TAZALYQ. TÁRTIPTILIK. TURAQTYLYQ. TО́ZIMDILIK.

Japon jerin jahanda osy tórt “T ” tirep tur Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymynyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Bekmyrzauly Saýdabaev bastaǵan qazaqstan­dyq resmı delegasııany jahandaǵy, ja­pan­­da­ǵy Japonııaǵa alyp ushqan aqsuńqar ushaq kúnshyǵys eliniń tańǵy araıynda Tokıoǵa kelip qondy. Tún aýa sebezdegen aq jaýyn tańǵa talasa órmegin jıyp, adarǵy­­syn tiktegen eken. Ańsap jetkende atamyz­daı bolyp aldan shyǵatyn Alataýdyń baýy­ryndaǵy aıaýly Almatydaı bolyp qarsy aldy bizdi totydaıyn taranǵan Tokıo. Júzi uqsas, tili basqa, túri uqsas tirligi ózgesheleý japondyqtardy kórgende, nege ekenin qaıdam, kóńilime aqyndar aǵasy Ábdildanyń júrekjardy júzdesýde týǵan jedeljyry orala ketti: Basymda meniń aq qalpaq, Oıýlap shetin syrǵyzǵan. Meniń de betim jap-jalpaq, Aıyrmam qaısy qyrǵyzdan, deýshi edi ǵoı abyz aqyn. Osy shýmaq oıyma túskende kóńilimniń aspany kúlimsirep sala berdi. Endi tipti óz úıim, óleń tósegimde júrgendeı bolyp, bizden de beter kúlimsirep turǵan jańa tanys japonǵa “konnıchıva, ohae godzaımas” dep áreń jattaǵan eki aýyz sózimdi qaıta-qaıta aıta beremin. Olar ıilip-búgilip, dál myń jyl kórmegen quda­lary kelgendeı onan saıyn quraq usha­dy. Iаeı mádenıetin alǵashqy taratýshy bo­lyp esepteletin japondardyń arǵy baba­lary bizdiń jyl sanaýymyzdan 300 jyldaı buryn Eýrazııa qurlyǵynan, naqtylaı ket­sek, Al­taıdan kelgendigin japon tarıhy ja­ńyl­­maı aıtady. Sondyqtan arǵy qudala­ry kel­­gen­deı quraq ushyp qarsy alǵan ja­pon­dardyń keıbireý­lerin quda bolyp, quı­ryq-baýyr jesisken qazaqy toılardyń biri­nen kórgen­deı bolyp, qaıta-qaıta qara­ǵysh­tap jat­­qanymdy ábestik sanap ta jatqan joq­pyn. Japon arhıpelagy 3400 araldan turady. Olardyń ishinde japon balasynyń áli de aıaǵy tımegen araldar da bar. El aýmaǵynyń 70 prosentten astamy úı-jaı salýǵa múm­kin­­­dik bere bermeıtin, jerinen bir gramm qaz­­ba baılyq óndirilmeıtin, “uly muhıt­ta­ǵy jel­qaıyqtaı” dep aqyndary jyrlaǵan Ja­po­nııa­ny bilmeıtin, qyzyq­paıtyn, úlgi etip aıtýǵa erinbeıtin, oǵan teńessek dep qııal qýmaıtyn el joq. Jo­ǵary tehno­logııa­lar men óristi ınnovasııany erkin meńgerip, “progress ataýlynyń bári osy elden shyǵa­dy” degen adamzattyq aksıomany qalyp­tas­tyrǵan Japonııa óziniń “kishkentaı kózi­men” úlken dúnıeni barynsha barlap qaraıdy. Qazaqstan Japonııany burynnan jaqsy biledi. Syrttaı. Tipti keshegi arystarymyz­dyń basy Sáken Seıfýlınnen tartyp, bárin “Japonııanyń tyńshysy” dep janyn kúıdirip, jazyqsyz atqanyn bylaı qoı­ǵanda, qazaqtyń ár qıyryndaǵy aýylynda qoı qaıyryp, túıe jetektep, jylqy tebin­detken qara­paıym qazaqtyń talaıy “japon shpıo­ny” degen jalamen aıdalyp, atylyp ketkenin esime alyp, tipti japon eliniń qaı qıyr, qaı medıende ekeninen múlde beı­habar sol urpaqtyń jazyǵy kimde ekenin bilmeı, ár japonnyń betine jaltaq-jaltaq qaraımyn. Al olar budan múlde beıhabar, ıilip-búgilip, “Kázehstán-Kázeh­stán” dep bas barmaǵyn shoshaıtady. Shama­sy, “baı el, baqýatty jurt” dep jatqany bolar. Atyńnan aınalaıyn, Azattyq, nur jaýsyn saǵan, sol bir surapyl kúnder endi qaıta­lana kórmesin, áıtpese osy toptyń ózi “japon tyńshylary” degen jalǵan tizimdi kósh-qulash etip jibermesine kim kepil? Shyndyqqa júginsek, biz japon elin kópten biledi ekenbiz. Aıaýly arystarymyz osynaý asa eńbekqor, shydamdy, izdenim­paz, yjdaǵatty, qaısar, bilimpaz eldi beker úlgi tutyp, mysalǵa almaǵan eken. Qanynda bar qaısarlyq pen erinshektik qatar jarysyp, ıtjyǵys túsip jatqan tusta japon eliniń jaq­sy qasıetterin jurty­myz­dyń jadyna jáne bir salsaq, ol kóptik etpes degen oıda­myz. О́ıtkeni, bul elmen endi biz jaqsy qa­rym-qatynastamyz, alys-berisimiz qanatyn jaıyp keledi, sońǵy jyldarda saýda-sattyq salasyndaǵy taýar aınalymy 1 mıllıard 78 mıllıon dollar­­dan asyp jyǵyldy. Eki jaq ta muny asa bıik meje emes, budan da joǵary kórset­kishterge qol jetkizýge bolady dep ózara baılam jasap otyr. Qazaqstan