Bıyl Qonysbaı qarııa 82-de. Áli tyń. At jalyn tartyp mingennen búgingi toqsanǵa jol salǵan shaǵyna deıin búkil ǵumyry quba dala tósinde, keıin aýyldyń qaýyrt tirshiliginiń tizgininde ótken. Jaratylysynan jasandy sóılep kórmegen qart, ańshylyq ónerdiń qyr-syryn tolyq meńgergen. Myltyqsyz-aq túz taǵysyn tizgindep, qarýyn saılaǵan zamanaýı ańshylardyń aldyn orap ketip júr. «Taǵdyrdyń ártúrli soqpaǵynan súrinbeı ótip, artyńda qaldyrar iziń, ónegeń bolǵan qandaı jaqsy. Balalarymnan boıymdaǵy barymdy aıap qalǵan jerim joq. Kúsh-qýatym barda keshegi qazaqtyń qanynda bar qasıetti dáriptedim. Endigi qalǵan ǵumyrymda artymdaǵy urpaǵymnyń aspany ashyq, bolashaǵy baıandy bolýyna jol ashýǵa tıispin», deıdi ózi arydan oı tartyp.
Shynynda, turan dala men muzart taýlardy erkin jaılaǵan, tulparlary aspan men jerdiń arasyn dúbirletken bizdiń ata-babalarymyzdyń bolmysy bólek qoı, shirkin! Nege deseńiz, olar jer sharynyń basqa turǵyndarynan góri týmysynan tabıǵatqa etene jaqyn boldy. Dóńgelengen kıiz úıdiń esiginen attaǵanda ushy-qıyry joq mynaý baıtaq mekenge bılik etip, sheksizdikke ulasyp jatqan kók aspanǵa qarap eńse kóterdi. Al kók júzine kóz salǵan janǵa aqsha bultpen aralasyp qalyqtap júrgen qyrannyń kórinbeýi múmkin emes. Zańǵar bıiktegi sol qus qazaqtyń asqaq armanyn odan ári qaraı sharyqtatyp, samǵatty. Ushqan qus, júgirgen ań janyna saýǵa bolyp, oshaǵynyń otyn sóndirmedi. Toqymdaryn astyna tósep, erlerin basyna jastap, taǵymen alysyp, qansonarda qara balanyń qamy úshin qazan kóterdi. Qarııanyń áńgimesiniń astarynda baıaǵy dala qazaǵyna degen saǵynyshtyń samaly esedi. Qalaǵa qaraı qyrbaılaǵan qaýymǵa az-maz ókpesi de bar sekildi.
Iá, Jetisýdyń ár óńiriniń tirlik-tynysy ózgeshe, móldir sýdan nár, qyzýly kúnnen kúsh alǵan jaıly uıa. Sondyqtan el ishinde: «Ár butasynyń túbinde bir asym et», degen támsil qalǵan. Sol nýly mekenniń bir pushpaǵynda tórt túlikke qonys, ańshylyqqa jarshy Saryjaz aýyly bar. Qonysbaı atanyń qarashańyraǵy sonda. Shyp-shymyr, shıraq ta sergek qarııa ulttyq ónerdiń uranshysy. Júırik minip, qyran baptap, bóriniń bórikteı kóteretini áli de el aýzynda.
– Tórt qasqyrǵa tisim batty. Uryp ta jyǵyp ta aldym. Alǵashqy ekeýin búrkitim qoǵadaı japyrsa, qalǵan ekeýin astymdaǵy bestimen qýalap júrip soǵyp aldym. Bizdiki qyzyq qýyp, qyryp salý emes. «Bóriniń táńiri, ańnyń kıesi bar» degendeı jón-joralǵysymen aýlaıtyn kezde retin tabamyz. Keıde malǵa tıip, shyǵyndatyp ketedi, pátshaǵar. Oqıǵa bylaı boldy. Kún raıy jyly, azdap jel soqqany bolmasa, kún shapaǵyn jerge aıamaı tógip turdy. Árdaıym jaraýly kúıinde turatyn Qaraker jorǵammen qystaýdaǵy úıge bet alǵanmyn. Myna bir oraıy kelgen sátti qarańyz, aýyldasym Qýatbek О́skenbaevtyń qunanyn jaıratyp, qaryndaryn toqtap alǵan úsh qasqyrǵa keziktim. Eki qasqyr Qarasaz óńirine qaraı qashty. Bireýi taýǵa, Baıaýsaıǵa qaraı tartty. Taýǵa tartqanyn báıgetorymmen qýalap sońyna tústim. Bastyrmalata qýyp jetip, Kegen ózeniniń boıyna qaraı qaıta qaıyrdym. Sóıtip soıylymmen soǵyp aldym. Eń bastysy, qasqyrdyń toqtyǵy qolaıly áser etti. Men qýǵan saıyn ol kesek-kesek etti qusyp otyrdy. Bastan 3-4 ret uryp qulattym. Sóıtip oljaly boldym. Artynan el-jurt ańyz qylyp ketti ǵoı, – deıdi Qonysbaı ata bolǵan jaıdy áńgimelep.
Al qusbegilik o basta turmystyq qajettilikten týǵan dúnıe eken. «Bara-bara qusbegilik sán-saltanaty bar saıatshylyqqa ulasty. Búginde ustaǵan túlkimde esep joq. Árqaısysy bir-bir áńgime. Qustyń qabiletin bilý, ony tańdaý men taný úlken jaýapkershilikti talap etedi», deıdi aqjúrek aqsaqal.
