Qazaqtyń baı tilinde «mergen» deıtin sóz, ıaǵnı ataý bar. Erte kezde sadaq atý men mergendik óner bir sózben aıtqanda, ulystyń bekemdigi úshin baǵa jetpes qundylyq sanalǵan. Sondyqtan kóshpeli halqymyz er balany jastaıynan sadaq ustaýǵa baýlyp, elin qorǵaýǵa tárbıelegen.
О́ıtkeni sadaq atý – jaýyngerlik óner. Onyń paıda bolý merzimin kóptegen tarıhshy-ǵalym b.z.b. IV-III ǵasyrlar úlesine jatqyzyp júr. Zertteýshilerdiń pikirinshe, kóshpeli Ǵun ulysy alǵash ret sadaqshylar (mergender) qosynyn dúnıege keltirgen. Qytaı jazbalarynda ǵundar kósemi táńirquty Módeniń úsh myń mergen sadaqshylary bolǵany jaıly derek aıtylady. Jazýshy hám zertteýshi Qoıshyǵara Salǵarauly óz eńbekterinde ǵundar asa qýatty ysqyrǵysh jebesi bar sadaq qoldanyp, jaýynyń úreıin ushyrǵany jaıly jazady.
Sondaı-aq Orta ǵasyrda jazylǵan mońǵol derekkózderinde ertede kóshpendiler sadaqshylardyń mergendigi men eptiligin saralaý úshin maldyń kergen terisin nysana retinde paıdalanǵan delinipti. Iаǵnı nysanany (aǵashqa kerilgen teri) 40 oq (bir oq shamamen 90-100 sm) qashyqtyqtan bir mergen 20 oq jumsap atatyn bolǵan. Osy ádis arqyly mergenderdiń sadaq atý shamasyn mejelep, alys jáne orta qashyqtyqqa sadaq tartatyn toptardy jasaqtaǵan.
1225 jyly Shyńǵys qaǵan Horezmdi tolyq baǵyndyrǵan soń «Buǵyly-Shashaq» deıtin jerde ulan-asyr toı jasap, at jeter jerdegi mergenderdi shaqyryp, saıys ótkizgeni týraly tarıhı jazbalarda aıtylady. Osy saıysta Eseı mergen 335 qulash jerdegi nysanaǵa sadaq oǵyn dál tıgizip, bas mergen atanypty. Bir qulashty shamamen 1,5 metr dep eseptesek, Eseı mergen 502,5 metr, ıaǵnı jarty shaqyrym jerden atqan oǵyn dál tıgizgen. Endi mynaǵan nazar aýdaryńyz, túrik sultany IV Murad Gazıs 210 qulash, ertedegi grek mergeni 282 qulash jerden nysana atyp dál tıgizgeni jaıly derekter bar. Bul derekterge nazar aýdarsańyz, dala kóshpelileriniń basqa jurttan qanshalyqty joǵary deńgeıde jaýynger bolǵanyn ańǵarasyz. Iаǵnı sadaq baıyrǵy kóshpeliler murasy ekeni sózsiz.
Sol sııaqty, 1216 jyly Shyńǵys qaǵannyń senimdi qolbasshysy Súbedeı Jem ózeni boıynda merkitterdi qýyp jetip, qoıdaı qyrady. Joshy qolǵa túsken merkit noıany Toqtabektiń úshinshi uly Qultýǵannyń mergendigin synap kóredi. Qultýǵan mergen biriniń sońynan birin jedel-jedel úsh oq atqanda sońǵy oqtary aldyńǵy oqtardyń aıyr ashasyn jaryp tıgen eken. Merkit mergenniń mundaı qabiletine súısingen Joshy ákesine kisi salyp, ony tiri qaldyrýdy suraıdy, biraq qatal áke «Men jaýymnyń kómegine muqtaj emespin» dep, ony ólimge buıyrǵany jaıly naqty derek bar (Zardyhan Qınaıatuly. Qazaq memleketi jáne Joshy han. Astana: «Elorda», 2004. 96-b.)
Sadaq túrleri jáne qurylymy
Sadaqty barlyq halyq paıdalanǵan. Erte kezde ań aýlaýda, keıin soǵys isinde qoldanǵan. Qarapaıym sadaqty tobylǵy, úıeńki, t.b. aǵashty doǵasha ıip, eki ushyn qaıyspen kerip jasaıtyn bolǵan. Kúrdeli, ıakı qurama sadaqtyń syrtqy beti sińirmen nemese taramyspen qaptalyp, ishki jaǵy múıizben astarlanǵan, keıde ortasy men eki shetine súıek bastyrma qaǵylǵan.
