Jastardy quqyqtyq oqytý – Qazaqstan Respýblıkasy saılaý organdary qyzmetiniń basym baǵyttarynyń biri

Búgingi álemde demokra­tııa­ly memlekettiń, onyń saıa­sı júıesi men azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń tıimdi damýy onyń azamattarynyń quqyqtyq jáne saıası máde­nıe­tiniń deńgeıin turaqty túrde arttyrýsyz múmkin emes. Azamattyń qan­daı qu­qyqtary bar ekendigi jáne onyń óz quqyqtaryn paıdalana alý múmkindigi týraly tolyq jáne tereń biliminiń bolýy ony qoǵamdyq-saıası úderisterge qatysýǵa yntalandyrady, belsendi azamattyq ustanymynyń qalyptasýyna yqpal etedi. Jas azamattyń saıası, áleýmettik jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttaryndaǵy qyz­meti – jeke jetistikterdiń ǵana emes, búkil eldiń órken­deýiniń kepili.

Búgingi álemde demokra­tııa­ly memlekettiń, onyń saıa­sı júıesi men azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń tıimdi damýy onyń azamattarynyń quqyqtyq jáne saıası máde­nıe­tiniń deńgeıin turaqty túrde arttyrýsyz múmkin emes. Azamattyń qan­daı qu­qyqtary bar ekendigi jáne onyń óz quqyqtaryn paıdalana alý múmkindigi týraly tolyq jáne tereń biliminiń bolýy ony qoǵamdyq-saıası úderisterge qatysýǵa yntalandyrady, belsendi azamattyq ustanymynyń qalyptasýyna yqpal etedi. Jas azamattyń saıası, áleýmettik jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttaryndaǵy qyz­meti – jeke jetistikterdiń ǵana emes, búkil eldiń órken­deýiniń kepili.

Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Prezıdenti Elbasy Nur­sultan Nazarbaev ózi­niń «Qazaqstan-2050» Stra­te­gııasy – qalyptasqan mem­lekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda jańa qazaqstandyq patrıotızmniń qalyptasýy, jańa aýqymdy bilim alýǵa umtylys, azamattyq bel­sendilik pen jaýapkershilik negiz bolatyn qazaqstandyq qoǵamnyń áleýmettik damýynyń jańa fıloso­fııasynyń damý máselelerine erekshe kóńil bólgendigi tegin emes. Bul bizdiń elimizdiń XXI ǵasyrdyń jańa ǵalamdyq talaptaryna sáıkes Qazaqstannyń ekonomıkalyq, áleý­mettik jáne saıası jetilýin kózdeıtin jańa saıası maqsattarynyń biri.

Egemendi elde týyp-ósken qazaq­standyqtardyń jas býynynyń bul úderistegi róli óte zor. Olardyń táýelsiz oı-órisi, bilimi men daǵ­dylary keleshekte eldi jańa jetis­tikterge jetkizetin saıası, eko­no­mıkalyq jáne áleýmettik sheshim qabyldaý strategııasynyń negizi bolýy kerek. Sondyqtan Elbasy jas qazaqstandyqtardyń tálim-tárbıesi men ósýine qolaıly jaǵdaı jasaýǵa, olardyń kásibı jáne tulǵa retinde jetilýi úshin jańa múmkindikter jasaýǵa asa kóńil bóledi.

Jastardy qoldaýǵa baǵyttalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası, uıymdyq jáne quqyqtyq shara­lar júıesin damyta otyryp,­ memleket olardyń áleýetin demokratııalyq damýda barynsha keńinen qoldanýǵa, onyń ishinde jas qazaqstandyqtardy elektorattyq úderisterge bel­sendi tartýǵa qyzyǵýshylyq tanytady. Bul rette jastardyń demokratııalyq prosesterge qatysý tálimi Konstıtýsııa kepildik bergen saılaý quqyqtaryn iske asyrý tájirıbesi negizinde bolýy kerek.

Bolashaq jas saılaýshylardyń osy tálimderdi alýy maqsatynda Or­talyq saılaý komıssııasy 2012-2013 jyldary jastardy quqyqtyq oqytý tujyrymdamasyn qabyldaǵan bolatyn. Tujyrymdamaǵa sáıkes 2012 jylǵy qazannan bastap 2013 jylǵy maýsymǵa deıingi kezeńde ob­lystar men Almaty qalasy ákimdikteriniń, sondaı-aq, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Jastar isteri komıtetiniń qoldaýymen el óńirlerinde jastardy quqyqtyq oqytý jónindegi joba iske asyryl­dy. Jobanyń negizgi mindeti jastar­ǵa quqyqtyq bilim berýdiń jańartyl­ǵan úlgisin ázirleý, engizý jáne tá­jirı­bede qoldanyp kórý bolyp tabyldy.

