Dana halqymyz ǵasyrlar boıy mádenıeti men ónerin, dástúri men asyl murasyn altyn besiginde terbetip kele jatqan arhıv qoımalary rýhanı jańǵyrýymyzǵa bastaýhat bolatyn tekti tıek. Egemen elimizdiń tarıhyna taǵan tartsaq, eleýli oqıǵalar jaıynda naqty derek qaldyrý, bastan keshken jaıdy túıindep jazyp qoıý ədeti, sondaı-aq ótken zamandardyń jazba dúnıelerine zer salyp, nazar aýdarý erteden-aq qalyptasa bastaǵanyn ańdaımyz. Búgin de biz, ádettegideı, Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıvine bas suǵyp, biraz mańyzdy málimetterge qanyq boldyq. Zamanaýı qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan oqý zaly kerek maǵlumattarymyzdy lezde taýyp alýǵa járdemdesti. «Sandyq muraǵattar» jobasy sátti júzege asyrylypty. Sonyń nátıjesinde sırek qujattar elektrondy túrde barlyq paıdalanýshylarǵa qoljetimdi eken. Mine, sodan ǵoı kóńilimiz tolqyp, ótkenge bir sapar shekkendeı bolyp otyrǵanymyz.
– Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalalarynda qoıylǵan mindetterdi júzege asyrý úshin elorda ákimdigi Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıvin damytý strategııasyn ázirledi. Muraǵat táýelsizdik dáýirine jáne Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qyzmetine erekshe nazar aýdarady. Munda saqtalǵan biregeı qujattarda táýelsizdiktiń eń jarqyn kezeńderiniń biri – astanamyzdyń sol kezdegi Aqmolaǵa aýysýyna negiz bolǵan kórinister bar. Atap aıtsaq, ınfraqurylymnyń ósýine yqpal etken memlekettik organdardy kóshirý, «Astana – jańa qala» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵyn ashý týraly jarlyqtar, sondaı-aq kıno jáne fotoqujattar – eldiń bas qalasy qarqyndy damýdyń jarqyn kýágerleri, – deıdi qalalyq arhıv dırektory Meıram Bektembaev.
Iá, qundy qujattar ǵasyrlar qoınaýyna qaıta oraltady. Olarsyz Qazaqstannyń baı tarıhyn elestetý múmkin emes. Mundaǵy eski derekter – memleket qolyndaǵy saıası, sharýashylyq, ǵylymı, əleýmettik, mədenı nemese tarıhı məni bar dokýmentterdiń jıyntyǵy. Sondyqtan olardy qorǵaý men paıdalaný erejelerin qatań saqtaý elimizdiń memlekettik jəne qoǵamdyq uıymdarynyń, sondaı-aq ərbir azamattyń abyroıly paryzy.
Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń qyzmetkerleriniń aıtýynsha, byltyr Ulttyq muraǵat qala tarıhy jaıynda sırek kezdesetin qundy qujattarymen tolyqqan. Tústep kórsetsek, Aqmola ýeziniń ashylýy, Qońyrqulja Qudaımendınniń aǵa sultan bolyp saılanýy, alǵashqy qoǵamdyq bank, poshta toraby jáne áıgili Konstantın jármeńkesin qurý týraly materıaldar. Ǵajaby, munda tek elordanyń ǵana emes, táýelsiz elimizdiń tarıhyn bilgisi keletinder úshin baǵa jetpes aıǵaqtar da jeterlik. Tipti sheteldik repozıtorıılerden sırek kezdesetin derekter bar. Máselen: Sultan Kenesary Qasymovtyń (1829-1841) is-áreketin baqylaý isi, Ybyraı Altynsarınniń ıslamtanýshy Nıkolaı Ilmınskııge jazǵan hattary, 1914 jyly 15-25 maýsymda Sankt-Peterbýrgte ótken Musylman sezi týraly aqparattardy kóptep kezdestiresiz.
Ol ol ma, 1917 jyldan bastap Qazaqstannyń táýelsiz damý dáýirine deıingi revolıýsııa, Keńes Odaǵynyń qurylýy, ujymdastyrý, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldaryndaǵy tyldaǵy ómir, evakýasııa jáne basqa oqıǵalar týraly aqmolalyqtardyń saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ómiriniń jergilikti dálelderi bar.
