– Baqytjan Qurmanbaıuly, oqyrmandarǵa túsinikti bolsyn, onyń ústine qarapaıym adamdardan bólek ǵalymdar da bilmeı jatady, «Ǵylym qorynyń» negizgi baǵyty qandaı? Áýelgi áńgimemizdi osydan bastasaq.
– Qor 2006 jyly ǵylymdy qoldaý maqsatynda quryldy. Ras, áýelde óziniń fýnksıonaldyq mindetterin, negizgi jumys baǵytyn aıqyndaı almaı, aýytqý da boldy. Biraq keıin bir izge tústi. Qordyń negizgi baǵyty – otandyq ǵalymdardyń jobalaryn óndiriske engizip, naryqqa shyǵarý, soǵan muryndyq bolý. Iаǵnı munda jobany ázirleýge emes, «sózden – iske» degen ustanymmen ıdeıany júzege asyryp, onyń paıdasyn adamzat ıgiligine jaratý maqsatynda kommersııalandyrýǵa basymdyq beriledi.
– Granttyq konkýrstardaǵy jobalardyń irikteý talaptaryna qatysty daýly pikirler kóp. Sizder qalaı tańdaısyzdar?
– 2016-2018 jyldary 3 ret granttyq konkýrs ótkizdik. Elektrondy túrde qabyldanǵan ótinishterdiń ishinen 157 joba maquldanyp, qazirgi tańda sol jobalarmen jumystar júrgizilip jatyr. Búginde 90 joba boıynsha naqty óndirister ashylǵan. Osy kásiporyndardyń jumys nátıjesinde 6,5 mlrd teńgeden asa tabys túsip otyr. Bul – árıne jetkiliksiz kórsetkish. Sebebi kóp joba áli óz aıaǵyna jetken joq. Negizi Qordyń táýelsiz sarapshylary aldymen jobany marketıng turǵysynan saraptamadan ótkizedi. Osy arqyly biz jobanyń qorytyndysynda ázirlenetin qandaı da bir ónimge naryqta suranystyń bar-joǵyn anyqtaımyz. Ekinshiden, ǵylymdaǵy jańalyq pa, álde eskiliktiń ónimi me – soǵan kóz jetkizý úshin tehnologııalyq turǵydan saraptama jasalady. Osy talaptardan ótkeni Ulttyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ortalyǵynyń, odan ári Ulttyq ǵylymı keńestiń qaraýyna joldanady.
– Sózsiz ǵylymdy qarjylandyrý qajet, biraq odan da mańyzdysy – kommersııalandyrý ǵoı. Biz osy eki uǵymnyń mánin iske kelgende shatastyryp alǵan joqpyz ba?
– Shynynda, óte oryndy. Qarjylandyrý degenimiz – jobany jasap, odan bir nátıje shyǵatynyn kórsetý úshin nemese qandaı da bir taqyrypty zerttep, sodan qajetti qorytyndy shyǵarý maqsatynda qarjylaı qoldaý kórsetý. Al kommersııalandyrý – budan aýqymy keńirek uǵym, ǵylymı-tehnıkalyq zertteýler nátıjeleriniń negizinde bıznes qurý, kásip bastaý, onyń jumysyn jandandyrý degen sóz. Biz konkýrstarymyzdan grant jeńip alǵan ǵalymdarymyzdyń jobalaryn dál osy kommersııalandyrýǵa jumys isteımiz. Máselen, bizdiń Qor kóptegen jobalardy kommersııalandyrý úshin ınvestorlar tartýdy, ǵalym men kásipkerdi baılanystyrýdy kózdeıdi. Sol sebepti bizge óziniń jobalaryn ótkizgen ǵalymdar óz qaltasynan joba qunynyń eń kemi 10 paıyzyn salýy kerek, bolmasa sondaı qarjy quıatyn kásipkerdi tabýy tıis. Álbette biz de izdeımiz, degenmen óz ıdeıasynyń iske asyp, óndiriske engizilýine aldymen ǵalymnyń ózi múddeli bolýy qajet. Eki uǵymdy is júzinde shatastyryp almaý degen osydan shyǵady. Bolashaqta biz 10 paıyzdyq talapty 20 paıyzǵa deıin kóterýdi josparlap otyrmyz. Demek, ǵalym óziniń ıntellektýaldyq jobasyn kásipkerge beredi, nátıjesinde ekeýi de óz isimen aınalysady ári ekeýi de tabys tabady. Qazirdiń ózinde bul baǵyttaǵy jumys jemisin berip úlgerdi. Aıtalyq, joǵaryda atalǵan 90 jobada ǵalymdar memlekettik qarjylandyrýdan bólek ózderi nemese ınvestorlar men seriktes kásipkerler arqyly ortasha eseppen ár jobanyń 16 paıyz qarajatyn tapqan.
