Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi «Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵynyń» tapsyrysyna oraı «Luǵat» qoǵamdyq qory úkimettik emes uıymdardyń qyzmetinde memlekettik tildiń qoldanylýyn arttyrý maqsatynda elimizdiń 6 óńirinde ÚEU qyzmetkerlerine oqytý semınarlaryn uıymdastyrǵan bolatyn. Osy ıgi sharany qorytyndylaýǵa baılanysty ótken jıynda Almaty qalasy ákimi apparaty Tilderdi damytý jáne latyn grafıkasyna kóshý ortalyǵynyń bas ınspektory Baqyt Qalymbet búginde qoǵam tarapynan qazaq tiliniń qoldaný aıasyn keńeıtý týraly mazmundy usynystardyń jıi kóterilip jatqanyna toqtaldy. Til ınspektorynyń aıtýynsha, til týraly zańymyzdy alǵa tarta otyryp, otyrys-jıyndarymyzdy qazaq tilinde bastap, orys tilinde jalǵastyryp ketýdiń kezeńi ketip bara jatqandyǵyn, kózboıaýshylyqpen qoǵamnyń kelispeıtindigin alǵa tartty. Qazirgi kezde buqaralyq aqparat quraldarynda, áleýmettik jelilerde til janashyrlarynyń osy baǵytta kóterip otyrǵan usynys-pikirleri oryndy. Iаǵnı, ana tilimizdiń keńinen qanat jaıatyn kezi kelgenin ýaqyt ózi kórsetip otyr.
«Luǵat» qoǵamdyq qorynyń basshysy Bıjomart Qapalbektiń aıtýynsha, elimizdegi túrli baǵyttaǵy úkimettik emes uıymdardyń jumysyn qoldaý jáne jandandyrý maqsatynda júzege asqan memlekettik tildi ilgeriletý semınarlaryna Batys Qazaqstan, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Aqtóbe, Shyǵys Qazaqstan oblystary men Almaty qalasy, ıaǵnı ár óńirden 50-den asa maman qatysyp, is qaǵazdaryn qazaqsha júrgizýdi úırengen. Oqytý tájirıbesiniń mańyzdylyǵy turǵysynda oılaryn ortaǵa sala kele B.Qapalbek «Degenmen de, sońǵy jıyrma jyl ishindegi kókeıkesti máseleler áli kúnge sheshimin tappaı keledi», dep qynjylady. Sebebi til úırenýge yqylas-peıilsiz, nemquraıdy qaraýshylyqtyń saldarynan amalsyz oqyp júrgender bar. О́ıtkeni is qaǵazdaryn qazaqsha júrgizý mundaı uıymdarǵa kerek te emes. Olardyń kópshiliginde orys tildi azamattar basshylyq etetindikten, tegin oqytamyz degenge ıile qoıýy da ekitalaı. Ári qaraı memlekettik is qaǵazdaryn qazaqsha júrgizip ketedi degenge de senim az. Al onyń sebep-saldary óte tereńde jatyr. Sondyqtan da tildiń jaǵdaıy qaýipsizdik jáne de shekara máselesi sııaqty memlekettiń pármenimen qorǵalýy qajet.
Pikirtalas alańynda belgili saıasatker Dos Kóshim órkenıetti elderdegi zańdardy mysalǵa keltire otyryp, elimizde til tóńireginde qalyptasqan ahýalǵa toqtaldy. Saıasatkerdiń aıtýynsha, azamattardyń memlekettik tildi bilýin zań arqyly talap etý demokratııa, adamdardyń quqyǵy men erkindigine qaıshy kelmeıdi. Sondyqtan da búgingi qoǵam aldyna qazaq tiliniń qoldaný aıasyn keńeıtý máselesi qoıylyp otyr. Tildi qoldanbasa, qajetsiz bolsa, ol joıylady. El irgesin tiktegen jyldan bergi aralyqta qanshama qazaq mektepteri ashyldy, qanshama qazaqtyń balasy qazaq tilinde bilim aldy. Biraq qazaq tiliniń qoldaný aıasyn keńeıte aldyq pa? Qoǵamdy aldarqatyp kelgen jalǵan statıstıkalarmen betpe-bet kelgende qarapaıym as máziriniń qazaq tilinde jazylmaıtyndyǵyna kóz jetkizdik. Tildi tańdaý adam quqyǵyna baılanysty. Zań bolsyn, bolmasyn qoǵamnyń tildiń qoldaný aıasyn talap etetin kezi jetti. D.Kóshim osy oraıda Baltyq jaǵalaýy elderiniń tájirıbesin mysalǵa aldy. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynda til máselesin kótergen Baltyq jaǵalaýy elderindegi orys tildiler búginde eston, latysh tilderinde erkin sóıleıtin jaǵdaıǵa jetti.
Endigi kezekte qoǵamda tildi qoldanýdyń zańdy negizderi talap etilmek. Al til týraly zańnyń ózi ekiushty. Biraq qazaq tildiler «men qazaq tilinde sóıleımin», «qazaq tilinde jazǵandy talap etemin» deıtin bolsa, bılikte otyrǵan ári otyz jylǵa jýyq ýaqytta til úırenbegender úshin qıyndyqtar týyndaıdy. Sondyqtan da qazaq tildiler qazaqsha jaýap berip, qazaq tildi ortanyń bar ekenine, onyń qajettiligine orys tilinde sóıleıtin qalyń kópshiliktiń kózin jetkizýi kerek.
Jıyn barysynda Almaty qalasy ákimdiginiń, aýdan ákimi apparattary tilderdi damytý máselelerine jaýapty mamandar, úkimettik emes uıymdar jáne til monıtorıngi tobynyń músheleri, belgili til janashyrlary men qoǵam belsendileri memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýge baılanysty usynys pikirlerin ortaǵa saldy. Sonymen birge respýblıkalyq nemese jergilikti bıýdjet qarjysy esebinen ótkiziletin tegin semınarlar men oqý kýrstaryna qatysý, qujattardy resimdeý, qyzmet kórsetýdegi memlekettik tildiń qoldanylý deńgeıi, quqyqtyq negizder men zańnamalyq talaptardy jetildirý máselelerin de nazarǵa aldy.
ALMATY
