Qyrym Altynbekov: «Restavrasııa bıznes emes, mindeti – jádigerlerdi saqtap qalý»

– Qyrym Qasenhanuly, osy jyly Atyraý óńirindegi Mııaly qorǵanynan ta­byl­ǵan jádigerler arheologter men res­tavrasııa salasy mamandarynyń na­zaryn aýdaryp, tyń izdenisterge, jańa ǵylymı bastamalarǵa súrleý salǵany belgili. Bul arheologııalyq qazbalar b.z.d. II ǵasyrǵa tıesili degen derekter bar. Mııaly jádigerleriniń ereksheligi nede?

– Mııalyda tabylǵan ǵajaıyp jádi­ger­ler kóne, ıaǵnı sarmat dáýirine sáıkes keledi degen boljam bar. Zertteý ju­mys­tary áli de jalǵasyp jat­qan­dyq­­tan, arheologııalyq qazbalarǵa qa­tysty naqty ǵylymı dálelderdi jarııa etý erterek. Tabylǵan jádiger temir saýyt kıgen batyrǵa uqsaıdy. Bas kıiminen bastap tutastaı temirden tu­rady. Kóp jaǵdaıda urlanyp ketip jatatyndyqtan, adam qoly tımegen mundaı jádigerler óte sırek kezdesedi. Qazirgi kezde qaıta qalpyna keltirý jumystary jal­ǵa­syn tabýda. Kóp jyl boıǵy qalyptasqan jumys tájirı­be­miz­ge oraı birinshi kezekte jádigerdi óz ádis-tá­silderimizben qalpyna keltirýdi, ke­shen­di zertteýlerdi jalǵastyrýdamyz.

– О́zińizdiń jetekshiligińizben «Qyrym araly» ortalyǵynda qal­py­na kelgen kóptegen qundy jádi­ger­diń kýási bolyp júrmiz. Kóne­den jetken qundy qazbalardy zert­teý men qalpyna keltirýdiń zamanaýı ádisteri bar ma?

– Restavrasııa asa kúrdeli ári keshen­di zertteýlerdi qajet etetin sala. J­á­digerdi zerttep, bastapqy qalpy­na keltirýde zamanaýı tehnologııa­lar­dan buryn uzaq jylǵy jumys táji­rıbesinde qalyptasqan ádister negiz­ge alynady. О́ıtkeni árbir arheologııalyq qazbany zerttegende, sol dáýirdiń barlyq erekshelikterin es­kerý q­ajet. Tabıǵı saldarymen qatar, mádenı, tarıhy qubylystardy mu­qııat zertteý mańyzdy. Al jádiger tabylǵan aýmaqty tolyǵymen, birde-bir derek joǵalmaıtyndaı etip, shashaýyn shyǵarmaı qazyp alý zertteý jumysynyń shynaıylyǵyn qam­ta­ma­syz etedi. Alǵashynda sol aýmaq­tan alynǵan topyraq, aǵash, kıim, súıek deısiz be, barlyǵy da rentgen apparatyna túsiriledi. Munyń barlyǵy jádigerdiń qaı kezeńge tıesili ekendigine aıǵaq bolatyn zattar. Iаǵnı suraǵymyzǵa jaýap beretin derekterdi meılinshe joǵaltpaýǵa tyrysamyz. Sonyń arqasynda artefakt jaıynda tolyqqandy aqparat túziledi. Al MRT apparaty arqyly zertteýde salmaǵy, kólemi jaǵyn eskeretin ózindik talaptary bar. Degenmen jádigerdi bas­tapqy qalpyna keltirý – mashaqatty is. Zerttep bolǵannan keıin, sol kúıinde qatyryp, mýzeıge tapsyramyz. Mýzeıge kelýshiler eki nusqasyna qaraı otyryp, artefakt jaıyndaǵy tolyq má­limettermen tanysa alady.