Qarııanyń sózine súıensek, baıaǵyda ata-babalarymyz qus ushyryp, ıt júgirtýdi tabıǵat aıasynda demalýdyń jaqsy túri dep sanaǵan. Handardyń ańǵa shyǵýynyń dabyra-dýmanǵa aınalǵany sondyqtan.
Qazaq ómirinde búrkit baǵýǵa joǵary deńgeıde mán berilgen. Táýke han qabyldaǵan «Jeti jarǵyda» «Ańshylyqqa salatyn ıtti, qusty, búrkitti óltirgen adamnan olardyń ıesi bir qul nemese bir kúń berýdi talap ete alady» dep jazylypty. Bul ereje kezinde saıatshylyqtyń mańyzy óte zor bolǵanyn bildiredi. Keshegi ker zaman qazaqqa óz bolmysyn umyttyrý úshin halyqtyq dástúrdi joǵalta bastady. Alaıda olar ejelden qalyptasqan tól ónerimizdi birjolata joıa alǵan joq. Ulttyq dástúr aqyryndap qaıtadan bas kóterdi. Mine, osyndaı bir ózi bir jádiger qarııalardyń arqasynda.
Osy oraıda aıta ketkenimiz jón bolar, darhan dalamyzdy san ǵasyrdan mekendep kele jatqan halqymyzdyń atbegilik ári qusbegilik ónerin serik etip kele jatqan Qonysbaı atamyz tórt kitapqa arqaý bolypty. Dál osy Saryjazdan shyqqan qalamger Nurtan Tólepbergenuly atamyzdyń tamasha óneri jaıly «Bapker» atty kitabyn jazǵan. Jazýshy Danııar Álbozymnyń «Qazaqtyń sańlaq búrkitshileri» atty týyndysy negizinen Mońǵolııa, Qyrǵyzstan, Qazaqstan jáne Qytaıda turatyn qazaq búrkitshilerine arnalǵan. Dál osy kitapta Saryjaz aýylynda turatyn úzdik búrkitshi Qonysbaı Ramazanov týraly syr shertiledi. Bul da ómiri ónegege, ǵumyry taǵylymǵa toly qarttyń jıǵan-tergenine, etken eńbegine, boıyna bitken qasterli ónerine kórsetilgen qurmet ispetti. Sol eńbegi, at sportyn damytýǵa qosqan úlesi úshin Qonysbaı ata ótken jyly Raıymbek aýdanynyń Qurmetti azamaty atandy.
Kórgeni men túıgeni kóp atamyzdyń sózi ýáli, úlken toı-tomalaqta aq batany aldymen osy kisi berip, eldiń rızashylyǵyna ıe bolyp jatady. Uzaq jasaýynyń bir syry da osy bolsa kerek. Shejirege óte sheber, qazaqtyń qanatty sózderin, maqal-mátelderin de birinen keıin birin aıtqanda kóńilińiz kóterilip sala beredi. Bul da jastar úlgi alar, Jaratýshymyzdyń boıyna bergen jaqsy qasıetteriniń biri. Jıǵan-tergeni. Atbegiligimen aýdan jurtshylyǵyna tanymal. Jyl on eki aı baptaıtynyn aıtpaǵanda Muqaǵalıdyń 80 jyldyǵynda, Raıymbekteı batyr babamyzdyń 300 jyldyǵynda júldeli oryndardan kórindi. Sosıalıstik Eńbek Eri Jolseıit Moldasanovtyń mereıtoıynda báıgege qosqan júırigi qanjyǵasyna avtokólik baılap qaıtty. Jalpy, atanyń baptaǵan júırik attary qarashańyraǵyna tórt kólik ákeldi. Bir kúnde úsh báıgeli bolǵan kezderi qalaı umytylar?! At ábzelderine de óte áýes jan. Sol kúni bizge Qaraker jorǵasyna salyp qoıǵan eki ǵasyrlyq tarıhy bar at ábzelderin kórsetti. Taza kúmisten qalyńdaý ári kórnekileý jasalǵan júgen, quıysqan, tartpa men úzeńginiń jalpy salmaǵy jıyrma kılogramnan kem emes bolyp shyqty. Tańdanbaı qaraı almaısyń. Sonaý ata-babalarynan saqtalyp qolyna tıgen dúnıeni saf altyndaı saqtap keledi.
Qazynaly qarııa tań bozynan oıanyp, maldy óriske aıdap, ádettegideı júırikterin baptaýǵa kirisedi. Tańnan keshke deıingi ermegi osy. Týǵan jeriniń oıy-qyryn aralap, taza aýada demalyp qaıtqandy jany qalaıdy. Jorǵasy da sharshatqan emes. Eń bastysy, kúndelikti súıikti isterimen aınalysatyn qarııanyń kóńili kóterińki. Ár kúngi qımyl men qozǵalys eńbekqor qartty shıratyp, janyn jasarta túsetindeı.
Búginde atamyzdan baýyrynan 5 qyz, 5 ul qanattanǵan. Bári de búginde bir-bir shańyraq ıeleri. Qonysbaı ata urpaǵymen ósip-órkendep, jıyrmadan asa nemeresin, onnan asa shóberesin súıip otyrǵan baqytty jan.