– «Ǵylym qory» qarjylandyrǵan, kommersııalandyrýǵa atsalysqan jobalardyń ishindegi qaısysyn aıryqsha atap óter edińiz?
– Bir grant alýshylarymyz bıe sútinen untaq retinde, quramyndaǵy paıdaly zattardy saqtaı otyryp kapsýla jasap shyǵarǵan. Bıe sútiniń densaýlyqqa paıdasy zor ekenin bárimiz bilemiz. Bul ónimdi bıologııalyq belsendi zat retinde tamaqpen birge jeı berýge bolady. Elimizdiń ár óńirinen ónimge degen suranys artyp keledi. Budan bólek Qytaı elinen de kapsýlaǵa tapsyrys tústi.
Nazarbaev ýnıversıtetiniń ǵalymdary «Rodına» agroóndiristik JShS-men birlesip «Nár» sımbıotıgin ázirlep, ónim óndiriske engizildi. Bul – emdik qasıeti bar sút ónimi, alaıda aıran da, ıogýrt ta emes. Bunyń naryqtaǵy eń jaqyn balamasy – adam aǵzasyna paıdaly, ımmýnıtetti kóteretin aktıvıa. Biraq munyń ózi «nárdi» tolyq almastyra almaıdy. О́ıtkeni aktıvııa bir ǵana paıdaly mıkroaǵzadan ázirlengen. Al «Nárdi» qymyz, shubat, aırannan paıdaly mıkroaǵzalardy bólip, bárin úılestire bir ónimge aınaldyrý arqyly jasap otyr. Sondyqtan bul – biregeı ónim. Osy ónimdi jasap shyǵarý úshin ǵalymdar 10 shaqty jyl boıy zertteý júrgizip, eńbektendi. Sebebi birneshe mıkroaǵzany úılestirý óte qıyn. Qazirgi tańda «nár» astanalyq dúken sórelerine satylymǵa shyqty. «Rodına» JShS osy ónimnen túsken paıdanyń 10 paıyzyn Nazarbaev ýnıversıtetine aýdaryp otyr. Búginde sımbıotıkti shyǵarýǵa ınvestordan tartylǵan aqsha 120 mln teńgeni qurady.
Taǵy biri – munaıdyń qaldyqtaryn tazalaý arqyly shıkizatty qaıta óńdeýdiń ónimdiligin arttyratyn tehnologııa. Bul ınnovasııalyq tehnologııany qyzylordalyq ǵalymdar oılap tapty. Atalǵan salada «aýyr munaı» degen uǵym bar, osy «aýyr munaı» buǵan deıin óńdelmeı, kompanııalardyń qaldyqtarǵa arnalǵan arnaıy baktarynda saqtalyp jatatyn. Mundaı qaldyqtardy óńdeıtin sheteldik tehnologııa bar, biraq onyń quny óte qymbat. Al grant alýshylarymyz usynǵan óńdeý tehnologııasy sheteldikine qaraǵanda áldeqaıda arzan ári tıimdi boldy. Ǵalymdar ózderi ázirlegen jańa tehnologııanyń nátıjesinde Qyzylordadaǵy «Qumkól» munaı kompanııasyna aqyly qyzmet kórsetip, paıda taýyp otyr. Osy jobaǵa bizdiń Qor 300 mln teńge salsa, bıznes ókilderi tarapynan 380 mln teńge qarjy quıyldy.
Al «Ordabasy qus» kompanııasy Qazaq taǵamtaný akademııasynyń jasaǵan ǵylymı ázirlemesimen úndiktiń etinen jańa ónim túrlerin naryqqa shyǵarýmen aınalysyp otyr. Máselen, siz úndiktiń etinen qazy jep kórdińiz be? Osy jobaǵa Qor 300 mln teńge quısa, grant alýshy tarapynan 400 mln teńge qarastyryldy.
Minekeı, nátıje. Kórdińiz be, ǵylym – tehnologııanyń, ınnovasııanyń, bıznestiń, aqyr aıaǵy turaqty ekonomıkanyń dińgegi.
– Baıqaýymyzsha, barlyq jobalar jaratylystaný baǵytyndaǵy ǵylymı ázirlemelerden iske asyrylǵan eken. Sizder gýmanıtarlyq baǵyttaǵy ǵylymı zertteýler men nátıjelerdi qarjylandyrmaısyzdar ma?