– Qaıta jańǵyrtý salasyndaǵy tabandy eńbegińizdiń arqasynda esi­mi­ńiz Qazaqstannan tys jerlerge de ta­nyldy. Osy arada Maıhan – Ýýl – «Shatyr taý» jerasty kesenesinen tabylǵan erte ortaǵasyrlyq tarıhı-mádenı muralardy qalpyna keltirýde «Qyrym araly» ortalyǵyna tańdaý tús­keni belgili. Alaıda bul jumys­tar­­dyń nátıjesi týraly málimetter sırek kezdesedi.

– «Shatyr taý» – Maıhan–Ýýl jerasty kesenesinen erte ortaǵasyrlyq jádigerlerdiń tabylýy dúnıe júziniń arheolog ǵalymdaryn eleń etkizgen oqıǵa boldy. Qazaqstan men Mońǵolııa zertteýshileri tapqan ǵajaıyp álem túr­ki­tanýshy-ǵalym Qarjaýbaı Sart­qo­ja­uly men mońǵolııalyq arheologterdiń eń­begimen tyǵyz baılanysty. Úsh júzden astam jádiger tabylǵan biregeı eskertkishti zertteý úshin jańasha ádis-tásilder qajet boldy. Ǵylym úshin asa qundy osynaý derekterdi zerttep, saqtap qalý úshin Eýropa, Qytaı, Japonııa, Koreıa, taǵy da basqa shetelderden restavratorlar shaqyryldy. Nátıjesinde tańdaý «Qyrym araly» ortalyǵyna túsip, memleketimiz tarapynan qarjylandyryldy. Elge birqatar eskertkishterdiń kóshirmelerin de alyp keldik. Qaıta qalpyna keltirý mashaqaty kóp, uzaq ýaqytty talap etetin jumys bolǵandyqtan, bul baǵyttaǵy jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabatyn bolady.

– Osydan qyryq jyl buryn shamasynda Lenıngradtaǵy Ermıtajda, Máskeýde tájirıbe jınaqtap, álemdegi iri sáýlet saraıy Lývrdaǵy ǵajaıyp týyn­­dylar tańdanysyńyzdy týǵyz­sa, búginde sheteldik mamandar «Qy­rym aralynda» tájirıbeden ótip júr. Osyǵan qarap otandyq restavrasııa sala­sy kósh ilgeri keledi-aý degen oı týady.

– Lývrǵa Keńes Odaǵy taraǵannan keıin jolym tústi. Álemde dańqy as­qan mýzeıde jádigerler kompıýter arqyly baqylanady eken. Bári de avto­mat­tandyrylǵan. Ol kezeńde qural-jabdyqtardyń quny mıllıondaǵan dollarmen baǵalansa, mamandarǵa tóle­ne­tin eńbekaqy da joǵary. Degenmen bul saparym tekke ketken joq. Men óz ádisimdi, konservasııada spırtti paıdalanýdy taptym. Ǵalymdar budan eshteńe shyqpaıtynyn aıtqanymen, men kerisinshe, olardyń ádisin qa­byl­daı qoımadym. Sheteldiń jumys tájirı­be­sinde qolaıly jaǵdaı men arnaıy boks qajet bolsa, bizde jádigerler bir­qa­lypty aýa raıynda saqtala beredi. Bastysy árbir jádigerge joǵary talǵam, bólekshe kózqaraspen qaraý. Zertteý isinde kóp mamannyń da qajeti shamaly. Ortaq mámilege kelýde halyqaralyq konsılıýmdarda pikir almasý jetkilikti. Kónetúrik eskertkishi jerasty mavzoleıi Maıhan-Ýýldy zerttegende mońǵol, japon, koreı mamandarymen osylaısha qoıan-qoltyq jumys istegenimiz belgili. Al Reseı mýzeıleri týraly sóz etkende, álem elderinen jınalǵan myń­daǵan jádiger kózdiń jaýyn alady. Munda Qazaqstannan patsha zamanynda áketilgen kóptegen jádiger saqtalǵan. Mańyzdylyǵyna keletin bolsaq, bizde munshalyqty kóp jádiger joq. Mýzeı isi elimizde endi ǵana qanat jaıyp keledi. Restavrasııa, konservasııa salasyndaǵy aıyrmashylyqqa kelsek, jádigerlerdi qalpyna keltiretin mamandar Reseıdiń ózinde bútin bir armııa ispetti. Eýropa, Reseı, Qytaı jáne basqa da elderdiń tájirıbesinde temirdi bireýi, terini ekinshisi, matany kelesisi qalpyna keltirý tájirıbesin qoldanady. Sonyń arqasynda sapasy da jaqsy shyǵady. Biraq osy jádigerlerdi biriktirýde qıyn­dyqtar týyndaıdy. Sondyqtan da biz óz bilgenimizben, shetel restavratorlary óz tájirıbesimen bólisip, bir-birine qoldaý kórsetip otyrýy álemdik arheologııa jetistikteriniń adamzatqa ortaq qundylyqtar ekendigin kórsetedi. Restavratorlardyń mindeti bızneske emes, qundy jádigerlerdi qalpyna keltirýge negizdelgendikten, qaı eldiń bolmasyn mýzeılerimen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteý qalypty jaǵdaı. Degenmen de bul salada kóshten qalǵan joqpyz, jetistigimiz de az emes.