«Muraǵattyń mindeti tek qujattardy saqtaý ǵana emes», deıdi M.Bektembaev. – Búginde Elbasymyzdyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynyń aıasynda jalpy qoǵam úshin de ata-babalarymyzdyń ómiriniń qujattyq dálelderi qoljetimdi bolýdy mindetke aldyq. Muraǵat ótken dáýirdegi azamattardyń ǵumyrynan jarqyn mysaldaryn keltirip, bizdiń urpaqtyń rýhanı jetilýine yqpal etýi kerek».
Demek, arhıvtiń mańyzdylyǵy onyń tarıhı oqıǵalardy bilý men túsinýdiń qaınar kózi bolyp tabylatyndyǵynda, materıaldyq jáne rýhanı mádenıettiń jetistikterin jınaqtaıtyndyǵynda jáne urpaqtar arasyndaǵy qatynastardyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beretindiginde bolyp otyr. Mine, sondyqtan tarıhı jadymyzdyń biregeı qaınar kózi keýip ketpeýi úshin ony únemi damytyp otyrýymyz shart.
Bir qyzyǵy, qalalyq arhıvtiń oqý zalyna jyl saıyn 100-den astam zertteýshiler kelip, muraǵat kózderimen jumys isteıdi eken. Otandyq jáne sheteldik ǵalymdar, stýdentter, magıstranttar, ólketanýshylar jıi bas suǵady. Al arhıvtiń anyqtamalyq qyzmeti jyl saıyn ortasha eseppen 10 myń suranysty oryndaıdy. Kóbinese zańdy jáne jeke tulǵalardyń menshik quqyǵy, kásiporyndar men mekemeler tarıhy týraly málimetter izdep keletinder kóp. Tek qazaqstandyqtar ǵana emes, sonymen qatar sheteldik azamattar da bar. Osy rette ujym jastardy kóptep tartý úshin ınteraktıvti alań quryp, ólketaný kórmelerin jıi ótkizip turady.
Sońǵy kezde oqyrmandardyń dúnıeden ótken aǵaıyn-týysyn, soǵysta qaza tapqan atalary jaıynda, rý men jeke adamnyń shyǵý tarıhyna qatysty málimetterdi izdeýge degen qyzyǵýshylyǵy arta túsken. Ásirese shejirelik sıpattaǵy anyqtamalarǵa áýes. Bul bizge jas kórinetin astanamyzdyń 2 ǵasyrlyq tarıhy bar ekendigin taǵy bir ańǵartatyndaı.
Arhıvterdi aqtarsańyz, XX ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastap jer aýdarylǵan halyqtardyń keskin-kelbeti men júrip ótken joly shyǵady. Oǵan qosa jergilikti nemister Germanııaǵa barý úshin týystyq qatynastaryn rastaıtyn ártúrli otbasylyq baılanystardy izdeıdi. Soǵys kezinde joǵalyp ketken týystaryn izdegen adamdardan kelip túsken ótinishter de orasan.
Keıde otbasylyq shejireni tabý qıynǵa soǵady. Nege deseńiz, máselen Polshanyń týmasyn ótken ǵasyrdyń 30-jyldary Aqmola oblysyna jer aýdardy delik. Jazasyn ótep bitkennen keıin qaıta Aqmolaǵa kóship kelip, osynda turýǵa bel baılaıdy. Al aqparattar bólshektengendikten olardyń basyn quraý óte kúrdeli is. Bul jerde jeke tulǵaǵa tıimdiligi, Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıviniń oqý zalynan óz týystary týraly aqparatty aqysyz izdeı alady. Bul izdenis túptiń túbinde oljamen aıaqtalatynyn eskersek, kóz maıyn aǵyzyp qujat aqtarý qıyn sharýa emes.
Bir qaraǵanda arhıv – jandy tirliktiń jansyz deregi syndy kórineri de beker emes. Biraq ta bul syrt kózge ǵana. Asylynda arhıv əlemi tereńine boılap, jiti úńiletin zerdeli ıesine kezikse, bir keremeti oǵan da til bitip sóıleıdi, jan dirili men aıǵaqty syryn aıqara ashyp, tildesedi. Arhıv shejire-kenish, shejire-syr deıtinimiz sodan.