Kúrdeli nemese qurama sadaqty ejelgi erte dáýirde saqtar men ǵundar qoldanǵan deıdi zertteýshiler (Qalıolla Ahmetjan). Qazaq sadaǵy kóshpendi saq-ǵundar sadaǵynyń jetildirilgen jalǵasy bolyp sanalady.
Qazaq aýyz ádebıetinde sadaqtardy jasalǵan materıaldaryna qaraı «qaıyń sadaq», «qaraǵaı sadaq», «úıeńki sadaq» «bulǵary sadaq», «adyrna», «kón sadaq» dep bólse, qaıyńnyń sarǵaıǵan qabyǵymen qaptalǵan sadaqty túsine baılanysty «saryja» nemese «sarsadaq» dep te ataı bergen.
Qarapaıym sadaq eki bólikten turady. Birinshisi, ıaǵnı aǵash nemese súıekten jasalatyn atý úrdisin iske asyratyn bólik adyrna dep atalady. Al shireı tartyp, sadaq oǵyn ushyratyn jipti nemese baýdy kiris dep ataıdy. Ataqty Qaztýǵan jyraýdyń:
Budyraıǵan eki shekeli,
Muzdaı úlken kóbeli,
Qary unamy sultandaıyn júristi,
Adyrnasy shaıy jibek oqqa kiristi, – atty tolǵaýynda aıtylǵandaı...
Adyrna bes bólikten turady. Onyń qolmen qysyp ustaıtyn orta tusyn beli dep ataıdy.
Bulǵary sadaq, buqar jaı,
Tata almasam maǵan sert!
Bel kúshime shydamaı,
Belińnen ketseń saǵan sert!
(«Qobylandy batyr» jyrynan).
Beli berik bolý úshin súıekpen kómkerilip, taramyspen oralǵan, ıinimen túıisken jer shylǵı terimen qaptalyp, keptiriletin bolǵan.
Adyrnanyń ıilmeli serippeli bóligin – eki ıini (joǵary jáne tómengi) dep ataıdy. Kiris, ıaǵnı jip baılanatyn adyrnanyń eki ushyn basy (joǵary jáne tómengi) deıdi. Iinderiniń ústinen taramys tartylyp, ishki beti múıizben qaptalyp, qońyr ańnyń nemese mal maıymen maılanyp otyrǵan. Halqymyzdyń dástúrli qarý-jaraǵyn zerttep júrgen etnograf Qalıolla Samatulynyń eńbeginde adyrnanyń bastary bólek-bólek jasalyp, ıinine burysh jasaı bekitiledi deıdi.
Al adyrnanyń eki basyn qosyp baılanǵan jipti kiris deıdi. Ol berik jipten nemese jibekten, taramystan óriledi. Mindeti – oqty nysanaǵa qaraı ushyrý. Kiris jip sadaqtyń bir basyna myqtap bekitilip, ekinshi basy adyrnany bosatyp turý úshin almaly tuzaq túrinde alynyp, salynady. Kiristi qatty serpigende, adyrnanyń basy jarylyp nemese setinep ketpes úshin súıekten qorǵanysh ornatylady. Ony tobyrshyq dep ataıdy.
Tobyrshyqty bıik jaı salyp,
Dushpan attym ókinben...
(Dospanbet jyraý)
Sadaqtyń oǵy
Sadaq oǵyn etnograf-zertteýshi Qalıolla Ahmetjan myrza birneshe bólikke bólip qarastyrypty. Iаǵnı oqtyń ushyndaǵy qaýipti metall (súıek) buıymdy jebe deıdi. Jebe bekitilgen uzyn aǵashty saby dese, kiriske bekitilip, sozyla serpiletin tetikti keztaban dep atapty. Al oqtyń túzý ushýyna baǵyt beretin qaýyrsyndy oqtyń qanaty deıdi eken.
Oqtyń saby qaıyń, tobylǵy, qatty taldan jasalady. Oq óte túzý bolmasa nysanǵa jetpeıdi. Qazaqta «oqtaı túzý» degen tirkes sodan qalǵan. Sondaı-aq oqty shyn sheberler ǵana jasaıtyn bolǵan. Atalarymyz «áke kórgen oq jonar» dep beker aıtpaǵan.
