǵady, keshke batady. Sonda tún­de elektr energııasynyń kózi joq bolsa, ne isteısiz? Jel de qazir bolyp, sálden keıin basylyp qalýy múmkin. Atom-elektr stan­sasynyń energııa kózi óte turaqty. Onyń ústine, munaı men kómir 100 jyl, ári ketse 400 jylda sarqylady. Olar – hı­mııa­lyq óndiriske eń qajet shıkizat. Biraq olar taýsylǵan soń ne isteımiz? Elimizde mu­naı­dyń, kómirdiń, ýrannyń mol qory bar. So­lar­dy meılinshe únemdi, tııanaqty paıdalaný qajet.

Polıgon aımaǵy tııanaqty zertteldi. Qaýip joq.

– Burynǵy Semeı polıgony aımaǵyn­da­ǵy jerdiń zerttelý deńgeıi týraly ne aıtasyz? Mamandardyń sózderine qara­ǵan­da, Semeı polıgonynyń jalpy aýma­ǵy 18 myń sharshy shaqyrymdy qurasa, sonyń 5 myń 600 sharshy shaqyrymyna zertteý jumystary júrgizilgen eken.

– Bizdiń Ulttyq ıadrolyq ortalyq pen Iаdrolyq fızıka ınstıtýty 1993 jyldan beri osy máselemen tikeleı aınalysyp kele jatyr. 1993 jylǵa deıin biz Semeı polıgony aımaǵyna jiberilmeıtin edik. Biz túgili, bizdiń basshylarymyz da jiberilmeıtin. Biraq, keıin elimizdiń táýelsizdik alýynyń arqasynda bir jaǵynan bul máselelerdiń barlyǵy bizdiń moınymyzǵa ilindi. Soǵan sáıkes, bul máseleni óz jaýapkershiligimizge aldyq. Biz polıgon aımaǵyn 20 jyldyń ishinde tolyq bolmasa da, tııanaqty zerttep, radıasııa deńgeıin saraptamadan ótkizdik. Jalpy alǵanda, Semeı polıgonynyń basym bóliginiń radıasııalyq deńgeıi qalypty deý­ge bolady.

– Sala mamandary sol zerttelgen jer­lerdi halyq sharýashylyǵyna, aýyl sharýashylyǵyna berý jóninde máse­le kótergen kezde biraz daý-damaı týyndaǵany belgili. Keıbir sarap­shy­lar­dyń paıymdaýynsha, Semeı polıgony mańaıyndaǵy radıasııaǵa ushyraǵan jer­lerdiń qalypqa kelýi úshin keminde 300 jyl kerek eken. Siz ýlanǵan jerlerdi qol­danysqa tolyq qaıtarý týrasynda ne aıtasyz?

– Semeı polıgonynyń zerttelgen jer­lerin, ıaǵnı radıasııalyq deńgeıi qalypty aımaqtaryn halyq sharýashylyǵyna paıdalanýǵa berýge bolady. Árıne, atom bombalary jarylǵan jerde, tájirıbelik aımaqta, jarylystyń oshaǵynda radıasııa deńgeıi joǵary. Semeı polıgonynyń sonshalyqty úlken aýmaqty alyp jatýynyń bir sebebi, ıadrolyq jarylystan keıin jel tursa, onyń qaldyqtary sózsiz jan-jaqqa usha­dy. Al sol qaldyqtar ushqan aýmaq túgeldeı qorshalǵan. Bul oraıda, mynany da aıtýǵa bolady. Máselen, Hırosıma men Nagasakıde bomba jaryldy. Biraq, sol jerlerdi jaýyp tastaǵan joq qoı. Qazir onda da adamdar turyp jatyr. Demek, munyń barlyǵy radıasııanyń deńgeıine baılanysty. Radıasııanyń biz ólshegen mólsheri boıynsha Semeı polıgonynyń 5-10 paıyz jerinde ǵana radıasııanyń joǵary deńgeıi bar. Al qalǵan jerde radıasııa deńgeıi qalypty. Sondyqtan, biz ol jerlerden nesine qorqamyz. Olardy birtindep aýylsharýashylyq aınalymyna qosýǵa bolady.

– Iаdrolyq synaqtan keıin topyraqta sezıı-137, stroısıı-90, plýtonıı-239 ra­dıonýkleıdteri qalady eken. Bir ǵana plýtonıı-239-dyń jartylaı ydy­raý merziminiń ózi 24 myń jyldy qajet etetin kórinedi. Demek, belgili bir jerdi qoldanysqa qaıtarý kezinde osy jaıt­tardy da nazarda ustaǵan jón emes pe?..

