Qazaq teatry: izdenister men irkilister

«Mádenıetti qoldaý jyly» dep jarııalanǵan 2000 jyldyń 15 maýsymynda Qyzyljar óńirinde mádenı mańyzy zor oqıǵa boldy. S. Muqanov atyndaǵy qazaq-sazdy drama teatry boı kóterip, tusaýkeserine Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń arnaıy qatysqanyn soltústik­qazaqstandyqtar áli umyta qoıǵan joq. T.Júr­genov atyndaǵy ulttyq óner akademııasynyń bir top túlekteri negizin qurǵan óner ordasy osy kezeń aralyǵynda kıeli de qasıetti shańyraqqa aınaldy. Ujym retinde qalyptasý, tolysý joldarynan ótip, jurtshylyqtyń bekzat ónerge degen qyzyǵýshylyǵy men ynta-yqylasyn arttyrdy. Biz suhbatymyzǵa teatrdyń búgingi tynys-tirshiligine tikeleı qatysty adamdardy tarta otyryp, ultymyzdyń uıytqysy, rýhanı ómirimizdiń aınasy ispettes óner oshaǵynyń shyǵarmashylyq izdenisterimen qosa irkilister syryna úńilip kórdik.

«Mádenıetti qoldaý jyly» dep jarııalanǵan 2000 jyldyń 15 maýsymynda Qyzyljar óńirinde mádenı mańyzy zor oqıǵa boldy. S. Muqanov atyndaǵy qazaq-sazdy drama teatry boı kóterip, tusaýkeserine Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń arnaıy qatysqanyn soltústik­qazaqstandyqtar áli umyta qoıǵan joq. T.Júr­genov atyndaǵy ulttyq óner akademııasynyń bir top túlekteri negizin qurǵan óner ordasy osy kezeń aralyǵynda kıeli de qasıetti shańyraqqa aınaldy. Ujym retinde qalyptasý, tolysý joldarynan ótip, jurtshylyqtyń bekzat ónerge degen qyzyǵýshylyǵy men ynta-yqylasyn arttyrdy. Biz suhbatymyzǵa teatrdyń búgingi tynys-tirshiligine tikeleı qatysty adamdardy tarta otyryp, ultymyzdyń uıytqysy, rýhanı ómirimizdiń aınasy ispettes óner oshaǵynyń shyǵarmashylyq izdenisterimen qosa irkilister syryna úńilip kórdik.

TALǴAM BIIK,TALAP О́ZGEShE

Qýandyq QASYMOV, teatr­­dyń dırektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri:

– Teatrdyń alǵashqy shymyldyǵy M.Áýezovtiń «Qaragózimen» ashylyp, sodan beri janrlyq jaǵynan ár alýan 50-den astam týyndylar sahnalandy. Talǵamy bıik, tala­by ózgeshe kórer­mender S.Mu­qanovtyń «Aqqan juldyz», Ǵ.Mú­­­sirepovtiń «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», Sh.Aıtmatovtyń «Shyń­­­ǵys­hannyń aq bulty», S.Júni­­­­sovtiń «Qysylǵannan qyz boldyq», D.Isabektiń «Jaýjúrek», «О́ıtpese Maǵjan bola ma?», O.Bókeıdiń «Qulynym meniń», tatar dramatýrgi T.Mınýllınniń «Dılıafrýzdyń tórt kúıeýi», S.Balǵabaevtyń «Eń ádemi kelinshek», K.Goldonıdiń «Eki myrzaǵa bir qyzmetshi» sekildi týyndylardy jyly qabyldady.

Qatardaǵy ártisterdiń sahnalyq sheberlikterin shyńdaý, teatrǵa óz ortamyzdan mamandar daıarlaý jaıy óz sheshimin birtindep taýyp keledi. Rejısserlik salaǵa mamandanyp júrgen Batyrbek Shambetov magıs­tratýrany, kórkemdik jetekshimiz Maqsat Aqjolov Sankt-Peterbýrgte rejısserlik kýrsty támamdap keldi. Olardyń alǵashqy qadamdary úlken úmit kúttiredi.

