Áýelden ǵalamǵa ortaq mádenıetti árbir ulttyń tanym-túsiniginiń úzdik sıpattary men oıshyldardyń shyǵarmashylyǵy túzetini belgili. Danalyqqa tý tigip, tuǵyr saılaǵan ulylar óz halqynyń tól tanymynyń asylyn arshyp, adamzattyq óre bıiginde toǵystyrdy. Mine, sondaı alyptardyń qatarynda túrki jurtynyń tekti perzentteri Abaı men Naýaı de bar. О́z zamanynyń zańǵar tulǵalary sanaly jannyń rýhanı kemeldenýine negiz bolyp, rýhızattyń shól basar káýsar bulaǵyna aınaldy. Buǵan «Ulylardyń úndestigi: Naýaı men Abaı» atty alqaly jıynda taǵy bir márte kózimiz jetti.
Bulaı arydan sóz salmaqtaýymyzdyń óz sebebi bar. Nege deseńiz, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń muryndyq bolýymen uly aqyn Abaı Qunanbaevtyń ózbek tiline aýdarylǵan shyǵarmalary jáne shyǵystyń dańqty shaıyry Álisher Naýaıdiń qazaq tilinde jaryq kórgen «Hamsa» atty kitaby kópshilikke tanystyryldy. Atalǵan kitap Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń alǵysózimen jarııalanǵanyn atap ótken jón. Bul qundy eńbekter – túrki áleminiń ádebıeti men mádenıetiniń arasynda shekara bolmaıtynyn taǵy bir dáleldedi.
Álqıssa sózdiń basy rýhanııatqa qosylǵan tyń týyndyny tanystyrýǵa baǵyttalyp, alqaly jıynǵa arnaıy kelgen Parlament Senatynyń Tóraǵasy Máýlen Áshimbaevqa usynyldy.
– El irgesi bekigeli Qazaqstan men О́zbekstannyń týystyq qatynasy artyp, kórshi ǵana emes, seriktes memleket retinde de álem nazaryn ózine aýdardy. Baýyrlastyqtyń altyn qazyǵyn eki eldiń tuńǵysh prezıdentteri Nursultan Nazarbaev pen Islam Karımov qalap bergen edi. Sol dástúrdiń zańdy jalǵasy retinde qazirgi Memleket basshylary Qasym-Jomart Toqaev pen Shavqat Mırzeev osy baılanysty odan ári nyǵaıtýǵa basa mán berip otyr. Qazaqstanda О́zbekstan jylynyń, О́zbekstanda Qazaqstan jylynyń joǵary deńgeıde ótkizilýi de kóp jaıtty ańǵartady. Aldaǵy ýaqytta qazaq pen ózbektiń ózara dostyǵy men yntymaqtastyǵy odan ári arta túsedi dep senemiz. Abaı qazaqtyń ǵana aqyny emes. Ol – barsha adamzatqa ortaq ǵulama. Aqynnyń oı-tolǵamdary men ósıeti barsha túrki jurtyna arnalǵan desek te, artyq bola qoımas. Abaı Naýaıdi óziniń rýhanı ustazy sanap, onyń óleńderinen taǵylym alǵanyn bárimiz jaqsy bilemiz. Osy turǵydan kelgende, eki birdeı kemeńgerdiń eńbekterin qatar aýdarýdyń sımvolıkalyq máni bar, – dedi M.Áshimbaev.
Senat Tóraǵasynyń lebizinen keıin, jahandy jaılaǵan indettiń saldarynan atalǵan is-sharaǵa onlaın qatysqan О́zbekstannyń Olıı Májilis Senatynyń Tóraıymy Tanzıla Narbaeva sóz alyp, bul kúnniń qazaq jáne ózbek ádebıeti ámbe tutas túrki jurty úshin mańyzy zor ekenin atap ótti.
«Túrki órkenıetiniń damýyna aıtarlyqtaı úles qosqan qos alyptyń eńbegin qalaı dáriptesek te jarasady. Sizder úshin Abaı – rýhanııattyń temirqazyǵy bolsa, biz úshin Álisher Naýaı babamyz – kemeńgerliktiń bıik shyńy. Osyndaı ıgi iske bastaý bolǵan Halyqaralyq Túrki akademııasyna alǵysymdy aıtamyn. Kemeńger ǵalym Álisher Naýaı esimi, onyń shyǵarmalary qazaq halqy arasyna da keń taraǵandyǵy kópke aıan. Qazaq poezııasynyń shuǵylaly shyńy, danyshpan aqyn Abaı Qunanbaev kesel men kesapattyń arajigin jyrmen ajyratyp, jiktep berip, eldiń erteńine alańdap ótti. Bolashaq eki alyptyń injý-marjandarynan rýhanı nár alary sóssiz. Sondyqtan bir atanyń egiz balasyndaı qos ǵulamanyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattap, urpaq sanasyna sińirýimiz qajet», dedi T.Narbaeva.