delegasııa­synyń basshysy Qanat Saýdabaev Tokıoda bolǵan joǵary deńgeıdegi júzdesý­lerdiń bárinde osy pikirdi temirqazyq etip ustan­dy. Olar da buǵan den qoıyp, aıtylǵan pikirdi apshymaı qabyldaýmen boldy. Sebebi, ekijaqty qarym-qatynas osyǵan deıin qalyptasyp, bizder alys ta jaqyn japon elimen tonnyń ishki baýyndaı bo­lyp aralasyp qalǵanbyz. Áńgime Japonııa týraly bolǵandyqtan, osy joly barǵan sapardyń saıası-halyqaralyq mánin nazar­da ustaı otyryp, eki memleket ara­syn­daǵy qarym-qatynastyń ómirbaıanyna da az-kem sholý jasaı ketken oryndy bolar degen oıdamyz. Japonııa 1991 jyldyń 28-shi jeltoq­sa­nyn­da Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsiz­digin tanydy. 1992 jylǵy 26 qań­tardan bastap eki eldiń arasynda dıp­loma­tııalyq qatynas ornady. Qazaqstan-Japo­nııa saıası dıalogy 1992 jyldyń mamyr aıynda bastaldy, onda japon eliniń sol kezdegi Premer-mınıstriniń orynbasary M. Vatanabe Qazaqstanǵa resmı saparmen kelip, qos memlekettiń arasyndaǵy bola­shaq qarym-qatynastyń aýqymy men aıma­ǵy belgilendi. 1994 jylǵy 6-9 sáýirde qazaq eliniń Basshysy N.Á.Nazarbaev Ja­po­­nııaǵa resmı memlekettik saparmen ba­ryp, Qazaq­stan-Japonııa memleket­teri­niń arasyndaǵy uzaq jyldyq dostyq-árip­tes­tik qarym-qatynastyń jan-jaqty damýy­nyń negizin qalady. Japonııa sol kezde Qazaqstanda júrgizilip jatqan saıası re­for­malar men demokratııalyq úrdisterdi da­mytýdaǵy Qazaqstan baǵytyn tolyq maqul­daıtynyn aıtyp, barynsha qoldaý kórsetti. Qazaqstannyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 1999 jylǵy 5-8 jeltoqsanda­ǵy Japonııaǵa ekinshi resmı sapary eki el arasyndaǵy tereń damý men áriptestikke jańasha serpin berdi. Onda Qazaqstan men Japonııa arasyndaǵy dostyq, strategııalyq áriptestik jáne jan-jaqty qyzmettestik týraly eki jaqty birlesken Málimdemege qol qoıyldy. Osynyń aldynda, 1997 jylǵy shildede, Qazaqstanǵa Japonııanyń resmı delegasııasyn sol kezdegi Parlamenttiń tómengi palatasynyń depýtaty, odan keıingi eldiń Premer-mınıstri bolǵan Keıdzo Obýtı bastap keldi. Osy sapardyń nátıjesinde 24 shildede Japonııanyń sol kezdegi Premer-mınıstri Iýtaro Hasımoto japon jurtshylyǵynyń, ekonomıkalyq pikirlesterdiń – “Keıdzaı Dıýkaı” aldynda “Eýrazııalyq dıplomatııa” týraly tujy­rymdamany tanystyrdy. Bul tujyrymdamada japon úkimeti Ortalyqazııadaǵy dıplomatııalyq saıasattyń máni men maqsatyn ashyp kórsetip, negizinen úsh baǵytty aıqyndap aıtty: Birinshiden, bul ózara senim men ózara túsinistik dıalogyn odan ári jandandyrý, ekinshiden, ekonomı­kalyq jáne tabıǵı qazba baılyqtardy ıgerý salasyndaǵy yntymaqtastyq, úshinshiden, óńirde jappaı qyryp-joıatyn ıadrolyq qarý-jaraqty taratpaý jáne demokratııa men turaqtylyqty saqtaý. Bul úsh tujyrym Qazaqstan úshin asa mańyzdy tujyrymdar edi. Qazaqstan táýelsizdiktiń alǵashqy araıy­nyń ózinde-aq álemdegi joıqyn ıad­rolyq qarý-jaraǵy bar tórtinshi el bolǵanyna qa­ramastan batyl da betburysty qadam jasap, asa qýatty ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartqan el. “О́z erkimen ıadro­lyq qarý-ja­raqtan bas tartýǵa bolmaıdy” degen kóp­tegen ári tegeýrindi usynys-pikirlerge qaramastan Nursultan Nazarbaev osyndaı sarabdal saıasat ustandy. Bul qadamnyń durystyǵyn ýaqyt dáleldep shyqty. Bul qadamnyń durystyǵyn halqymyz osy kezeńderde beıbit kúnderi arqyly sezindi. Bul qadamnyń durystyǵyn álemdik qaýymdastyq joǵary baǵalap, bizge aqyl men parasatqa júgine alatyn el degen senimmen qaraıtyn boldy. Osydan keıin ǵana Japonııa da, basqa memleketter de Qazaqstanmen aradaǵy áriptestik, dostyq qarym-qatynasqa jańasha mán, jarqyn sıpat bere bastady. Muny Elbasymyzdyń erteńin alystan kóre bilgen, memleketimizdiń mereıi men mártebesin tuǵyrly da ǵumyrly etýdegi qaıratkerlik qadamy dep halqymyz qýattap otyr. Eńbekqorlar otany Japonııamen orna­ǵan osynaý jyly shyraıly qarym-qatynas bizge kóptegen salalarda úlgili úrdister men úlgili jańalyqtar ákeldi. Qala salýdyń, qala salǵanda da, jańa zamanǵa saı qala