Noǵabaı bıdiń aýylyndaǵy maıdangerler taqtasy
Bul ekspedısııa bıyl jaz-kúz aılarynda joǵarydaǵy baǵdarlama aıasynda óńirlerge saparlap, respýblıkalyq jáne jergilikti mártebege ıe qasıetti nysandarǵa ǵylymı-saraptama júrgizdi. Osy toptyń Pavlodar oblysyna jasaǵan ekspedısııalyq jumysy jaıly («Egemen Qazaqstan» 2 qarasha, №209) maqala jazǵan edik. Bul joly Soltústik Qazaqstan óńirine jasaǵan sapary jaıly habardar etpekpiz.
Ǵylymı etnografııalyq ekspedısııa Kerekýden keıin Soltústik Qazaqstan óńirine, ıaǵnı ejelden bergi qazaqtyń qut mekeni Qyzyljar topyraǵyna qyrkúıek aıynyń basynda taban tirepti. Bul óńir – tarıh tunǵan jer. Basqasyn aıtpaǵanda, respýblıkalyq mańyzǵa ıe qasıetti nysandar: Aıyrtaý aýdanynda ornalasqan Qarasaı men Aǵyntaı batyrlardyń memorıaldyq kesheni, Botaı qonysy, Syrymbet ýsadbasy, «Abylaı han rezıdensııasy» mýzeı kesheni, Jambyl aýdany Blagoveshenka aýylynda ornalasqan Qojabergen jyraý kesenesi t.b.
– Eń áýeli at basyn Petropavl qalasyna kireberiste ornalasqan Jansúgir batyr kesenesine tiredik, – deıdi ekspedısııa hatshysy, Bozoq mýzeı-qoryǵynyń ǵylymı qyzmetkeri Qajymurat Tólegenuly myrza. Jońǵar shapqynshylyǵy kezinde jasaq bastap, azattyq úshin atqa qonǵan batyrlarymyzdyń biri – Jansúgir Baýbekuly (1742-1832) óz dáýirinde erlik isterimen elge tanylyp, talaı urystarda qolbasshylyq jasaǵan tulǵa eken. Bir sózben aıtqanda, týǵan jer bútindigi úshin bel sheshpegen er. Jońǵardyń beti qaıtyp, óńirge patshalyq Reseı yqpaly kúsheıgen tusta da otarlaýshylar tarapynan kelgen kesapatqa qarsy aqylmen aıqasyp, bir sózben aıtqanda, jańa nızam erejesine yqtaı otyryp, daý-shar sheshetin bı bolǵan deıdi.
Batyrdyń kesenesine QR-kod qoıylypty. Nysandy óz qarajatyna turǵyzǵan Birjan Shaımerdenov pen Eltaı Zikirın deıtin jergilikti azamattar eken. Ázirge shyraqshysy joq. Kúre joldyń boıynda ornalasqandyqtan munda kelip-ketip jatqan jolaýshylar qarasy kóp.
(Qulsary Bóriuly áýlıeniń mazary)
* * *
Ǵylymı top músheleri kelesi qadamyn Noǵaıbaı bı aýylynan bastapty. Bilimdi, ataqty ári qara qyldy qaq jarǵan ádil bı óz zamanynyń qaıratkeri Noǵaıbaı Batyrbekulynyń (1834-1917) jerlengen jeri aýyl syrtynda eken. Bıdiń basyna kesene turǵyzylmaǵanymen, zırat basyna qoıylǵan eski tasy saqtalǵan. Qorymda bıdiń keıingi urpaqtary jerlengen eken. Zırattyń syrty qorshalyp, kireberiske úlken eskertkish tas ornatylyp, kelimdi-ketimdi adamdar otyratyn oryndyq qoıylypty.
Aýyl basshysy Altynbek Saparov qyzyq bolǵanda bıdiń tike tuqymy eken. Eldi mekenniń sáni eki qatar tizilgen bir-birine uqsas ádemi úıler, balalar oınaýǵa arnalǵan túrli átkenshekter, ortasyna úlken sahna qoıylǵan halyq demalatyn saıabaq, bári jarasymdy hám úılesimdi. Aýyldaǵy barlyq turǵyn úıdi mesenat Altynbek bastaǵan Noǵaıbaı bıdiń urpaqtary óz qarajattaryna salypty. Osynda kelip turaqty jumys isteımin degen adamdarǵa tegin baspana beredi.
– Elbasynyń baǵdarlamalyq ustanymy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵan «Týǵan jerge týyńdy tik» atty jobanyń bul aýylda sátimen júzege asyp otyrǵanyn kózimizben kórdik, – deıdi ekspedısııa músheleri. Rasynda, aýyl ortasyna Uly Otan soǵysyna qatysqan jaýyngerler esimi bádizdelgen eskertkish ornatylsa, medısınalyq pýnktte naýqastar jatyp emdele alatyn tósek oryn jetkilikti, ári medısınalyq qural-jabdyqtarmen tolyq qanymdalǵan, dárigerlerdiń jeke bólmesi bar. Koronavırýs indeti bastalǵanda aýyl basshysy aldyn ala qajet dári-dármekti, tipti tynys alý apparatyn osynda elden buryn ákelip qoıǵan eken.