Maqsat AQJOLOV, teatrdyń kórkemdik jetekshisi, mádenıet qaıratkeri:

– Almatydaǵy Temirbek Júrge­­­nov atyndaǵy ulttyq óner akade­mııa­synyń sońǵy kýrsynda oqyp júrgenbiz. «Qyzyljarda qazaq teat­ry ashylǵaly jatyr eken, tobymyzben barsaq qaıtedi» degen patrıottyq usynystyń qaıdan shyqqanyn bilmeımin, bárimizdiń qoldaı jónelgenimiz esimde. Sodan beri bekzat ónerge degen taza­lyq, adaldyq otyn sóndirmeýge, bas­ty tóreshimiz ári synshymyz kórer­menderdiń seniminen shyǵýǵa barynsha tyrysyp kelemiz. О́zime kelsek, psıhologııalyq drama, tragedııa, komedııa, mıýzıkl, taǵy basqa janrlarda 40-qa jýyq róldi somdappyn. Men úshin rólderdiń úlken-kishisi bolmaıdy. Sahnadaǵy áriptesterimniń shyǵarmashylyq izdenisi men akterlik sheberligi qýantady.

2001 jyly IH respýblıkalyq teatr festıvalinde M.Baıjıevtiń «Qylmysty oqıǵa» qoıylymymen Gran-prıdi ıelendik. Ǵ.Músirepovtiń týyndylaryna arnalǵan H respýb­lı­kalyq teatr baıqaýynda B.Jal­ǵasbaev pen N.Maǵaýına «Eń úzdik Qozy» jáne «Eń úzdik Baıan» atalymyn jeńip aldy. Mysyr elinde ótken HV halyqaralyq teatr festıvalinde Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» pesasynyń jelisimen jasalǵan «Shyń basynda» atty tájirıbelik qoıylym úzdik ondyq qatarynan kórindi. N.Jantórınniń 80 jyldyǵyna arnalǵan HVI festıvalde 2-shi oryndy enshiledik. Aıta bersek, jetistikterimiz kóp.

Bıyl Qojabergen jyraýdyń, Abylaıhannyń, Maǵjannyń ataýly mereıtoılaryna oraılastyryp, tolymdy dúnıelerdi sahnaladyq. «Aıǵa ushqan Túkbilmes», «Alla­dınniń sıqyrly shamy», «Tazsha bala», «Eır balalyq» sııaqty týyn­dylar bala­qaılarǵa arnalǵan.

JALAQY TО́MEN, MAMAN TAPShY

M.AQJOLOV: – О́tkir máse­le­lerdiń biri – ǵımaratymyz eski ári ortalyqtan shalǵaılaý ornalasqan. Teatrǵa beıimdep salynbaǵandyqtan, bólmeler tarlyq etedi. Jańa teatr salýǵa jergilikti qazyna qaýqarsyz. Sol sebepti mádenıet mınıstrligi osy jaǵyn eskerse jaqsy bolar edi.

«Aıta-aıta Altaıdy, Jamal apa qartaıdy» degendeı, jalaqy tó­ńiregindegi túıtkilderdi tıisti oryn­darǵa jetkizýmen jaǵymyz taldy. Bıyl túrli jaǵdaılarmen tájirıbeli 6 ártisimiz ketip tyndy. Basty sebep eńbekaqynyń mardymsyzdyǵynda.

Úkimettiń 2007 jyly qabyl­dan­ǵan №1400 qaýlysyna ózgerister engizbeı bolmaıdy. Ol boıynsha teatr ártisi aıyna keminde 16 spektaklde oınaý arqyly ǵana qosymsha tólemge qol jetkize alady eken. Aqylǵa qonbaıtyn mundaı talaptardy túsindirip jatýdyń ózi artyq.