salýdyń ozyq ádisin meńgergen japondar, qara jerdi bylaı qoıyp, sý astyna qala salyp jatqan el bolǵandyqtan, qazaq eliniń jańa asta­nasynyń negizi Esildiń sol jaǵalaýynan irge tebýine kóptiń kózin jetkizip, az ǵana jyl­dyń ishinde ajarly da bazarly astananyń asqaqtap boı kóterýine tikeleı muryndyq boldy. Árıne, Astananyń bas sáýletshisi, bas jobalaýshysy, bas syzbageri, bas merdi­geri, bas naqyshkeri Nursultan Nazarbaev ekenin qazir aıdaı álem, jumyr jer tegis bilip, jap­paı tanyp otyr. Biraq, búgingi qala salý­dyń qazaqstandyq ádis-tásili men ıdeo­lo­gııasy sol kezeńdegi japon sáýlet­shisiniń al­ǵashqy naqyshtary men birinshi syzba­larynan bastaý alyp jatqany da shyndyq. “Qazatomprom” ulttyq aksıonerlik kompanııasy men japonnyń “Sýmıtomo Korporeıshn” kompanııasynyń arasyndaǵy memorandýmǵa qol qoıý rásiminde sóz sóı­legen Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev: “Biz qazaq eliniń qazba baılyqtaryn alý, óndirý, óńdeý jumystaryna shetel ınvestor­laryn tarta otyryp aıtatynymyz, qandaı usynys bolsa da ol Qazaqstan múddesin mansuq etpeýi kerektigin aıtqandy maqul kóremiz. Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńindegi asyǵys jasalǵan kelisim-sharttardyń ózin qazir qaıta qarap ta jatqan jaıymyz bar. Biz tek qana teń áriptestik pen telqońyr yntymaqtastyqqa barynsha múddelimiz” dep sóz ushtap, shalqaıa otyrǵany áli kóz aldy­myzda. Delegasııa basshysy jáne bir sózdiń oraıynda: “Sizder uzaq oılanyp, kóp bapta­nady ekensizder, biz aıtsaq boldy, atqa qona­myz” dep taǵy bir shalyp ótti. Japondyq áriptester de sóz tórkinin túsinip, tek ózderi­ne ǵana tán ıbalyqpen ıilip-búgilip, qoshtaı otyrdy. Munyń ózi Qazaqstannyń halyq­ara­lyq arenada jaltaq minez, jasandy ıbalyq tanytpaı, aıtar sózin, jetkizer pikirin juptaı da, quptaı da alatyn minezin baıqat­ty. Biraq, qaı jerde de qazaqy ıbalyq pen búgingi zamanǵa saı dıplomatııalyq kishi­peıildilik óz arnasynan asqan emes. Elshiniń eldestirmek dástúri esten shyǵa qoıǵan joq. Dástúr demekshi, japon eliniń kóptegen salt-dástúrleri bizge uqsas, tipti keıde qazaqtan beter jerleri de bar eken. Ásirese, ol halyqtyq dástúrlerinen tereń kórinedi. Bular da qazaq sekildi balajan halyq. Japon elinde: “balańdy jeti jasqa deıin patshańdaı syıla, on jeti jasqa deıin qulyńdaı jumsa, on segiz jasta dosyńdaı syrlas” degen sóz bar ekenin bilýshi edik. Osynyń ózinen-aq osy halyqtyń bala tárbıeleý dástúri qazaq tárbıesine uqsastyǵy kórinip jatyr. Osy saparda bir baıqalǵan nárse, Tokıo kóshelerindegi jarnamalar men qulaqtan­dyrýlar, bılbordtar men plakattarda tek qana japon áıeliniń keskini – ádemi sýreti salynady eken. Qaıda qarasań da aldyńda jumbaq jymıyp, ulttyq kıimi men halyqtyq tárbıesin sypaıylap kórsetip turǵan japon qyzdary. Sodan keıingi ekinshi jıi kezdesetin beıne – sábı beınesi. Osyǵan qaraǵanda japondar ana men balanyń beınesin qaster­leý, qurmetteý arqyly máńgilik ómirdiń úzilmes jyryn jyrlap jatqandaı. Tazalyq pen páktik, náziktik pen sypaıygershilik, ádemi ádep pen áserli ıba japon ómiriniń sımvoldyq ta máni eken. Osyndaı kózqaras­tyń nátıjesinde, Tokıo kóshesi jylylyq pen sulýlyqqa barynsha baı. Taram-taram taralǵan Tokıo kósheleri pishini jınaqy úsh joldyq jyr – haıký sııaqty. Japonııada bolǵan júzdesýler, osy sapar kezinde bolǵan ystyq yqylasty, yntymaq­shyl kezdesýler týraly jýrnalıs­tı­kanyń júrdek janrlary ábjil qımyldap, áreket jasap tastady. Ondaǵy aıtylǵan san alýan sózder men málimet-aqparattardy qaıtalamas úshin Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri bastaǵan resmı delegasııa atqarǵan jumystardy túıip, túıindep, toq eterin aıtqan­da, bul sapar Qazaqstan úshin ǵana emes, Japonııa úshin de jemisti, sátti sapar bolǵanyn aıtý lázim. Qonaq bop qysylyp kelip, kelgen soń úı ıesin de uıaltpaı, kópten kórispegen, biraq bir-birin kópten kútip, alys jolǵa alańdaı qaraǵan aǵaıynnyń ishki-syrtqy jan dúnıesindegi jylý men shýaqty osy joly bárimiz de aıqyn tanydyq. Soǵan qýandyq. Aı