– Árıne, olardyń basym kópshiligi jarylys bolǵan aımaqtarda qalǵan ǵoı. Sondyqtan, ondaı elementterdiń qaldyqtary áli de bar. Endi ony óziń aparyp, shashyp tastamasań, barlyǵy sol jerde jatady ǵoı. Jer astyndaǵy sýlarmen barý qaýpi de joq emes. Biraq, ol qaı jerge deıin barýy múmkin. Ári ketse, 5-10 shaqyrym jerge deıin barar. Al jerasty sýlary jylyna ortasha eseppen birneshe metr ǵana jyljıdy. Sonda ol jańaǵy aıtqan 10 shaqyrymǵa júzdegen jyldarda barýy múmkin. Al oǵan deıin ondaı elementter ydyrap ta ketedi. Iаǵnı, kez kelgen elementtiń jartylaı ydyraý kezeńi bar. Soǵan baılanysty radıasııanyń deńgeıi jyl ótken saıyn birtindep tómendeı beredi. Nátıjesinde, bir zamandarda ol joıylady. Dúnıede turaqty eshteńe joq. Sol turǵydan alatyn bolsaq, adam turmaıdy degen jerlerdiń ózi myńdaǵan jyldardan keıin tap-taza bolyp shyǵady.

– Polıgon aımaǵyn zertteý barysynda qandaı da bir qıyndyqtar kezdes­ken joq pa? Bizdiń bilýimizshe, zertteý jumystaryna ketken qarjynyń jalpy kólemi 200 mln. AQSh dollaryn qurasa, sonyń 15 mln.-ǵa jýyǵy respýblıkalyq bıýdjetten bólinipti. Qalǵan qarajat shetelden, halyqaralyq qorlardan tartylǵan eken. Zertteý jumystaryn júrgizý kezinde qaı eldermen baılanys ornatyldy?

– Árıne, ol máseleler ǵylymı-tehnologııalyq tásilderge baılanysty ǵoı. Qazirgi tańda sheshilmeıtin másele joq. Shynyn aıtsaq, búginde polıgon aımaǵy jerleriniń erekshelikteriniń barlyǵy anyqtalǵan. Ol jaqta aıtarlyqtaı «qupııa» eshnárse joq. Árıne, jańaǵy aıtqan 5-10 paıyz jerdi aýyl sharýashylyǵyna berýge bolmaıdy. Sebebi, ol jerlerde bir jarylys emes, 400-den astam bomba jaryldy ǵoı. Máselen, bir jarylys bolǵan Hırosıma men Nagasakıde el turyp jatyr. Semeı polıgonynda kem degende 400 bomba jaryldy. Sondyqtan, 400 bomba jarylǵan jerde radıasııalyq qaldyq ta 400 ese kóp degen sóz. Ol jerde eshqashan turýǵa bolmaıdy. Odan alys jerlerde eshqandaı problema joq. Al jelmen alyp barǵan qaldyqtar óz ýaqytynda ydyrap ketedi. Radıasııanyń deńgeıi kóp bolsa, árıne, zııan. Al az bolsa, onyń sonshalyqty zııany joq. Demek, ol sol jarylystar bolǵan jerlerdiń radıasııasynyń konsentrasııasyna, quramyna baılanys­ty. Bul máseleler, árıne, basqa elderdi de alańdatty. Sondyqtan, AQSh, Japonııa, Eýropa memleketteriniń tarapynan osy maǵlumattardy alýǵa qyzyǵýshylyq tanytyldy jáne soǵan kerek qarajat ta bólindi. Árıne, bul bizge úlken kómek boldy.

Búginde Semeı polıgony aımaǵynyń 80-90 paıyzynyń radıasııa konsentrasııa­sy qalypty deńgeıde. Bul málimetterdi biz shetel mamandarymen birge saraptama júrgize otyryp anyqtaımyz. Sondyqtan, bekerden-beker ýlap-shýlap, qorqa berýdiń qajeti shamaly. Ǵalymdardyń zertteýlerin, maǵlumattaryn qoldaný kerek, solarǵa súıený kerek. Al ǵalymdardyń aıtýlarynsha, qazirgi tańda sonshalyqty qaýip joq. Zııandy, qaýipti jerler áldeqashan qorshalyp qoıylǵan. Úkimettiń arnaıy sheshimi boıynsha ondaı aımaqtar baqylaýǵa alynǵan. Bizdiń ınstıtýttyń bir mindeti – osy polıgon aımaǵyn baqylap, tekserip otyrý.

Radıoaktıvti elementterdiń qaldyqtary qanshalyqty zııandy?

– Qaýipti elementterdiń jerasty sýlarymen barý qaýpi de bar dedińiz. Máselen, ıadrolyq jarylystar kezinde polıgon aýmaǵynyń topyraǵynda túzilgen trıtıı degen element sýtegin almastyryp, sýmen taraı beredi eken. Mamandardyń zertteý jumystary barysynda osy trıtıı alǵash ret Degeleń aýmaǵynan tysqary Qarajal kenishi uńǵylarynan tabylypty. Bul radıoaktıvti elementtiń qaldyqtary qanshalyqty zııandy?