Jonylǵan oqty sýy qanǵansha keptirip, dymdanbas úshin maıǵa bóktirip pisiretini jaıly aıtylady. Oqtyń kóptegen túri bolǵan, ıaǵnı jaýǵa atatyn oq, ań aýlaýǵa arnalǵan oq, doǵal oq, otty oq, kúshigen júndi oq, sary júndi oq, qanaty oq, t.b.
Sondaı-aq oqtar basyndaǵy jebesine qaraı árqıly ataýlarǵa ıe bolǵan. Mysaly, «sur jebe», «qý jebe», «tobylǵy jebe», t.b. qyryqtan astam túri bar.
Jaýyngerler oqty arnaıy ydys-qapqa salyp alyp júrgen. Ony qylshan nemese qoramsa dep ataǵan. Batyrlyq dastandarda «qoramsaǵa qol saldy, qol salǵanda mol saldy» degen jyr joldary bar.
Kóshpeliler jebeni qozyjaýyryn, saýytbuzar, kóbebuzar, úsh qyrly, doǵal jebe degen kóptegen túrge bólgen.
Qozyjaýyryn qý jebe,
Tartatuǵyn shaq boldy.
(«Er Tarǵyn»)
Jumsap qatty bolatty,
Saýytbuzar oq atshy...
(«Jubanysh» Aqsaýyt)
Kónsadaqtyń ishinde,
Kóbebuzar saýyt bar... (Mahambet)
Jebeniń ezek jeli, qanatjalaýsha, ótkir ushy, jetesi, qyrlary jáne qalpaqshadan turady. Jebeniń ushy alynbaly-salynbaly qatty temir sııaqty metaldan jasalady. Qalpaqsha soǵys kezinde atý nysanasyna baılanysty jyldam alynyp, aýystyrylyp otyrady. Osy arqyly jebeniń uzaq qyzmet etýi qamtamasyz etiledi. Qalpaqshada baǵyttaýshy sańylaý adyrnaǵa qondyrý úshin tereńdigi 5-6 mm, eni 2,5- 3,0 mm oıyq bolady.
Jebeniń qanaty (jalaýshasy) qus júninen (qaz, taýyq, qaraqus, t.b) nemese jasandy materıaldardan jasalyp, oqty atylǵanda turaqtandyratyn qyzmet atqarady. Baǵyttaýshy qaýyrsynnyń biri qalaqshadaǵy adyrna úshin jasalǵan oıyqqa ornatylady jáne ashyq túspen boıalady.
Jebeniń oqqa bekitilgen tusyn jetesi deıdi. Jete berik bolmasa, jebe sabynan bosyp jol ortaǵa túsip qalady. Sondyqtan jebeni jetesine jetkizip sińiretin bolǵan. Qazaqtyń «jetesine jetkizip aıtyldy» degen sóz tirkesi osydan órbise kerek.
Sadaq atyp, saıys ótkizý
Sadaq atyp, saıys ótkizý – qazaq halqynyń kóneden kele jatqan dástúrli oıyn túri. Mergender atyp túsirý úshin belgilengen nysanany jamby dep aıtady. Jamby degenimiz kóne túrki-mońǵol tilinde «embý», ıaǵnı quımaly altyn nemese kúmis degendi bildiredi. Sol sııaqty baǵaly zattardan jasalǵan qundy buıymdar da jambynyń rólin atqara beredi. Onyń pishini iri qara nemese usaq maldyń tuıaǵy músindes bolǵandyqtan, taıtuıaq, qoıtuıaq, attuıaq, asyq jamby, besik jamby, túıekóz jamby, qoıbas jamby, t.b. dep atalatyn bolǵan.
Bul qundy buıym ertede aqshanyń ornyna da júrgen. Sondyqtan da jamby Orta ǵasyrda baǵaly ekvıvalent retinde tanymal bolǵany jaıly derek bar. Al jambynyń jasalǵan materıalyna baılanysty taza aq kúmisten jasalǵan bolsa, aq jamby nemese altynnan jasalsa, altyn jamby dep ataǵan.