– Biz ǵylymdy bızneske aınaldyrý, ıaǵnı kommersııalandyrý baǵytynda jumys isteıtindikten kóbine gýmanıtarlyq saladaǵy ǵalymdarǵa grant buıyra bermeıdi. Bireýi bar, latyn álipbıinde kórkem ádebıetterdi, sonyń ishinde ǵylym týraly kitaptardy shyǵarýǵa qatysty boldy.
– Sózińiz aýzyńyzda, qazir elimizde kitap bıznesi óte qarqyndy damyp keledi. Osy múmkindikti paıdalanyp ǵylymdy nasıhattaıtyn qyzyqty kitaptar men jýrnaldar shyǵarýǵa bolmas pa?
– «Ǵylym qory» memlekettik uıym bolǵandyqtan, qarajat naqty maqsattarǵa beriledi. Dese de usynysyńyzdyń jany bar. О́ıtkeni jas urpaqtyń ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrmasaq, ǵylymǵa tartpasaq, kim keledi? Onyń ústine ǵylymdy nasıhattaıtyn qazaq tilindegi ǵylymı jýrnaldar men kitaptar múlde joq. Sol sebepti muny da maqsatty túrde qolǵa alý kerek.
– Úkimettik uıymdar jeltoqsan jaqyndaǵanda jumys bastaıdy. Sondaǵysy, sol jylǵa bólingen aqshany jaratý kerek. «Ǵylym qoryna» da memleketten mlrd-taǵan qarjy beriledi. Bıylǵy bıýdjet tolyq ıgerildi me?
– Aqsha ıgerilmeı jatqan joq, kerisinshe jetpeı jatyr. 2016-2018 jyldary ótkizilgen konkýrsta Ulttyq ǵylymı keńes sheshimine sáıkes qarjylandyrýǵa qoldaý tapqan jobalardyń sany jalpy quny bizge bólingen qarajattan kóp bolyp shyqty. Memleket Qorǵa osynshama kóp jobalardy qarjylaı qoldaýǵa qarajat qarastyrmady. Sońǵy ýaqytta berilgen aqshanyń barlyǵy sol 2016-2018 jyldardaǵy konkýrstyń jobalaryna berilip jatyr. Sondyqtan da biz qarjy tartýdyń joǵaryda aıtqan basqa da joldaryn, tıimdi tetikterin tabýmen aınalysyp júrmiz ǵoı. «Ǵylym qoryna» jylyna bólinetin qarajat kólemi – 5,5 mlrd teńge. Bul degenińiz – osy elordadaǵy salynǵan 200 oryndyq ınfeksııalyq 1 aýrýhananyń quny. Jalǵyz aýrýhananyń qurylysyna ketetin qarjyny barsha eldiń ǵalymdaryna, jyl saıyn túsetin júzdegen jobalarǵa berip otyrmyz. Aıtalyq, mańyzdy máseleniń biri – bıyl elimizde jumyspen qamtýǵa barlyǵy 1 trln teńge (respýblıkalyq bıýdjetten 300 mlrd teńge, qalǵany basqa kózderden) bólindi. Osy qarajatty ǵylymǵa, ǵylymı jobalardyń negizinde ashylǵan kásipkerlikke bólse, jumyssyzdyq ózdiginen joıylar edi ǵoı. Mysaly, biz grant bólgen 90 jobanyń nátıjesinde 1 300 turaqty jumys orny ashyldy.
Negizi ǵylymǵa degen bizdegi kózqarastyń qandaı ekenin sóz basynda keltirilgen sizdiń dáıektemeńizden-aq bilýge bolady. Ǵylymǵa bólinetin qarjy – óte az. Bilim men ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn qarasańyz, ǵylymǵa bólinetin qarajat kólemi «0,1; 0,2; 0,3 paıyz» dep kele jatady da, baǵdarlamalyq jospardyń aıaqtalatyn jyldarynda sol kórsetkish birden 1 paıyzǵa shyǵyp ketedi.
– Sonda biz belgilengen 1 paıyzǵa 2025 jyly da jete almaımyz ba?
– Memleket ǵylymǵa bólinetin qarajat kólemin ulǵaıtpaıynsha, jete almaımyz. Múmkin memlekettik uıymdardyń, ásirese qarjylandyrý organdarynyń ǵylymǵa degen kózqarasy ońalyp, qazirgideı shetke ysyryp qoımaıtyn kúnge jetip, qarjy kólemi ósetin shyǵar. Ǵylymnyń qanshalyqty qajet ekenin, mańyzdylyǵyn indet kelgende túsindik qoı. Eger ǵylymǵa der kezinde qarajat quıǵanymyzda, indettiń dál mundaı saldary bolmas edi. Ǵylymı negizdemesiz kez kelgen salada alǵa bir qadam jyljý múmkin emes.
Áńgimelesken
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