Qalalyq arhıvti aqtaryp otyryp biz mynandaı qyzyqty derekterge jolyqtyq. Soǵys jyldarynda elordada zenıttik jáne hımıkatqa qarsy qorǵaný úshin beıbit turǵyndardy jappaı oqytý bastalady. Eresek turǵyndardyń barlyǵy derlik tizimge alynady. 16-dan 50 jasqa deıingi er adamdar mindetti áskerı daıyndyqty ıgeredi. Qalada áýeden qorǵanys shtaby qurylyp, ózin ózi qorǵaý sabaqtary oqytylady. Sol qıyn qystaý kezeńde Aqmola aýyr jaralanǵan soldattar men ofıserlerdi emdeıtin orynǵa aınalypty. Sonymen qalada 2 evakýasııalyq aýrýhana ornalasqan – №1600 jáne № 3006.
Soǵys jyldary aqmolalyqtar maıdanǵa kómektesýge barynsha tyrysady. Qarapaıym halyq eldiń qorǵanys qoryna qarajat jınaǵan. Myńdaǵan tonna azyq-túlik pen jyly kıim salynǵan paketter maıdanǵa jiberilipti. Soǵys bastalǵannan-aq qala ónerkásibi áskerı tártipke baǵynyp, qaıta quryla bastaıdy. Aqmola qalasynda odaqtyq mańyzy bar zaýyttar iske qosyla bastaıdy. Atalǵan zaýyttar oq-dári ári traktorlarǵa arnalǵan stanoktar shyǵarypty.
Derekterge súıensek, Aqmola qalasynda 4 dıvızııa qurylǵan. 310, 387, 29 jaıaý áskerler jáne 106 kavalerııa. 1941 jyldyń jeltoqsanynda jaýyngerler men komandalyq quramdy ornalastyrý úshin áskerı qalashyqta 126 kazarma daıyndalady. Oǵan 7600 adam qabyldanady. 1500 jaýynger qalanyń ishindegi murajaı ǵımaratyna ornalassa, al «Stalın týy» gazetiniń redaksııasyna 800 adam qonystanady. Jalpy 9783 aqmolalyq maıdanǵa attanyp, sonyń 7 414-i oqqa ushypty. Keıinnen 38 aqmolalyq jaýynger Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe bolady. 7 soldat úshinshi dárejeli Dańq ordenderimen marapattalǵan eken. Osyndaı kóp qolǵa tússe bermeıtin mańyzdy maǵlumattar soǵys taqyrybynda sóz qaýzarda tilge tıek bolar dúnıege baı ári jastardyń namysyna qaıraq bolmaq.
Aldaǵy ýaqytta qalalyq arhıv ortalyǵynyń qyzmetkerleri stýdentterge ekskýrsııa júrgizip, tarıhı úıirme ashýdy kózdep otyr. Oǵan sebep – muraǵat qorlarynyń mən-mańyzyn bolashaqqa uǵyndyryp, ótken ómirdi qaıta paraqtaý.
Qaıta paraqtaý degennen shyǵady, respýblıkamyzdyń arhıv qazynalaryn zertteý negizinde jazylǵan ǵylymı monografııalar men ərtúrli eńbekter, derekti kitaptar men kórkem shyǵarmalar, túsirilgen kınofılmder az. Olardyń kópshiligi ǵylymı jurtshylyqqa da, qalyń oqyrman qaýymǵa da belgisiz. Al tikeleı Qazaqstandaǵy arhıv isiniń ótken joly men qazirgi deńgeıi jaıynda júıeli pikir qozǵaıtyn jekelegen avtorlardyń merzimdi baspasóz betterindegi kezeńdik maqalalary bolmasa, arhıv jaıynda respýblıkamyzda osy ýaqytqa deıin qazaq tilinde, ıakı orys tilinde birde-bir arnaýly, eleýli eńbek jaryq kórmegen. Kórgen jaǵdaıda da, oqyrmanǵa tolyq jete bermeıdi. О́kinishtisi sol...
Sóz sońynda aıtarymyz, birde fransýz tarıhshysy Sharl Langlýa: «Qujattardy eshteńe almastyra almaıdy: qujattar joq jerde tarıh ta joq. Memleket joǵalǵan baılyqty qalpyna keltire alady, joǵalǵan jerlerdi qaıtaryp ala alady, biraq joǵalǵan qujattardy qalpyna keltirý múmkin emes», depti. Osy bir oımaqtaı oıdyń astarynda úlken mán jatqandaı. Bizdińshe, ýaqyt mańdaıyna jazylǵan jádigerler adamzattyń kúntizbesindeı qadirli bolýy tıis. Ol ótken men búginginiń arasyna ózek bolar altyn arqaý emes pe?