Jamby atý oıynyn kóshpendi halqymyz jaýyngerlerdiń mergendik qabiletin jetildirý úshin oılap tapqan. Bunyń basty mańyzy: birinshiden, áskerı-jaýyngerlik daıyndyqty jetildirip otyrý bolsa, ekinshi taraptan, el arasyndaǵy mergenderdi (sadaqshylardy) anyqtap, olardy kótermeleý úshin qajet bolǵan, úshinshiden, synalǵan sadaqshylardan arnaıy top jasap, soǵys kezinde kúshtik qurylym retinde paıdalanǵan. Osy negizderge qaraǵanda, jamby atýdyń jaýyngerlerdiń sheberligin damytatyn óner ekeni daýsyz.
Jambynyń «Aıqabaq atý» degen de túri bar. Eger bul zat altyn buıymnan jasalǵan bolsa, «Altyn qabaq» dep atalady. Aıqabaq jambydan aýyr, kólemi aı pishindes, som kúmisten quıylǵan buıym.
Jalpy, «Jambyny» nemese «Aıqabaqty» uzyn syryqtyń basyna, mólsherli jerge ilip qoıady. Ony attyń ústinde shaýyp kele jatyp sadaqpen dál atyp túsirý kerek. Bul sadaqshylardyń eń joǵary deńgeıdegi jarysy. О́te úlken merekelerde ǵana oınalady. Keıde jaıaý júgiris barysynda da atady. Atyp túsirgen mergen qymbat buıymdy ózi alady. Bir sózben aıtqanda, burynǵy kezde jaýyngerler ońaı mal tabý úshin mergen bolýy qajet.
Ata-babamyz adyrnasyn ańyratyp, toıǵa baryp jamby atqan. Mysaly, «Qobylandy batyr» jyrynda Kóktem Aımaq deıtin han aı astyna bıik baqan ornatyp, oǵan altyn jamby ilip, osyny atyp túsirgen adamǵa qyzymdy berem dep jar salady.
Aı astynda aspanǵa
Qurdy baqan qaqtyryp
Altyn teńge attyryp,
Teńgeni atyp túsirgen
Qurtqany sulý sol alar...
Osy habar Qobylandynyń qulaǵyna jetip, jas batyr tobylǵy tory atymen shaýyp baryp, aı astyndaǵy teńgeni atyp túsirip, Qurtqa sulýdy alyp qaıtady:
Qolyna alyp tolǵanyp,
Qozy jaýyryn jebeni
At ústinen shirenip,
Sonda turyp tartady,
Qurýly baqan basynda,
Eki bólip ushyrdy
Aı astynda teńgeni...
Joǵarydaǵy jyrdyń mátininen túsingenimiz, erte dáýirde mergen sadaqshyǵa hannyń ózi qyzyn beretin bolǵan. Kóshpeliler turmysynda mergenniń orny qanshalyqty bıik ekenin osydan-aq uǵyna berseńiz bolady.
Sol sııaqty Sáken Seıfýlınniń «Kókshetaý» poemasynda Abylaı hannyń zamanynda Býrabaıda jamby atýdan úlken saıys ótip, bıik taýdyń ústinde turǵan nysanǵa eshkimniń oǵy jetpegendikten, sol bıik «Oqjetpes» dep atalǵany jaıly ańyz bar. Jyrǵa qulaq túrsek:
...Qalyń qol gýildeıdi antalasqan,
Báseke bir qyz úshin taıtalasqan.
Bir tasqa top janynda
qyz da shyqty.
Tartystyń sebepkeri jantalasqan.
Batyrlar shirenisip tizbektelip,
Tartysty sadaqtaryn «Abylaılap»
Dúmpildep sadaq oǵy ysqyrady,
Oıqastap attary oınap pysqyrady.
Yshqynyp jolbarystaı kúshin ólshep,
Batyrlar sadaqqa oǵyn qystyrady.
Atqan oq tasqa tıip jarqyldaıdy,
Shyńda oınap bala búrkit
shańqyldaıdy.
Oqtaryn oramalǵa jetkize almaı,
Batyrlar birazdan soń
«qarqyndaıdy»...
Jamby atý, ıaǵnı sadaq atý sporty elimizde jańǵyrýda. Jyl saıyn eresekter, jastar, jasóspirimder arasynda jamby atýdan respýblıkalyq birinshilikter turaqty ótkizilip keledi. Qazirgi tańda erejesi bekitilip, ulttyq sport túrleriniń negizi tobynan oryn alyp úlgerdi.
Sonymen qatar 2017 jyly elorda tórinde ótken EKSPO kezinde jamby atýdan álem birinshiligi uıymdastyryldy. Bul jarys qazir dástúrge aınalyp, jyl saıyn ótkizilip keledi.