Ulttyq akademııalyq kitaphanada ótken rýhanı is-sharanyń tizginin Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli ustady. Ǵumyry ǵıbratqa toly abyz aqyndardyń jańa jınaqtarynyń salmaǵyn, jaqut jazbalarynyń tereńdigin, mazmundylyǵyn mazdata aıshyqtaǵan keshtiń moderatory ǵulamalardyń asyl qasıetine toqtalyp otyrdy.
Izgi tilekterdiń arty osy keshtiń basty oqıǵasy – tusaýkeser rásimine ulasty. Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev pen túrki rýhanııaty úshin jasalǵan ıigilikti istiń aq bastaýynda turǵan Memlekettik syılyqtyń ıegeri, aqyn Nesipbek Aıtuly «Hamsa» kitabynyń lentasyn qısa, óz kezeginde memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ádil Ahmetov pen О́zbekstannyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Saıdıkram Nııazhodjaev qazaqtyń bas aqyny A.Qunanbaevtyń shyǵarmalary toptasqan jınaqtyń tusaýyn kesti.
Iá, bul kitaptar Uly Dala dilmarlarynyń danalyq shıyrlary jınaqtalǵan, jaýharlary tizilip, asyldary súzilgen týyndylar. Qaı ýaqytta da qabyrǵaly qazaqtyń qasıetti sóz óneri ózge qundylyqtardan bıik turǵan. Sondyqtan da bolar, keýdesi kendi jandar artyna bóz amanattamasa da sóz qaldyrýǵa tyrysyp otyrǵan. Árıne, bári urpaq úshin. Sonymen qatar olar el bolashaǵyn oılaǵandyqtan júreginde jatqan kómbe jaýharlardy qalamnyń qudiretimen hatqa túsirýden jańylmapty. Al, sol násili asyl perzentteriniń eńbegi men ishki maqsat-muratyn parasattylyqpen paıymdaı biletin tekti jurt aqynyn ardaqtap, qalamgerin qurmettep jatsa, arda ónerdiń arnasy keńeıgeni dep uqanymyz abzal. Bul rette «Hamsa» – Álisher Naýaıdiń áıgili bes dastannan turatyn eńbegi. Qazaq tilinde jaryq kórgen kitapqa «Láıli-Májin» jáne «Eskendir qorǵany» atty eki dastan engen. Qos shyǵarmany kóne ózbek tilinen qazaqtyń belgili aqyny Nesipbek Aıtuly aýdarǵan. О́z sózinde avtor: «Kezinde Shoqan Ýálıhanov ózbek ádebıetiniń klassıgi Álisher Naýaıdy Eýropa jáne Azııa ǵalymdary arasynda birinshi bolyp, erekshe qurmetpen tilge tıek etken eken. Ol óziniń 1857 jyly Qashǵarııa jaıly jazǵan ocherkinde: «Qara túnekti halyqtyń jalǵyz sáýlesi – Álisher Naýaıdyń shyǵarmalary boldy» – dese, áıgili ǵalym Muhtar Áýezov: «Túrki tildes halyqtardyń kópshiliginiń ádebıeti men mádenıetin ósirýde Naýaı mol áser etken», – dep tujyrymdaǵan. Mine, bulardyń bári uly aqynnyń kemeńgerlik tulǵasyn, ulylyq sıpattaryn odan ári bıiktete túsetin sony týyndylar. Qudaı qýat berse ǵulama eńbegin tolyq aýdarýǵa nıettimin» dese, Abaıdy ózbekshe sóıletken jazýshy Qozoqbaı Iýldashev uıytqyp soqqan zamana jeliniń baǵdaryn aıqyndap, jurtyna baǵyt siltegen danamyzdyń eńbeginen kóńilge kóp nárse túıgenin tilge tıek etti. Qos qalamger de shalqar shabytpen, asqan sheberlikpen tárjimalanǵan jaýhar týyndylar baýyrlas eki el arasyndaǵy ádebı jáne mádenı baılanystardyń altyn kópirine aınalaryna senedi.
Ult murasyn sóz óneriniń qudiretti kúshimen urpaqqa jetkizý – jazarman qaýymnyń jazmyshyna berilgen uly múmkindik. Osy oraıda danalar danalyǵy toptastyrylǵan týyndylardyń tusaýkeserinde sóz alǵan Májilis depýtaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Saýytbek Abdrahmanov Álisher Naýaıdyń Ortalyq Azııadaǵy halyqtardyń rýhanııatyna jasaǵan áseri erekshe ekendigin atap kórsetti. «Túrki tilderindegi klassıkalyq ádebıet shyn máninde Álisher Naýaıdan bastalǵan deýge de bolady. Naýaıǵa deıin jyr tili farsı sanalyp kelgeni anyq aqıqat. Ol ómir súrgen zamanda túrki tili jyr jazýǵa oralymsyz, qarabaıyr til dep qaralatyn. Naýaı – ǵasyrlar boıy qalyptasqan, oıda ábden ornyqqan sol túsinikti tóńkerip túsirgen adam. Álisher ǵazaldarynan keıin farsı jalǵyz ádebı til mártebesinen aıyrylǵan edi. Naýaı esiminiń biz úshin erekshe qadirliligi – túrki tiliniń poezııalyq qýatyn alǵash tanytqandyǵynda, búkil álemge moıyndatqandyǵynda.