kúnparaǵyna júgingen el retinde munda jyl basynyń ózi aqpannyń ortasy aýa shań beretin kórinedi. Ulystyń uly kúnin qarsy alyp jatqan qazaq eline bir uqsastyqty osydan kórip jáne osyndaı uqsastyqtardy izdep, kóre bilý arqyly hal­qymyzdyń árkez jaqsylyq pen qýanyshqa umtylǵan qasıetin ózgege de telı otyryp, jolymyzdy jaqsyǵa joryp jatyrmyz. Qala tap-taza, munda 365 kúnniń 366 kúni senbilik tá­rizdi. Kelimdi-ketimdi jolaýshy­laryn qos­qanda 13 mıllıonǵa jetetin Tokıo kóshesi aǵyl­ǵan qozǵalys. Biraq kóshe keptelisi joq. Biz mingen shaǵyn avtokólik bir toqtamastan aǵyp keledi, bizdiń kóliktiń astynda aıdyn shalqar ózen aıyrymdary jarqyrap kórinip, onymen jeńil kemeler men júrdek katerler júıtkip barady, ústimizde qarsy baǵytqa qaraı zaýlaǵan avtokólik nópiri, ıaǵnı avtokó­lik kópiri, al endi onyń ústinde úshinshi ba­ǵyt­qa qaraı zymyrap bara jatqan avtokólikter. Qaladan 76 shaqyrym jerde jatqan “Narıta” aeroportynan shyqqan sátten bastap jolmen qaptaldasa jelgen qaraǵaılar men tal-daraqtar qaǵyp-silkigen qol oramal­daı bolyp zaýlap qalyp jatty. Sálden keıin aıdyn jolmen birge alaman báıgege shapqan bıik-bıik, zymyran ǵımarattar “meni de bir kórip qal” degendeı belin taıanyp, kes-kestep kóshege shyqty. Japondardyń ózderindeı shaǵyn-shaǵyn avtokólikter tańerteńgi qoı órgen shaqtaǵy qozysy jamyraǵan aýyldyń daýysyndaı bolyp, azan-qazan shýlap, anda-sanda qoıdaı mańyraǵan, sıyrdaı móńiregen mashına sıgnaldary álgi oıyńa odan saıyn bekindirip, baıaǵyda Almatyǵa alǵash kelgen “Aı-parkti” kórgendeı etip tańyrqatyp, tańdandyryp keledi. Júre berseń, kóre beresiń degen osy eken-aý. Meniń Smaǵul degen naǵashym: “bala, bul ne kórmegen Smaǵul, bul sonaý Gýrevti de kórgen Smaǵul” dep keýdesin uryp-uryp qoıýshy edi. Táýelsizdiktiń arqasynda, shúkir, talaı eldi de, talaı qalany da kórip kelemiz, biraq bul jolǵy áser bárinen de asyp tústi. Tipti as­pan men jerdiń qaısysynda kele jat­qany­­myzdy bilmeı, “bul pálensheń neni kórme­gen, Tokıony da kórgen” dep keýde tusy­myz­dy qaǵyp-qaǵyp ta jibergimiz keledi keıde. Bir-birimen básekege túsip, bir-birine “sýmı­masen” dep sálem joldaǵan súırik kóshelerdiń biri Qazaqstan delegasııasyn joǵary dárejeli qonaqtardy túsiretin “Imperıal-otelge” alyp jetti. Jumys kes­tesi tyǵyz. Astanada jasalǵan, Memlekettik hatshynyń san ret pysyqtaýy men tolyqty­rýynan keıin jóndemge kelgen jumys kestesi boıynsha eń negizgi kezdesý sol kúni-aq boldy. Sol kúni, jumys kúniniń ekinshi jartysynda, EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev Japonııa­nyń Premer-mınıstri Iýkıo Hatoıamamen kezdesti. Sapar maqsaty boıynsha osy eldiń jańa ákimshiligimen tanysý aldaǵy ýaqytta odan ári tereńdeı túspek eki jaqty strategııalyq-áriptestik qarym-qatynastyń jaı-kúıin jan-jaqty baǵamdaý barynsha baısaldy qaralyp, tolyq túsinistik tabyldy. Qazaqstan Basshysy Japonııaǵa úsh ret resmı saparmen bardy. Alǵashqy saparynda Elbasymyz ekinshi dúnıejúzilik soǵys saldarynan taǵdyr aıdap Qazaqstanǵa kelip, qazaq dalasynda qaıtys bolǵan japon áskerı tutqyndarynyń “Zerde kitabyn” el basshysyna tapsyrǵany japondar úshin jan tebirenterlik oqıǵa boldy. Bozdaqtarynan aıyrylyp, qandy soǵystyń aýyr taqsyretin tartýdaı tartqan japon halqy bul izgi nıet, ıgi qadamdy úlken adamgershilik is dep qabyldady. Osy bir shaǵyn oqıǵanyń ózi júregi názik japon jurtshylyǵyn barynsha tebirentip, olardyń qazaq eline degen kóńilderiniń aspanyn ashty. Bul Elbasymyz tarapynan jasalǵan izgilik shara bolatyn. Osydan keıin-aq japondar bizdiń halyqqa degen keńestik kezeńde qalyptasqan kóleńkeli nıetin kóp ózgertken bolar degen oıdamyz. Japon men qazaq taǵdyrlas halyqtar. Iаdrolyq zardap tartýy jaǵynan. Ajal qusqan ajdahalardyń zábiri men zalymyn kóp kórgendikten. Atom bombasynyń surapylyn sezinip qana qoımaı, bastan keship, urpaǵynyń qanyna, jurtynyń janyna jara túskendiginen. Sondyqtan da, Premer-mınıstr Hatoıamamen bolǵan kezdesýde kúni keshe, ıaǵnı sáýir aıynyń 12-13 