Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
«О́tken aıdaǵy búlikten keıin ortalyq bıliktiń qulaýynan týǵan eıforııa men dúrbeleńge qaramastan, sabyrly azııalyq azamat, Qazaqstan dalasynan shyqqan azamat ár qıyn sáttiń tıimdi tusyn taba bildi.
Qazaqstannyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Prezıdent Mıhaıl Gorbachev Qyrymdaǵy úıqamaqtan bosaǵannan keıin qońyraý shalǵan alǵashqy basshylardyń biri edi. Memleketter birinen keıin biri táýelsizdigin jarııalap jatqanda Nazarbaev alǵashqylardyń biri bolyp tártipti saqtaýdyń jolyn izdedi», dep jazady maqala avtory Serj Chmemann.
Budan keıin avtor KSRO halyq depýtattary sezinde ortalyq bıliktiń tranzıtin jasaýǵa bas-kóz bolý mindeti Nursultan Nazarbaevqa bekerge júktelmegenin sóz etedi.
«Aldaǵy aılarda bytyraǵan Odaq pen jańa Memlekettik keńes qandaı baǵyt tańdaǵanyna qaramastan, keminde osyndaı ótpeli kezeńde 51 jastaǵy Nazarbaev báriniń basy-qasynda júretinine kúmán joq. Ol ambısııasy zor basqa da áleýetti basshylardy, jeke bastamalary men erkin naryqqa senetin memleketterdi sabyrǵa shaqyryp, sondaı-aq óz elindegi jaǵdaıdy túzeýge umtylady.
Máskeýdegi shtab-páterindegi kongress aıaqtalǵannan keıin baıyppen sóılegen N.Nazarbaev ekonomıkalyq batyldyqty, saıası realızmdi baıqatyp, osyndaı ótpeli kezeńde qurylatyn jańa uıymǵa senim bildirdi.
Ol ultshyldyq pen egemendiktiń jeligi kóp uzamaı basylyp, táýelsizdiktiń tuǵyry tiktelgennen keıin, kóptegen memleket qaıta bas qosyp, ekonomıkany jańa «kóldeneń» uıymǵa biriktiretinine senimdi. Biraq bul joly ortalyqtan eshkim basqarmaıdy.
«Men paıǵambar emespin. Munyń aıaqtalýyna qansha jyl ketetinin de bilmeımin. Biraq memleketimizdi qalyptastyramyz. Buǵan senimdimin. Qazir bárine táýelsizdik pen ózin basqarýdy sezinýge mursat berýimiz qajet. Alaıda ómir súrip, myna daǵdarystan shyǵýdy kózdesek, kelisimge kelýimiz kerek», dedi ol.
Klassıkalyq kommýnıstik júıe arqyly zaýyttaǵy jumysshydan óz eliniń joǵarǵy partııasynyń basshylyǵyna deıin jetken ol búlikke (Tamyz búligi – A.A) deıin de jergilikti partııany basqarýyn jalǵastyra berdi ári ony joıýǵa asyqqan joq. Áıtse de, oǵan senetindikten nemese basqa da «ızmdi» kózdeıtindikten emes, dál qazirgi sátte partııa – maqsatqa jetýdegi tıimdi qural. Bul – durys qadam. Nazarbaev jumys isteıtin tásilge ıek artady», dep jazady avtor.
Maqalada Elbasynyń ekonomıkany transformasııalaý úshin ortalyq bıliktiń kúshti bolýǵa senetini aıtylǵan. Avtordyń aıtýynsha, N.Nazarbaev adamdar jańa jaǵdaıǵa beıimdelgennen keıin, demokratııa ózi-aq keletinin jetkizgen. Sondaı-aq The New York Times gazetinde ashyqtyqqa den qoıǵan eldiń ekonomıkasy birtindep aıaqqa turyp kele jatqanyn jazady.
Jewish Telegraphic Agency basylymynyń 1991 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy sanynyń birinshi betinde Izraıldiń KSRO-dan bólinip shyqqan memleketterdiń táýelsizdigin moıyndaýǵa ázir ekenin habarlaǵan.
«Syrtqy ister mınıstri Devıd Levı Izraıl qurdymǵa ketken Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan memleketterdiń táýelsizdigin moıyndaıtynyn málimdedi.