Jobanyń maqsatty toby retinde mektep, kolledj oqýshylary, joǵary oqý oryndarynyń stýdent­teri, etnomádenı jastar birles­tikterine qatysýshylar, jumysshy jáne aýyl jastary boldy. Qoıyl­ǵan maqsattardy sheshý úshin ár óńirde jastardy quqyqtyq oqytý jónindegi is-sharalardyń úlgili jospary negizinde sol óńirge beıimdelgen, Ortsaılaýkom kózdegen is-sharalardy, sondaı-aq jergilikti qoǵamdyq jastar uıymdary bastama retinde usynǵan is-sharalardy qamtyǵan josparlar ázirlendi. Bekitilgen kestege sáıkes joba sheńberindegi is-sharalar óńirlerde bir aı boıy júrgizildi.

2012 jylǵy qazan men 2013 jylǵy maýsym aralyǵynda barlyǵy 11 óńir qamtyldy. Atap aıtqanda: Pavlodar, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan, Qy­zylorda, Qaraǵandy, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Aqtóbe, Almaty oblystary, Astana jáne Almaty qalalary. Jobany iske asyrý bary­synda mektep pen joǵary oqý oryndaryndaǵy saılaý tájirıbesin taldaý, jas saılaýshylardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń saılaý quqyǵy negizderin bilý deńgeıine áleýmettik zertteý (suraýǵa 16 500-den asa jas qatysty) júrgizildi, demokratııalyq saılaý úderisiniń damý tarıhy men úrdisi týraly jarııa jáne ınteraktıvti leksııalar uıymdastyryldy, jastardyń saılaý úderisine qatysý máseleleri jóninde ashyq pikirtalastar ótkizildi.

Ortsaılaýkom jastar qaýymyna arnalǵan jáne jas azamattardyń saılaý júıesiniń negizimen, onyń quqyqtarymen jete tany­sýyna kómektesetin arnaıy aqparattyq býkletter daıyndap, ony jastar arasynda taratty. О́ńir jastarymen ashyq kezdesýler uıymdastyryldy, bul kezdesýler sheńberinde Ortsaı­laýkom 18 jasqa tolǵan jáne daýys berý quqyǵyn alǵan jastarǵa sımvoldyq saılaýshylar kýálikterin tapsyrdy. Joba sheńberinde konferensııalar, dóńgelek ústelder ót­kizilip, jastardyń saılaý úderisine qatysýyna baıla­nysty ózekti taqyryptardy talqylaý úshin ashyq únqatysý alańdary uıymdastyryldy. Bul sharalarǵa qatysý úshin óńirlik jastar uıymdary men birlestikteriniń jetekshileri, úkimettik emes uıymdardyń ókil­deri, oqý oryn­daryndaǵy ózin ózi basqarý organdarynyń basshylary, jas­tar parlamentteriniń depýtattary, máslıhattardyń jas depýtattary, basqasha aıtqanda, jastardyń quqyqtyq tárbıesine qyzyǵýshylyq tanytatyn barlyq taraptar shaqyryldy.

Olardyń bári, ulttyq saılaý júıesin damytý úderisin talqylaýda belsendilik kórsetip qana qoımaı asa qyzyǵýshylyq tanytty, sondaı-aq saılaý quqyǵy salasyndaǵy bilimin tereńdetýge, týyndaǵan suraqtaryna Ortsaılaýkom músheleriniń óz aýzynan jaýaptar alýǵa nıet bil­dirdi. Pikirtalas barysynda týyn­daǵan suraqtar men olarǵa berilgen jaýaptardy talqylaýǵa erekshe kóńil bólindi. О́ıtkeni, áleý­mettanýshylardyń pikiri boıynsha kelip túsken suraqtar men olardyń sıpaty kóbinese tyńdarman qaýymnyń jalpy qyzyǵýshylyǵyn ǵana emes, onyń belsendiligin, bilim alýǵa daıyndyǵyn jáne ony qoldaný deńgeıin aıqyndaıdy. Sondyqtan jobany iske asyrý barysyndaǵy barlyq is-sharalarda jas saılaýshylar qoıǵan suraqtar uqypty túrde taldanyp, jınaqtaldy.