– Árqaısynyń eki myń jyldyq tarıhy bar Berel jádigerlerin zertteý­de, qundy muralarymyzdy qalpyna keltirýde «Qyrym araly» ortalyǵy mamandary qoldanǵan ádisterdiń utymdylyǵy turǵysynda kóptegen materıaldardyń jaryq kórgeni belgili. Bul tájirıbeniń ereksheligi ne­de?

– Restavrasııa tájirıbeleri úzdiksiz jalǵasyp otyratyndyqtan, ár jádigerdi zerttep, qalpyna keltirýde jekelegen tásilderge arqa súıeýge týra keledi. Arheologııalyq qazbany zertteý men qalpyna keltirýdegi jumystar ártúrli sıpatta qoldanylady. Qatyp qalǵan dúnıe joq. Berel qorǵanyna urylar túskennen keıin ishine sý ótip, ylǵaldan aǵashtar shirı bastaǵan. Kıimder, ertoqym, kóptegen jádigerdi laı arasynan alyp shyǵýǵa týra keldi. Tipten, adam súıegi jatqan tabyttardy ári-beri tasymaldaý múmkin bolmaǵandyqtan, zertteý alańy mańynda zerthana turǵyzdyq. Onda kóptegen buıymdar zertteldi. Osy kezde ylǵal sińirip, shirı bastaǵan aǵashtardy zertteýde jańasha ádisterge bardyq. Osy izdenisterimizdi keıingi zertteýlerimizde de paıdalanyp kelemiz. Osylaısha, ozyq tájirıbelerimizdiń nátıjesinde Bereldegi arheologııalyq jádigerlerdi bastapqy qalpyna keltire aldyq.

– 2011 jyly Taldy-2 qorymynan tabylǵan saq kóseminiń restavrasııasy Reseı, Germanııa arheologteri tarapynan zor qyzyǵýshylyq týdyrǵany belgili. Bul salada kósh ilgeri damyǵan elder mamandaryn qandaı izdenister qyzyqtyrǵan edi?