kúnderi Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtke Qazaqstan men Japonııa memleketteri bas­shy­larynyń qatysýy da naqty áńgime bol­dy. Munda da ózara túsinistik pen ózara senim­dilik saltanat qurdy. Q.Saýdabaev Iý.Hatoıamany ózine qolaıly mezgilde Qazaq­stanǵa kelip qaıtýǵa shaqyrǵan Elbasy­myzdyń arnaıy sálemin de jetkizip, ol yqylaspen qabyl alyndy. Kezdesýde Mem­lekettik hatshymyz 29-shy tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalaý týraly Qazaqstan bastamasyna japon memleketiniń shynaıy qoldaý kórsetkeni úshin alǵys bildirdi. Ortaq jaý – opat qylar joıqyn qarý­dan opyq jegen eki el keler kúnderde mundaı zulmattyń jer sharynyń kez kelgen núk­tesinde oryn almaýy úshin birlese, ıyq­tasa kúres júrgizýdiń asa mańyzdy ekenine erekshe mán berdi. Osy joldaǵy qazaq eliniń Basshysy Nursultan Nazar­baevtyń jigerli de azamattyq, qaıratkerlik qadamyna tolyq qurmet pen qoldaý kórsetilip otyrǵany da kóńilge maqtanysh uıalatty. 1945 jylǵy 6 tamyzda Hırosımaǵa tas­tal­ǵan atom bombasy adamzat tarıhynyń jańa paraǵyn ashty. Adam balasy óz qolymen jasalǵan joıqyn qarýdyń aldynda tize búgip, asa zor qorqynyshqa jolyqty. Sol úreı men qorqynyshty seıiltýge degen adamzat kúresi áli jalǵasyp keledi. Bul oraıda óz táýelsizdigin alǵan qazaq eliniń osy baǵytta júrgizip kele jatqan erlikke teń eńbegin endi álem moıyndap, Qazaqstanǵa qurmetpen qarap otyr. Bul sezim men senimdi Japonııa saparynda bárimiz de aıqyn tany­dyq. Qazaqstan delegasııasynyń basshysy Q.Saýdabaevtyń sapary sátti boldy dep respýblıka aqparat quraldary jarysa jazsa, bul eshqandaı naýqandyq shara emes, shyn máninde solaı bolǵany aqıqat. Al bul degen Qazaqstanǵa kórsetilgen erekshe iltıpat pen qurmet boldy. Kúni keshe elimizge resmı saparmen kelip ketken Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn osynaý adamzat tarıhy úshin ǵalamat zor máni bar oqıǵanyń bas sardary Nursultan Nazarbaevqa erekshe alǵys aıtyp, rızashy­lyǵyn bildirýi jaıdan-jaı emes. Bul táýelsiz qazaq eliniń qaharman tarıhy. Japon eliniń tarıhyn qasıetti hramdar jazǵandaı da áser alasyń. Tokıonyń ózinde de tarıhı hramdar barshylyq. Sonyń ishinde japondyqtar úshin erekshe qymbat sanalatyn jáne jyldyń qaı mezgili, aýa raıynyń qandaı jaǵdaıynda da adam aıaǵy úzilmeıtin bir hram – Meıdzı hramy. Biz de birshama nóserletip jańbyr jaýyp turǵanyna jáne keter ýaqytymyzdyń taıap qalǵanyna qaramastan osynda kelip, kórip, aralap, alyp daraqtyń aınalasyn kómkere qaptaǵan aǵash habarlandyrý taqtasyna aǵash qalaqshaǵa jazylǵan tilek-nıetimizdi ilý múmkindigine ıe boldyq. “Qazaqstany­myz­dyń aspany ashyq bolsyn” dep jazdyq qalaqshanyń eń basyna. Aspanynyń ashyq bolýyn shyn nıetpen tileıtin eki halyq bolsa, biri qazaqtar, biri japondar shyǵar. Japon eliniń astanasy Tokıoda bolǵan kúnderde ótken kezdesýlerdiń barlyǵy osynaý beıbit tilektiń ústinde boldy. Salystyrmaly túrde bul eldegi eń jas qala. Buryn ol Edo dep atalǵan. Bul “shyǵanaqqa kirip jatqan” qala degen sóz. Eki ǵasyr boıy Edo degen atpen belgili bolǵan, “shyǵys astanasy” atanǵan bul qalanyń bet-beınesin eńbekqor japondar sońǵy soǵystan keıin múlde qaıta túletti. Edonyń tarıhı belgileri tek qalanyń ortalyq kósheleri men hramdarynda qaldy. Jeri kúndiz-túni silkinýden bir bosamaıtyn Japonııada óte aýyr jer silkinisi 1923 jyly 1 qyrkúıekte bolyp, onda áp-sátte 142 807 adam qaza tapqan. Osy joıqyn zilzala Edony tarıh qoınaýyna birjolata jiberip, onyń ornyna órteńge ósken gúldeı bolyp búgingi Tokıo dúnıege keldi. Tokıodaǵy alǵashqy kúngi tanystyq pen kezdesýler qala tarıhynan az da bolsa syr tartýǵa múmkindik berdi. Alaı­da, resmı kezdesýler aldyn-ala kestelenip qoıǵandyqtan, toptyń jalpy quramy negizgi kóshten qalmaýǵa tıis bolǵandyqtan, “attyń jalynda, túıeniń qomynda” júrip, Muhańnyń sózimen aıtqanda: “apash-qupash” qımyldap, asyǵa nazar saldyq. Odan keıin, ekinshi kúni EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy Q. Saýdabaev Japonııa parlamenti О́kilder