– Sezıı-137 men stroısıı-90 qatar jarylǵan kezde qorshaǵan ortaǵa trıtıı ıadrolary da bólinedi. Aýadaǵy jarylys­tar kezinde bul radıoaktıvti ıadrolar tez joǵary kóterilip, jalpy, konsentrasııasy tez arada tómendeıdi. Al jerasty jarylys­tarynda ol sýdyń quramyndaǵy sýtegimen almasyp, jerasty sýyna aralasyp ketedi de, joǵary radıasııalyq deńgeı saqtalady. Esesine, bul radıoaktıvti ıadronyń jartylaı ydyraý ýaqyty sezıı men stroısııdiń jartylaı ydyraý kezeńinen eki-úsh ese az. Sol sebepti, jerasty sýynyń quramyndaǵy trıtıı anaǵurlym tez merzimde joıylady da, belgili ýaqyt ótken soń ol jerasty sýlary taza bolady.

– О́tken jyly burynǵy Semeı ıadro­lyq polıgonyndaǵy Degeleń taýly sileminiń ken qazbalarynda qalǵan júzdegen kılogramm ıadrolyq materıaldardyń permanentti qaýipsizdigi men konservasııasyn qamtamasyz etý boıynsha qıyn jumystar aıaqtalǵan eken. Osy jumystar nátıjesi týraly ne aıtasyz?

– Degeleń taýly sileminiń jerasty uńǵymalarynda jarylystan qalǵan radıoaktıvti qaldyqtardyń syrtqa taralý yqtımaldyǵyna meılinshe tehnıkalyq kedergiler, tosqaýyldar uıymdastyrylǵan. Sol sebepti, bul máselege alańdamaı-aq qoıýǵa bolady.

– Siz keıbir ǵalymdardyń: «Semeı polıgony aımaqtaryn paıdalanýǵa bergennen góri, osy aımaqtarda turyp jatqan halyqqa tólenetin járdemaqyny kóbeıtý kerek», degen pikirleri týrasynda ne aıtar edińiz. Máselen, Japonııada ıadrolyq jarylys bolǵan jerlerde turatyn halyqqa úsh deńgeıli kómek kórsetiledi eken.

– Jerdi paıdalaný – ol ekonomıkalyq másele. Járdemaqy tóleý – áleýmettik másele. Olar Úkimet tarapynan sheshiledi.

– Iаdrolyq fızıka ınstıtýty radıasııalyq ekologııa, radıasııalyq medısına baǵyttarynda qandaı ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýde?

– Qazaqstan aýmaǵyndaǵy radıasııalyq ekologııa problemalarymen aınalysý – bizdiń ınstıtýtqa júktelgen memlekettik tapsyrys. Biz bul baǵyttaǵy zertteýlermen turaqty jáne kúndelikti aınalysamyz. Bizdiń ınstıtýtta damytylyp jatqan bolashaǵy zor ıadrolyq tehnologııa men ádistemelerdi qoldaný arqyly elimizdiń ónerkásibi men aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa, halyqqa dárigerlik qyzmet kórsetýdi jaqsartýǵa, sóıtip, ınnovasııalyq iri qadamdar jasaýǵa múmkindik týady.

Áleýmettik mańyzy zor ınnovasııalyq baǵyt – ıadrolyq medısına tehnologııalary – radıoızotoptar óndirý. Búginde Qazaqstanda qoldanylatyn radıoızotoptardyń basym kópshiligi Almatydaǵy bizdiń ıns­tıtýtta shyǵarylady. Bul ónimdermen Qazaqstandaǵy barlyq emhanalar men aýrýhanalardy qamtamasyz etip otyrmyz. Jýyrda bizdiń ınstıtýtta jańa ıadrolyq medısına jáne bıofızıka ortalyǵynyń ınfraqurylymynyń iske qosylýy aıaqtalady. Onyń negizi – 30 MeV energııaly protondardy údetetin S-30 sıklotrony. Iаǵnı, ıadrolardy údetilgen protondarmen atqylaǵan kezde olardyń qasıetteri ózgeredi de, radıoaktıvti ızotoptarǵa aınalady. Qazir dúnıe júzinde osyndaı 30 myń údetkish bar. Onyń teń jartysy ıadrolyq medısına salasynda qyzmet atqarady. Eýropada sonyń arqasynda ǵana júrek-qan tamyrlaryna operasııa jasaý eki ese azaıǵan.

Qazaqstanda búginde júrek-qan tamyrlary aýrýlary erekshe órship tur. Ekinshi orynda – onkologııa. Eger, ıadrolyq zertteýlerdi osyndaı qaýipti syrqattarǵa baǵyttaı bilsek, isik aýrýlaryn hırýrgııalyq emes, radıoızotoptyq ádispen emdeýge bolady. Bul údetkish tolyq iske qosylǵanda shyǵarylatyn radıoızotoptardyń kólemi men quramy tek qazaqstandyq medısınalyq jáne ónerkásiptik suranysty ǵana qamtamasyz etip qoımaı, shetelderge de kóp mólsherde satýǵa múmkindik ashylady.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Láıla EDILQYZY,

«Egemen Qazaqstan».