– Uzaq jyldardaǵy jumys tájirı­be­mizge qarasam, kóp jaǵdaıda talan-tarajǵa túsip ketken jádigerlerdi qal­pyna keltirýge týra keledi. 2004 jyldary Tývadaǵy «Patshalar dalasyn­da­ǵy» qorymdar arheologııa salasyna úlken jańalyq ákelgeni belgili. Al peterborlyq arheolog Konstantın Shýgýnov bastaǵan ekspedısııa b.z.d. VIII-VII ǵasyrlarǵa tıesili Arjan eldi mekeniniń aýmaǵynda Eýrazııa kósh­pen­dileriniń dáýirine jatatyn saq qor­ǵan­daryn taýyp, Reseı men Germanııa ekspedısııasy Arjan-2 qorǵanynda jumys istegeni belgili. Al qazaqstandyq arheolog Arman Beısenov bastaǵan zertteýshiler Qaraǵandy oblysyna qarasty Taldy-2 qorymynan júzdegen áshekeı, arystan beınesi, quıma altyndar, aıdahar pishimdi buıymdar men pyraq beıneli jádigerlerdi tapty. Asa bedeldi adam jerlengen qorym buǵan deıin birneshe ret tonalyp, qundy buıymdar qoldy bolǵan eken. Zertteý barysynda Taldy-2 jádigerleriniń Arjan-2 qorymyndaǵy jádigerlerge uqsastyǵy anyqtaldy. Arheologııalyq zertteýlerge jaýap izdeı otyryp, qor­ǵan­dy zertteı bastadyq. Nátıjesinde, Reseı men Germanııa mamandarynyń rekonstrýksııasyna qarap, biz ózimizdiń jobamyzdy jasap, patshanyń kıiminde altynnan tigilgen jolbarystyń beınesin shyǵardyq. Nátıjesinde tarıhtyń jańa betin ashqandaı boldyq. Bul mıfologııaǵa jaýap beretin kúrdeli jádigerler bolatyn. Arnaıy baıandama jasap, shetel arheologterimen qyzý pikirtalastar týdy. Osy izdenisterimiz joǵary baǵasyn aldy.

– Taqsaı qorymy kúni búginge deıin elimiz ǵana emes, shetel maman­dary­nyń nazaryn aýdaryp keledi. «Taq­saı hanshaıymyn» qalpyna kel­tirýmen qatar «Qyrym araly» qal­pyna keltirgen taraqtyń da erek­she bezendirilýi kóp­shiliktiń qyzýshylyǵyn týǵyzǵan bolatyn.

– 2012-2013 jyldary Oral qalasynan on bes shaqyrym jerde Taqsaıdan tabylǵan qorymnan hanshaıymmen birge kóptegen jádiger arshylyp alyndy. Bul tarıh pen mádenıetimizdiń birshama suraǵyna jaýap beretin, otandyq arheologııada tyń jańalyqtar ashqan mańyzdy ekspozısııanyń biri boldy. Bul qorymdy zertteý barysynda Taqsaı hanshaıymyn jerlengenge deıingi pishimin qalpyna keltirý mindeti turdy. Áıpegende, bul jádigerdiń de ańyz bolyp qalatyny sózsiz edi. Sodan jádigerlerdi qum dorbalarǵa salyp, zerthanamyzǵa jetkizip aldyq. Uzaq shaqyrymdarǵa qaramastan, búldirmeı ákelip, eki jylǵa jýyq qalpyna kel­ti­rý­men aınalystyq. Kıimderi shirigen. Temirden, aǵashtan jasalǵan zattar, áshekeı buıymdar men ydys-aıaqtar ári qaraıǵy zertteý jumystaryn tereńdete tústi. Mundaǵy árbir jádiger rentgen arqyly zerttelip, ǵylymı saraptama jasaldy.

– Búginde jartastardaǵy jazba es­kertkishteriniń qupııasy áli kúnge zert­teýshilerdiń nazaryn aýdaryp keledi. Alaıda áli de zertteý nysanyna ilinbegen jádigerlerdiń búlinip ketýi qalypty jaǵdaıǵa aınalyp bara jatqandaı. Jartastardaǵy jazýlardy qalpyna keltirý isi qalaı iske asýda?

– Petroglıfterdi qalpyna keltirýde zerthanamyz jasaǵan birqatar nusqalar bar. Jartastarda qaldyrǵan jazbalar ýaqyt óte tabıǵat qubylystarynyń áserinen, tipti qoldan jasalǵan áre­ket­ter saldarynan joıyla bastaıdy. Sondyqtan mundaı eskertkish aýmaq­tarynda konservasııa, restavra­sııa jumystary jylda jasalyp oty­rýy kerek. Sonymen qatar kóne jazý­lar­dyń kóshirmesin alý isi de ýaqyt kúttirmeıdi. Bul otandyq ǵylym úshin de, halqymyzdyń tarıhyn saqtap qalý úshin de mańyzdy qadamdar. Jartastardaǵy kóshirmelerdiń alǵashqysy – japondyq mamandarmen jasalǵan Kúltegin tasy. Mundaı jazbalar ata-babalarymyzdyń kóne dáýirde óz jazýy bolǵandyǵynyń dáleli desek, búginde arheologterimiz kezdestirip júrgen jartastardaǵy jazý­lardyń kóptegen fragmentteri qazaq dalasyna tán erekshelikter.