Búginde arnaıy tapsyryspen pesa jazdyrtý, repertýar tańdaý erkindigi qıyndap ketti. Sebebi, dramatýrgter joqtyń qasy. Qyzyl sózge qurylǵan, ne tartysy, ne sóli joq, syqqanda sýy ǵana qalatyn jiligi tatymas arzan dúnıelerdiń «ǵumyry» – bir kúndik qana. Rejısserdiń de, ártis­tiń de qulashyn jazdyrmaıdy, ady­myn ashtyrmaıdy. Bir sóz­ben aıt­qanda, sony dramalyq shyǵar­malar óte tapshy. Osy másele tıisti vedomstvolar tarapynan rettelip, bir izge túsirilse degen oı aıtqymyz ke­ledi. Arnaıy mamandyǵy bar grım­shi­ler men sýretshilerge de sura­nys kó­­­­beımese, azaıatyn túri baıqal­maı­­dy.

Buryndary jergilikti jer­lerdegi teatrlardyń shyǵar­ma­shylyq áleýe­tin saralap, salmaqtap otyratyn respýblıkalyq arnaıy komıssııalar bolýshy edi. Qazir kózden bulbul ushty. О́z qara­­­ja­tymyzǵa anda-sanda shaqyr­typ, aqyl-keńesterine qulaq asyp otyratynbyz. Endi qarjylyq shamamyz kelmegendikten, baılanysty úzip aldyq. Rejısserlerdiń, kórkemdik jetekshilerdiń oqýlary men semınarlaryn uıymdastyryp turý sonshalyqty qıyn ba?

Osydan eki jyl buryn vedom­stvolyq páterlerdi jekeshelendirýge ruqsa­tyn alsaq ta, satyp alýǵa qaýqar­syzbyz. «Qaldyq» baǵanyń ózi jaǵa ustatady. Osynyń tıimdi jolyn qaras­tyrsa, ártisterdiń áleýmettik qor­ǵalýyn jeńildete túser edi.

Q.QASYMOV: – Uly Muqań­nyń «Bul dáýirde óz tilin, ádebıetin, ónerin bilmegen, qadirlemegen adamdy tolyq ıntellıgent emes deýge bolady. Sebebi, ol qandaılyq mamandyq, bilimi bolsa da rýhanı oı-tárbıesinde syńarjaq azamat bolady» degen sózinen adam janyna ulttyq rýh sáýlesin sebeleıtin mádenıet oshaqtarynyń esigin ash­paı­tyn jandardyń bolmys-biti­min ańǵarǵandaı bolamyz. Orny bó­lek teatrdyń ógeıliktiń kúıin keshýiniń sebepterin birinshi kezekte bılik tutqasyn ustap otyrǵan osyndaı sheneýnikterge arnaǵym keledi. Birinshiden, ujymnyń negizin quraıtyn ártisterdiń áleýmettik jaǵynan qorǵalýy esh syn kótermeıdi. Meńinshe, bul jaıt bizge ǵana emes, respýblıkanyń ózge aımaqtaryna da qatysty ekeni daýsyz. Ásirese, jalaqy mólsheri múldem mardymsyz. Eńbek jolyn endi bastaǵan joǵary bilimdi mamannyń aılyq tabysy – 38933 teńge degenge kim senedi? Birinshi sanattaǵylar 48 myń teńgeni qanaǵat tutady. Sholpan Aıtıbaeva degen ártisimizdiń jumys ótili 10 jyl, alatyny – 53 myń teńge ǵana. О́ner kolledjin támamdaǵandardyń aılyǵy 33270 teńgeden aspaıdy. Al qosalqy quramdaǵy qyzmetkerlerdikin aıtý uıat. Osydan keıin otbasyn asyraý maqsatymen qosymsha qyzmet kózderin lajsyz izdestirip, onyń sońy, shyǵarmashylyq toqyraýǵa ushyratary, sahnalyq sheberlikke keri áser eteri anyq. Jyl ótken sa­ıyn teatr ártisteriniń qatary sırep keledi. Petropavl óner kolledjine talaptanýshylar az. Joǵary bilimdi mamandar Almaty men Astanany tóńirekteıdi. Menińshe joldamamen jiberý tájirıbesin qaıta jańǵyrtý kerek sekildi. Qazir 25 ártisimiz bar. Rólderge adam jetispeı jatsa, balamen úıde otyrǵandardy nemese eńbek demalysynda júrgenderdi shaqyrtýǵa májbúrmiz. Bulaı jalǵasa berse, barymyzdan aıyrylyp qalýymyz ǵajap emes. Teatrda ártisterdiń qatary eki eselenetin bolsa, tyń týyndylar men qoıylymdardy kórsetý ýaqyty da jıiler edi. Sóz arasynda ónerge qa­tysty oqý oryndarynyń túlekteri jol­damamen oblystarǵa teń bólinse de­gen tilegimizdi de aıta ketkimiz keledi.