palatasynyń spıkeri Takahıro Iokomıchımen, Japonııa Parla­menti joǵarǵy palata spıkeri Satsýhı Edamen, osy eldiń Ekonomıka, saýda jáne ın­dýstrııa mınıstri Masasıýkı Naoshıma­men, Syrtqy ister mınıstri, óziniń áriptesi Kasýıa Okadamen kezdesti jáne sapar sońyn­da Japonııanyń saıası, isker jáne akademııa­lyq qaıratkerlerimen, zııaly qaýym ókil­deri­men kezdesip, olardyń aldyn­da qazirgi Qazaqstannyń saıası-qoǵamdyq, mádenı-ekonomıkalyq jaǵdaıy jáne EQYU-nyń tóraǵasy retinde osynaý már­tebeli uıymnyń aldynda turǵan mindet­ter men iske asyryl­maq kezeńder jóninde leksııa oqydy. Oqylǵan leksııa úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Zaldaǵy orynǵa syımaǵan kópshilik túrege­lip turdy jáne ár ústelge qoıylǵan Qazaq­stan Respýblıka­synyń Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaevtyń japon tiline aýdarylǵan qos kitabyn oqyrmandar bizdiń tilmen aıtqanda “pyshaq ústinen” bólisip alyp ketti. Baıandamada barlyq jaı qamtyldy, qazaq eliniń tarıhy men taǵdyryna qysqasha sholý jasaý barysynda zaldaǵy japondar júzinen bizdiń elge degen shynaıy janashyrlyq pen dostyq peıil aıqyn ańǵarylyp otyrdy. Ásirese, “biz de ıadrolyq zardapty sizder sekildi tartýdaı-aq tartqan elmiz, endi bizdiń birlesip kúreser, birigip júrer jolymyz uqsas” dep Memlekettik hatshymyz keńinen kósilgende, japondar qozǵalaqtap-aq qaldy. Peıilderin bildirip, aıamaı alaqan urdy, bastaryn shulǵyp, “ras-aý, solaı ǵoı” degen qazaqy qaǵıdany eske túsirip, bastaryn shulǵydy. “Myń estigennen bir kórgen artyq degen qazaqta sóz bar, osyny dáldeldep men búgin Sizderdiń ortalaryńyzǵa keldim. Munyń bári bizdiń táýelsizdigimizdiń arqasy, elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń syndarly da sara saıasatynyń nátıjesi” dep leksııany túıindegende, olar dý qol soǵyp, suraqtar aǵynyna kezek berdi. Qoıylǵan suraqtaryna qarap, japondyqtar­dyń qazaq eline degen tereń qyzyǵýshy­ly­ǵyn tanydyq. Qoıǵan suraqtary da ásheıin jattandy sózder emes, bilsek, tanysaq, jaqyndassaq degen peıilden tarap jatty. Qanat Saýdabaevtyń tarapynan qaıtarylǵan jaýaptar da japon tyńdarmandarynan jaqsy baǵasyn aldy, kezdesý sońynda olar japyrlaı túregelip, jańǵyrta qol soǵyp, jarqyldap shyǵaryp saldy. Jalpy, japondar ómirde “bilsem, kórsem, ashsam, baıqasam” degen kózqarasty myqtap ustanatyn halyq eken. “Jaqsyda jattyq joq” degendeı jańany da jatsyn­baı, odan qajetti múmkindikti tabýǵa jáne qoldanýǵa árqashan beıim. Izdenimpaz jurt. Osyndaı qasıetteriniń arqasynda ózgelerden ozyp, jańa zamannyń qaltarys-bultarys­taryn oı kózimen sholyp, jaman­nyń ózinen jaqsylyq týyndatýǵa tyrysqan el. Asa bıik tehnologııa men ozyq progrestik ıdeıalardy kúl men qırandynyń astynan qazyp alyp, tehnıkalyq ınnova­sııa­lar men jańǵyrǵan modernızasııanyń Eldarodasy atanyp otyr. Qyzyǵasyń, qyzyqtaısyń. Bulardyń ǵasyrlardan ozyp ketken kóshine qalaı jeter ekenbiz dep, qııalǵa da batasyń. Qııal demekshi, osydan otyz jyldaı buryn bolǵan bir jaı esime túskeni. Keńes odaǵynyń keregesin keń jaıyp, kemeldengen sosıalızm qurdyq dep dúrildep sóılep, digirlep qımyldap turǵan kezi. Kók sandyq­tyń aldynda kólbep jatyrmyz. Ortalyq teledıdarda “Vokrýg sveta” habary júrip jatyr. Suhbattasyp otyrǵan eki adam, biri telejýrnalıst, ekinshi japon eliniń bir ǵalymy. Umytpasam, tehnıka salasynyń mamany bolsa kerek. Japon sypaıylap, SSSR-diń da damyp, órkendep kele jatqanyn, ǵylymy men tehnıkasynyń da kúshti ekenin aıtyp qoıady. Telejýrnalıst ol sózderdi estigen saıyn ekpinin údetip, suraqty bastyrmalatyp berip jatyr. Arasynda ózi kósilip-kósilip sóılep te ketedi. Bir kezde: “Shynyn aıtyńyzshy, biz Japonııaǵa ǵylymı damý jóninen qashan qýyp jetip, basyp ozamyz?” degeni. Qonaq azdap tosylyp qaldy. “Aıtsam ba, aıtpasam ba?” degen ekiudaı oıda otyrsa kerek. Tilshi tóteden tartyp, tóske shaýyp barady. Sol kezde japon ǵalymy: “Eger rasyn aıtsam, eshqashan jete almaısyzdar” degeni. Habardy kelte qaıyrdy teletilshi. Osy jaı oıyma túskende men