– Búginde Uly dala tósindegi iri qalalar tarıhy zertteýshilerdiń nazaryn aýdaryp otyr. Zamanaýı qala­lardyń jyldam ósýi, záýlim ǵıma­rattardyń salynýy kóptegen jer asty qorymdaryn jasyryp, kóp­te­gen jádigerlerdiń joǵalyp ketýi de sońǵy jyldarda jıi kezdesetin jaıtqa aınalǵandaı.

– Uly dalamyzda órkenıetterdiń bolǵandyǵyn dáleldeıtin Aıaqqamyr, Balasaǵun, Saraıshyq, Saýran, Otyrar, Sozaq, Merki, Ispıdjab sııaqty qalalar kóp bolǵany belgili. Bul órkenıet áleminde kóshpeliler mádenıetiniń otyryqshylyqta damyǵanyn kórsetedi. Altyn Orda dáýirindegi qundy qazbalar saqtalǵan Ulytaýdaǵy Joshy han áýletiniń mazary Uly dala órkenıetiniń taǵy bir dáleli desek, bıyl eń áýletti sultandar mavzoleıiniń Soltústik Qazaq­stan oblysynda tabylýy osynyń taǵy bir aıǵaǵyndaı. Arheolog Tımýr Súleımenov tapqan HIV ǵasyrǵa tıesili arhıtektýralyq eskertkishten tabylǵan jádigerlerge qarap, sol mańdy mekendegen turǵyndardyń eginshilikpen aınalysqanyna kóz jetkizemiz. Qu­byr­lar, toǵandardyń ornyna qarap bul aýmaqty mekendeýshilerdiń sýarmaly kásippen aınalysqanyn ańǵaramyz. Sý soratyn qubyrlar jer mádenıetiniń bolǵandyǵyna dálel bola alady. Kóp­te­gen tıyndardyń tabylýy da bul ólkede kóshpelilerdiń otyryqshylyqta bolǵandyǵynyń kórinisi. Qurylys aýmaǵy qorshalmaǵandyqtan, kóptegen jádigerdiń tonalyp ketip jatqan­dy­­ǵy, nazardan tys qalyp ketetini qyn­jyltady. Kóne qalalar jaıynda sóz qozǵaǵanda túrlenip kele jatqan Túr­kistandy aınalyp kete almaımyz. Eń bastysy – mundaǵy jádigerlerdi synyn buzbaı saqtap qalý. Al tarıhy birneshe myńjyldyqtarmen baılanys­ty Almaty da kóne qorǵandar mekeni. Oǵan jańa ǵımarattar salý kezinde kezdesetin qorǵandar orny dálel bola alady. So­nymen birge Almatynyń bir­neshe myń­jyldyq tarıhy bolǵandyǵyna onyń ta­bıǵı jaǵdaıy, sýy mol, shalǵyndy ólke ekendigi dálel. Osy tusta zamanaýı qurylystardyń qarqyn alýy saldarynan kóptegen qorǵandardyń aıaq asty bolyp, jádigerlerdiń joǵalyp jatqandyǵy jaıyndaǵy da derekterdi joqqa shyǵara almaımyz. Búginde qalanyń Rozybaqıev kóshesiniń boıyndaǵy saq qorǵandary qalanyń kóne tarıhynyń nyshanyndaı. Sońǵy jyldarda kóp qorǵandar jermen jeksen bolyp ketse, birqatary jer silkinisinen qırap ketti. Kóptegen shetelder tájirıbesinde mundaı qorǵandar memleket qorǵaýyna alynyp, jeke qo­jaıyndardyń jaýapkershiligine tabys­talady eken. Memleketten eskertkishti qorǵaý úshin arnaıy qarjy bóletin elder de bar. Eskertkishti aýmaqqa jaýapty adam týrısterdi shaqyryp, bıznes jasaýyna da jol ashyq. Bastysy arheologııalyq nysan qorǵalýy kerek.