Aýyl basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, munda jas otbasylar kóptep kelip jatyr. Olarǵa qoıylatyn talap – 15 jyl osy aýylda turyp jumys istese, otyrǵan baspanasy tegin beriledi. Sonymen qatar elge kelgen qonaqtar, aýyl turǵyndary demalý úshin ishinde kitaphana jáne restorany bar «Demalys ortalyǵy» qyzmet kórsetip tur.
«Kitaphanada qazaqtyń uly aqyny Abaıǵa arnalǵan burysh, «Uly dalanyń máńgi qundylyqtary» atty tanymdyq kabınet, barlyq gazet-jýrnal tigindisi... qajet dúnıeniń bári bar», deıdi óz kózimen kórip kelgen ekspedısııa músheleri.
Bul óńirde attap ketpeýge bolmaıtyn taǵy bir qundy nysan – Jumabaev aýdany ortalyǵynda ornalasqan «Maǵjan Jumabaev atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıi». Bul mekemeniń ashylǵanyna kóp bola qoıǵan joq. 2011 jyly jeltoqsan aıynda Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna oraı qurylǵan.
Jumysqa kiriskenine azǵana ýaqyt bolǵanyna qaramaı mýzeı ekspozısııasy taqyryptyq júıe boıynsha ornalastyrylǵan: «Aýdannyń HVIII ǵasyrdan 1917 jylǵa deıingi tarıhy», «Aýdannyń 1917–1991 jyldar aralyǵyndaǵy tarıhy», «Poezııa juldyzy Maǵjan», «Táýelsizdik zaly», «Tabıǵat zaly» qatarly 5 zaldan turady.
– Mekeme basshysy Aıgúl Teńdikqyzynyń tanystyrýmen ekspedısııa músheleri qazaqtyń keremet aqyny Maǵjan Jumabaev jaıly tyń málimetter aldyq, mýzeı qyzmetkerleri aqynnyń óleńin oqyp, mundaǵy poezııa tynysyn tanytty. Sonymen qatar mýzeı kórmesinde turǵan aqynyń kereýeti, áıeli Zylıqa apamyzdyń shálisi sekildi qundy muralardy tamashalap, jańa jádigerler jaıly aqparat aldyq, – deıdi ǵylymı qyzmetkerler.
(Qazaq batyry Jansúgir Baýbekulynyń kesenesi)
* * *
Ekspedısııa músheleri at basyn burǵan kelesi nysan – oblys ortalyǵynda ornalasqan «Abylaı han rezıdensııasy». Aq úıdiń aldynda qoladan quıylǵan «At ústindegi Abylaı» eskertkishi tur. Onyń avtory músinshi – Qazybek Satybaldın. Rezıdensııa 4 zaldan turady eken. Birinshi qabatynda keshenniń ákimshiligi, ekinshi qabatynda tarıhı zaldar ornalasqan. Tarıhı zal – hannyń balalyq shaǵynan han taǵyna otyrǵanǵa deıingi ómirin qamtıdy. Iаǵnı 1710-1771 jyldar. Ekinshisi handyq qurǵan ýaqytyna arnalǵan. Bul 1771-1781 jyldar arasy. Úshinshisi – «Taq zaly», tórtinshi zal – Abylaı hannyń tarıhyna arnalǵan fotoqujat, kartına, kitap t.b. arnalǵan.
Osylardyń ishinde, kóz tartarlyǵy – Abylaı hannyń tynyǵý bólmesi. Bólmege han ómir súrgen ýaqytqa tán jádigerler qoıylǵan. Atap aıtqanda, ydys-aıaq, kórpe-jastyq, ústel, túkti-túksiz toqyma kilemder, jez quman, kıim-keshek, sandyq, birde-bir shegeniń kómeginsiz aǵashtan jasalyp, syrty súıekpen mánerlengen kebeje, sonymen qatar HVIII ǵasyr murasy – ilgeshekteri kúmisten jasalǵan aǵash adalbaqan...
Ekspedısııa sapary ári qaraı óńirge áýlıeligimen tanymal Qulsary Bóriuly (1715-1776) mazaryna, Aıyrtaý aýdanyndaǵy Qarasaı men Aǵyntaı kesenesine jalǵasypty. Sapar sońynda ekspedısııa toby oblystyq arhıvke barǵan eken. «Bul muraǵatta óńir tarıhyna qatysty asa baı materıal bar eken. Tipti áli ǵylymı aınalymǵa enbegenderi qanshama. Ásirese jer-sý ataýlary, rýlardyń qonystanýy, din komıteti jaıly qujattar, molla, ıshandar tizimi, tipti HVIII-HIH ǵasyrlarǵa tán biraz karta-syzba qory saqtalypty» deıdi Bozoq mýzeı-qoryǵynyń ǵylymı qyzmetkeri Tólegenuly Qajymurat myrza.