Qoryta aıtqanda, qarjylan­­dy­rý tetikteri jete zerttelip, ulttyq teatr óneri men mádenıetin ke­shendi damytýdy kózdeıtin arnaıy baǵdarlama qabyldaıtyn mezgil jetti.

Samal TÁShIMOVA, aktrısa: – Men 2004 jyly T.Júrgenov atyn­­­daǵy ulttyq óner akademııasyn bitirgen soń Qyzyljardaǵy qazaq teatryna keldim. Tańdaýdan qate­lespegenime kózim jetti. 9 jyldyń ishinde irili-usaqty 30-ǵa tarta róldi beıneleppin. Baıqaýymsha, jurt­shylyqtyń qabyldaýy jaqsy sııaqty.

О́ner joly aýyr ári beınetti bolǵanymen, kóp jaǵdaıda sahna­ger­lerdiń eńbegi eskerilmeı, eleýsiz qalyp jatatyny ókinishti. Tapqany qapqanyna jetpeı jatsa, toı-tomalaqty jaǵalamaǵanda qaıtedi? Búginde otbasy túgili, qaraqan basty asyraýdyń ózi ońaı emes. Alǵashqy jalaqy qolǵa tıgende qatty qýandym, bir jaǵynan, bılik basyndaǵy aǵaılarǵa degen qara qazandaı ókpemdi de jasyra almadym. 13 myń teńgeni ne páter-aqyǵa, ne kommýnaldyq tólemge, ne kıimge, ne tamaqqa jetkize almaı pushaıman halge túskenimdi qalaı umytaıyn? Arada 10 jyldaı ýaqyt ótse de, aılyǵym shaılyǵyma jeter emes. Bar bolǵany – 42400 teńge ǵana!

Shyǵarmashylyq quramnyń basym kópshiligi baspanamen qam­tamasyz etilgenimen, bizdiń izimizdi basyp kele jatqan ónerli jastar áli úısiz-kúısiz júr. Ipote­­­kalyq páter alaıyn dese, 30 myń teńge jalaqy qaı jyrtyǵyna jamaý bolady dep oılaısyń.

Gastroldik issaparlarǵa shyq­pa­ǵaly kóp boldy. Tipti, respýb­­­­lıkalyq teatr festıvalderine qatysa almaıtyn jaıttar kezdespeı qoımaıdy. Buryndary syrttan tanymal óner, sahna qaıratkerleri men maıtalmandaryn shaqyrtý, mas­ter-klastar ótkizý arqyly kásibı sheberlikke tóseldirý úrdisi bar edi. Odan da aıyrylyp qaldyq. Ǵımarattyń tarlyǵynan hor uıymdastyrý múmkindigi de joq.

TÚIIN

Qarap otyrsaq, Qyzyljar óńirindegi teatrǵa tán óreli izdenister men ilkimdi irkilisterdiń elimizdiń ózge aımaqtaryndaǵy óner oshaqtaryna tán sıpat ekenin ańǵarý qıyn emes. Bári, aınalyp kelgende, qarajat tapshylyǵyna tirelip, kúrmeýi kóp túıtkilderdi týdyryp otyr.

О́mir ESQALI,

«Egemen Qazaqstan».

Soltústik Qazaqstan oblysy.