Degenmen Levı taıaýda ǵana Táýelsiz memleketter dostastyǵy quramyna kirgen 11 respýblıkanyń árqaısysynda elshilik ashý jóninde áńgime qozǵaǵan joq. Saıası sholýshylardyń paıymdaýynsha, el bıligi AQSh pen eýropalyq qoǵamdastyqqa ilesip, memleketterge qurmetpen qaraıdy», delingen maqalada.
Sondaı-aq Jewish Telegraphic Agency basylymy Qazaqstannyń ıadrolyq arsenalyna da toqtala ketken. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin ondaǵy ıadrolyq oqtumsyqtar tórt eldiń menshigine berilgeni belgili. Sondyqtan shyǵar, kóptegen basylym bul máselege erekshe ekpin beredi.
«Bılikke jaqyn derekkózderge sensek, Izraıl Qazaqstannyń ıadrolyq qarýy bar jalǵyz musylman memleketi bolǵanyn, «musylman bombasyn» jasaýǵa qatysýynan nemese ıadrolyq tehnologııasyn arab elderine satýdan qaýiptenbeıdi.
«Qazaqstannyń basshylyǵy mundaı burys qadam jasamaıdy, jaýapkershilikti sezinedi», dedi derekkóz Jewish Telegraphic agenttigine. Biraq KSRO-nyń ıadrolyq qarýmen aınalysqan myńdaǵan ǵalymy jumys izdep, tarap ketýi múmkin», dep jazady basylym.
SunSentinel gazeti 1991 jylǵy 18 jeltoqsandaǵy sanynda «69 jyl ómir súrgen KSRO 1 qańtardan bastap joıylady» dep atalatyn maqala jarııalady. Onda KSRO-nyń aqyrǵy sátteri týraly jaza kele, AQSh-tyń sol kezdegi Memlekettik hatshysy Djeıms Beıkerdiń odaq quramyndaǵy elderge saparyna toqtalady.
«Beıker beısenbi kúni Ortalyq Azııa elderi Qazaqstan men Qyrǵyzstanǵa ushyp ketti. Onyń aıtýynsha, Máskeýde aıtylǵan máselelerge, ıadrolyq arsenalǵa qatysty, dostastyqqa (TMD – A.A) qatysty josparlardyń oryndalatynyna kóz jetkizbek.
Alyp aýmaqty alyp jatqan elderde qazirgi tańda 27 myńnan 30 myńǵa deıin ıadrolyq qarý bar. Degenmen, qazaqtardyń astanasy Almatyda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Beıkerge óz eliniń ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa ázir emes ekenin málimdedi. Bul Elsınniń KSRO-daǵy búkil oqtumsyqtardy Reseıge jınaý týraly aıtqanyna kúmán keltiredi. Nazarbaev Beıkerge ıadrolyq qarýlar Reseı men Qazaqstanda qalatynyn jetkizdi», dep jazady SunSentinel gazeti.
1991 jylǵy 17 jeltoqsanda AQSh-tyń sol kezdegi Memlekettik hatshysy Djeıms Beıker Qazaqstanǵa kelip, Nursultan Nazarbaevpen kezdeskeni belgili. Bul sapar týraly amerıkalyq bedeldi basylymdar jarysa jazdy. Máselen, The Washington Post gazeti «Respýblıka Prezıdenti AQSh ókili D.Beıkerge ıadrolyq qarýdan ázirge bas tartpaıtynyn aıtty» degen taqyrypta maqala jarııalady. Budan bólek, The New York Times, Los Angeles Times basylymdary da AQSh memlekettik hatshysynyń sapary týraly jan-jaqty aqparat berdi. Muhıttyń arǵy betindegi buqaralyq aqparat quraldary Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan ázirge bas tartpaımyz degen ustanymyn qyzý talqylady.
The Pittsburgh Press gazeti «KSRO 31 jeltoqsanda ómir súrýin toqtatady» dep atalatyn maqalasynda da Djeıms Beıkerdiń Qazaqstanǵa saparyna toqtalady. Onda táýelsizdigin jarııalaǵan Qazaqstannyń Býsh ákimshiligi úshin mańyzdy ekenin aıta kelip, elimizdegi ıadrolyq arsenal týraly, eldegi munaı jóninde áńgime qozǵaıdy.