– Sizdiń qylqalamyńyzdan týǵan kósh­pendiler tarıhymen baılanys­ty óner týyndylaryna da tántimiz. Shetel­derde de joǵary baǵasyn alyp júr.

– Sýretshilikke kásibimniń bir bólshegi retinde qaraımyn. Búgingi kásibimniń bas­taýy sýretshilik ónerimmen tyǵyz baılanysty. Shyǵarmashylyqqa den qoıǵannan keıin árbir týyndyǵa erekshe kózqaras, tyń izdenis qajet. Osy jumysymnan rahattanyp, ishki álemimde týǵan dúnıelerdi ónerime arqaý etip kelemin. Kóshpendiler tarıhymen baılanysty týyndylarym sheteldik ónertanýshylar úshin úlken jańalyq ári tyń dúnıeler ekeni ras.

– Qyr-syry tarıhpen bite qaı­nas­qan kásipti ári qaraı damytý úshin tájirıbeli mamandar kerek. Kúrdeli kásipke jastardyń qyzyǵýshylyǵy qalaı?

– Restavrasııa – ǵylymnyń bir salasy ári mashaqaty men qyzyǵy qatar júretin kúrdeli de kıeli kásip. Ata-babalar rýhymen baılanysty jádigerlerdi taný, ony búgingi azamzattyń ıgiligine usynýda tarıhpen tildesý úshin de ishki túısik pen tereń bilim kerek. Bul salada óz kásibine berilgen jandar bolmasa, ekiniń biri shydaı almaıdy. Zerthanalyq jumystardyń qıyndyǵy óz aldyna bir bólek desek, uzaq ýaqyt ashyq aspan astynda ekspedısııalarda bolýǵa týra keledi. Bul baǵyttaǵy jumystarǵa bir nemese odan da kóp jyl ketýi múmkin. Búginde álem restavratorlary bir-biri­nen úırenip damyp keledi desek, maman tapshylyǵy barlyq elderge tán másele. Zertteý jumystarynyń basy-qasynda kánigi maman keńes berip, kósh bas­tap júrmese, artynan ergen shá­kirtteri ony birden meńgerip ketedi deý qıyndaý. Tipten jádigerlerdi joǵaltyp alýymyz da múmkin. Ári mundaı aýyr jumys ekiniń-birine unaı qoımaıdy. Degenmen Pavlodardaǵy Arheologııa ınstıtýtynda Tımýr Smaǵulov bastaǵan toptyń jemisti jumys istep jatqanyn aıta ketkim keledi. Munda myqty degen kásibı mamandar jınalǵan. Qu­ral­dary da tolyqqandy. Mııaly zertteýleri Atyraýda mamandar daıarlaý isiniń bastamasyna aınalǵan sııaqty. Munda sheberlik saǵattaryn ótkizip, aldaǵy ýaqytta da baılanysymyzdy jalǵastyra beremiz. Degenmen de bar qupııasyn boıyna jasyrǵan artefaktarmen jumys isteý óte qyzyqty. «Qyrym aralynda» eńbek etip júrgen onnan astam ǵalymnyń birlesken jumy­synyń arqasynda kóptegen kóne jádi­gerler qalpyna keldi. Adamzatqa beımálim ǵasyrlardyń qupııasyn ashý úshin qanshama izdenister, zertteýler jasaldy. Nátıjesinde, tarıh tylsymynan syr shertetin ǵajaıyp týyndylar ómirge keledi. Bizdiń jumysymyzdyń bar rahaty – nátıjesinde.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Elvıra SERIKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»