azdap qysy­lyp ta qaldym. Biraq, “úmitsiz – shaıtan” degendeı, abyz atamnyń aıtqanyn esime alyp, “Ondaı bolmaq qaıda dep, aıtpa ǵylym súıseńiz” dep ózimdi-ózim qamshylap ta qoıdym. Bul eldiń halyqtyq dástúrge beriktigine keltirer mysal ushan-teńiz. Árıne, bir maqalada ony aıtý da ońaı emes. Biraq aıtpaı ketýge bolmaıtyn bir dástúri, búkil álemge belgili dástúri Japonııanyń kóktemgi kezindegi uly salt-dástúri – sakýranyń gúldeý merekesi. Ul-qyzdaryn atastyryp, tipti keı otbastarynda bizdiń uǵym boıynsha bel quda, besik quda dástúrin ustanatyn, enshi bólip beretin, ata-anasy ulynyń qolynda tuartyn, kelin túsirgende ulttyq dástúrlerin tolyq kórsetetin, ulttyq kıimin kııýdiń mańyzyn qasıettep ustaıtyn, qarııasyn qadirleıtin, jasyn tárbıeleýde ulttyq uǵymnyń aýqymynda kórinetin japondar balalaryn sakýra gúldegen kezde úılendirýdi jaqsy yrymǵa balaıdy. Sakýranyń gúldenýi olardyń uǵymynda tabıǵattyń gúldenýi, jasaryp, jaınaýy ǵana emes, bul ómirdiń sheshek atýy, jańa kúnderdiń basy, jarqyn jaqsylyqtyń izashary, júrekjardy qýanyshtardyń bastaýy. Sondyqtan da bolar, japon Parlamentiniń qos palatasy­nyń tóraǵalary Iokomıchı men Edanyń áp degen lebizi sakýranyń gúldeýi men Qazaqstan delegasııasynyń osy kúnge oraılas kelýinen órbidi. Biz de sakýrasy burqaq atqan Tokıoda júrip, Alataýymyzdy saǵynyp, eske túsirdik. Alataýdyń da shıesi shyraıyna shyraı qosyp jatqan bolar. Munda bári japondyq. Salt-dástúr de, ustanym men ulaǵat ta, tálim men tárbıe de. Árıne, ózge mádenıet pen ózge dástúrdi sılaý bar, biraq ol japon ultynyń ulttyq sheńbe­rinde ortaq orbıtada birge aınalady. Japon úkimeti óz kezinde Birikken Ulttar Uıymyna tabandap turyp másele qoıyp, “bul elde etnıkalyq azshylyq joq” degen qaǵıdany bekitip alǵan. Usaq áleýmettik toptar da joq. Tipti Kamchatka men Kýrıldiń baıyrǵy halqy – aıný da japondyq. Mıllıonnan astam koreıler de, býddızm dini boıynsha tıym salynǵan kásipterdiń ıesi – býrakýmındar da japondyq. Dini bir, tini bir, tili bir, dili bir. Bura tartyp, buzyq oılap, ári tartyp, áýrege túsip jatqan eshkim joq. Olardyń samýraılary ulttyq merekeler kúnderinde qaıqy qylyshyn asynyp, kóshege shyqsa, bizdegi keı áýleki top aıqysh-uıqysh býynyp, salpańdatyp qylysh taǵynyp, Almatynyń ózinde, basqa qalalarymyzda taltańdap ta ketkenin keshe kózimiz kórdi. Japonnyń ozyq tehnologııasynyń qudi­retin álem áldeqashan moıyndaǵan. Japon mádenıetin álem ejelden baǵalaǵan. Munyń bárine japon eli jankeshti beınetpen, jasampaz eńbekpen jetti. Bireý kelip jasap bergen joq, bireý kelip salyp bergen joq. Qasynda turyp, basyna qarasań basyń aınalar, bajaılap qarasań salynýyn­da bir min joq, qalaǵan kirpishteriniń ara­syna almas ótpeıtin, jymdasyp, jutynyp turǵan alyp ǵımarattar men saraılar, qonaq úıler men keńseler osy bir shaǵyn deneli jandar­dyń qolynan shyqqanyna qarap turyp súısinesiń. Úlken qalalar turǵyzǵan kishkentaı jandardyń rýhy bıik, jigeri jalyn, minezi qaısar ekenin sezinip olardy odan ári qurmetteı túsesiń. Áńgimeniń áýelgi izine úńilsek, japon eline buǵan deıin de qazaq mádenıeti men óneriniń talaı jampozdarynyń aıaǵy tıgen. Bizge sonyń qalam ustaǵan qaıratkerleri jaqynyraq. 1957 jyly munda keńes delegasııasynyń quramynda uly Muhań – Muhtar Omarhanuly Áýezov kelgen. Talaı-talaı kezdesýlerde muhıt Muhań telegeı teńizdeı aqtarylǵan, Azııa jurtynyń arǵy-bergi tarıhyna boılap kirip, oılap pikirler aıtqan. Sol kezdesýlerde atom bombasynyń qurbany bolǵan japon jurtynyń qaıǵy-qasiretin tereńnen sezine otyryp, ıadrolyq qarý-jaraqtyń joıqyn qatygezdigi men josyqsyz áreketi jóninde de kósilip sóz sóılegen bolar-aý. Oǵan shúbá joq. Tek óziniń kindigi kesilgen atajurt, anakúldigi Qasqabulaq pen Qaınardyń, Shyńǵystaý men Degeleńniń, Abyraly men Qaraýyldyń bastan keshkenin, jer jarylyp, aspan kóshkenin aıta almaǵan shyǵar. Aıtqysy kelse de. Múmkin “kelinim saǵan aıtam, qyzym sen tyńda” degen tuspaldyń búge-shigesin bárimizden artyq biletin uly qalamger deıtin jerde dep te jibergen bolar. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary­nyń basynda bul elge qazaq sóz zergeri, Eńbek eri Ǵabıt Músirepovtiń joly tús­ken. Sol sapardan keıin qazaq prozasynyń altyn qoryna tosyn bolyp qabyldanǵan “Tastyń áńgimesi, Kózdiń áńgimesi, Arqa­nyń áńgimesi” degen uǵymdar endi. “О́mir jory­ǵy­nyń” tuspaly sosıalıstik rea­lızm­niń aýlasynan baspalap shyǵyp, bo­ıyn kórsetti. Bul balyq týraly emes, qaıǵy teńizinde júzgen halyq týraly shyǵarma edi. 1971 jyly qazaqtyń jáne bir zańǵar qalamgeri, Eńbek Eri Ábish Kekilbaev japon elinde boldy. Bul sapardyń qory­tyndy­synda qalamger qalamynan “Tyraý-tyraý, tyrnalar” degen kórkem jolsapar ocherki dúnıege keldi. Munda Ábish Kekil­baev tarıhy men taǵdyry uqsas, júzi uqsas, júregi peıildes japon halqy­nyń salt-dástúri, turmys-tirshiligi, ómir­baıany men urpaq ósirýdegi aıany haqynda keńinen oı tolǵady. Sol aıtylǵandardy saraptaı qarasań, “shirkin, osyndaı óz aldyna derbes, óz aldyna tútin tútetken, urpaq ósir­gen, ǵylym men bilim qýǵan derbes el bolǵan qandaı baqyt?” degen oı soraby aıqyn kórinedi. Tizilip ushqan tyrnalar taǵdyryn japon eliniń búginimen salys­tyryp, bıiktep bara jatqan eńbekqor halyqtyń beıbit aspany budan da ashyq bolsa eken degen azamattyq, qalamgerlik oıyn bildiredi. Biz de osy saparda ózimizge deıin aıtylǵan oı-pikirlerdiń bári shynaıy qazaqy júrekten, adal tilekten týyndap jatqanyn taǵy da bir qaıyra aıta ketkimiz keledi. Sóz oraıynda júrdekteý bolsa da, japon tili men ádebıetine de nazar aýdara ketken jón shyǵar. Japon tili agglıýtı­natıvti tilge jatady, oqyrmandy qınamaı aıtatyn bolsaq, bizdiń qazaq tili sııaqty túbirge jalǵaý men qosymsha tirkeý arqyly sóz týyndaıdy. Sózderdiń bári negizinen, eki býynnan turady. Ekpini áýendi, yrǵaǵy óte baıaý, sóz yrǵaǵy júzbeli. Bir qaraǵanda jańylt­pash sekildi ońaı kórinetin japon tili dendep engen saıyn qıyndaı, kúrde­le­ne beredi deıdi. Sózjasam ádisi de kúr­deli, mysaly tıısaı – kishkentaı, tıısa­ký­naı – úlken, tıısakatta – kish­ken­­taı emes. Dybys úndestigin qýsań tıısaı degen sóz “tıtteı” degendeı de bolyp estilip ketetindeı. Múmkin bul Berdibek Soqpaq­baev aǵamyzdyń keıipker­leriniń japon­dardy “jupyny”, Brazılııa­ny “biraz el, á” degenindeı shyǵar. О́zimiz­ge unaǵanyn janymyzǵa jaqyn tarta­tyn ádet qoı bul. Jáne bir baıqalǵan nárse, japondar 9 sanyna erekshe mán beredi. Bul kúni jańa is bastamaıdy, jolǵa shyqpaıdy, qonaq shaqyrmaıdy. Árıne, qazirgi japon jastary muny tolyq saqtaı da bermeıdi, biraq aǵa býyn buǵan mán beredi eken. Bizdiń de elde, batys aımaqtaǵy ysyq degen rý “úsh toǵyzdan saqtan” dep biz aıtqan jáıtterdi eskerip otyrady. Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne Yntymaq­tastyq Uıymynyń qazaqstandyq tóraǵaly­ǵynyń devızi tórt “T”. Avtory – Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Eki tulǵanyń ekshep aıtqan eldik sózine súıene otyryp, búgingi japon halqynyń ómirine biz de tórt “T” baıladyq: Olar: Tazalyq, Tártiptilik, Turaqtylyq, Tózimdilik. Bar­lyq jaǵynan, týra maǵynasynda da, aýyspaly maǵyna­synda da. Osy tórt tuǵyr bizdiń jurtymyz­dyń da boıynda bar ǵoı, tek sony árkimnen juqqan jaman ádetter­den arshyp alsaq, aıdaı altyn, kúndeı kúmis shashpaı ma! Árıne, oǵan sóz bar ma?! * * * At basy Astanaǵa buryldy. Qos qula­shyn kókke jaıǵan samuryqtyń qanaty­nyń astynda qol bulǵap qalyp bara jatqan ja­han­daǵy, japandaǵy japon eline qaıy­ryla taǵy bir qaradyq. Alǵan áser, kórgen qyzyq, kókeıge qonǵan pikirler endi árkimniń kókireginde syr men jyr bolyp qaǵazǵa túser. Búgingi jazba sonyń bir ushyǵy. Qazaq eliniń qaıratker perzenti Qanat Saýdabaev bastaǵan delegasııa jáne bir mańyzdy sapardan oralyp kele jatyr. Onyń da kókeıinde kóp áser, kósheli oı jatqanyna kúmán joq. Bul saparda oıǵa alǵan is-sharalar tolyqtaı júzege asty. “Bitken iske synshy kóp, bitirgen erdiń kemi joq” deıdi ǵoı halqymyz. Isimiz óristep, izimiz ashyla bergeı! О́tegen ORALBAEV. Astana-Tokıo-Astana.