Kóbinese jas qazaqstandyqtar­dy elimizdegi azamattardyń saılaý qu­qyqtaryn iske asyrý kepil­digi men tájirıbesi, zamanaýı­ saılaý­ quqyǵyndaǵy qazaq halqy­nyń­ quqyqtyq dástúrleriniń sabaq­tas­tyǵy, saılaýshylar tizimderin jasaý jáne túzetý rásimderi, saılaý komıssııalaryn qurý, saılaý­kom mú­sheleri jumysynyń ereksheligi, saılaý ýchaskelerinde daýystardy sanaý jáne saılaý nátıjelerin qorytyndylaýdy qosa, túrli saılaý rásimderin quqyqtyq retteý máseleleri qyzyqtyrdy. Sony­men qatar, saılaý organdary jumy­synyń tıimdiligi men sapasyn jaqsartý, zamanaýı tehnologııalar men saılaý naýqandaryn aqparattyq qamtamasyz etýde kommýnıkasııa quraldaryn keńinen paıdalaný, sonymen birge, túrli áleýmettik jeliler múmkindigin belsendi paıdalanýmen qosa, saılaýǵa qatyspaıtyn adamdar úshin arnaıy jazalaý sharalaryn zańnamaǵa engizý týraly da usynystar engizildi.

Jobaǵa elimizdiń eń tanymal iri joǵary oqý oryndary tartyldy. Oǵan barlyǵy 50 joǵary oqý orny, 780 mektep, 135 kolledj, 5 kásiptik lıseı, 10 balalar úıi jáne 2 óndiristik uıym qatysty. Za­manaýı aqparattyq tehnologııalardy qoldaný arqasynda Pavlodar, Batys Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Aqtóbe oblystarynda mektep, lıseı oqýshylary, kolledj ben joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri, jumysshy jastar men oqytýshylar úshin uıymdastyrylǵan saılaý quqyǵy jónindegi ınteraktıvti onlaın leksııalardy tyńdaýshylar qaýymy edáýir keńeıdi. Al Almaty qalasynda ótken jáne qalanyń 185 oqý ornynda kórsetilgen ınteraktıvti leksııanyń tyńdarman qaýymy 27 000 adamnan asty.

Jobany iske asyrý sheńberinde Ortsaılaýkom músheleri men ap­parat qyzmetkerleriniń oqýshy­larmen, stýdenttermen, sondaı-aq, jumysshy jáne aýyl jastarymen ótken kezdesýleri elimizdiń saılaý júıesiniń damýynyń ózekti máselelerin, sonymen birge, saılaý úderisiniń sheteldik tájirıbesin birlesip talqylaý túrinde ótti. Olardyń kópshiligi tikeleı oqý oryndarynda, aýyldarda jáne óndiristerde uıymdastyryldy. Jobanyń is-sharalaryn uıymdas­tyrý jónindegi jumysqa jastar men basqa da óńirlik qoǵamdyq bir­lestikterdiń belsendi qatysýy bolashaq saılaý úderisine qatysýshy­lardyń jalpy quqyqtyq biliktiligi men daıyndyǵyn jaqsartýǵa yq­pal etip qana qoımaı, jastarmen jumys júrgizýdiń jańa nysandary men ádisterin anyqtaýda shy­ǵarmashylyq, jańa zamanaýı tásil­der­di qarastyrýdy qamtamasyz etti.

Mundaı nysandardyń biri ta­qyryptyq flesh-mobtardy uıymdastyryp ótkizý boldy. Olar­dyń taqyryby men uranyn jastardyń ózi aıqyndady. Olardyń eń qyzyqtysy jáne aýqymdysy «Oılan! Qımylda! Tańda!» jáne «Sen óz quqyǵyńdy bilesiń be?» atty uranmen Qaraǵandy qalasynda ótken flesh-mob, Pavlodar men Oral qalalarynda ótken «Me­niń armanymnyń tańdaýy» flesh-mobtary, Aqtaý qalasyndaǵy «Men 18-demin!» flesh-moby, Shym­kent qalasyndaǵy «Men 18-demin! Meniń daýys berý quqyǵym bar!» flesh-moby, Aqtóbe qalasyndaǵy «Daýys ber! Bul – seniń quqyń!» flesh-mobyn atap kórsetýge bolady. Bul aksııalarǵa «Nur Otan» partııasy «Jas Otan» jastar qana­tynyń músheleri, «Jasyl el» jas­tar eńbekshi jasaqtarynyń respýb­lıkalyq shtaby», «Qazaqstan stý­dentteriniń Alıansy», «Jas Orda» stýdentter men magıstranttar kásip­oda­ǵynyń stýdentteri belsendi qatysty.

О́ńirlik, sondaı-aq, respýblıka­lyq BAQ-tarda jobany jarııa etýge erekshe kóńil bólindi. Bul rette uıymdastyrylǵan is-sharalarǵa belsendi qatysý úshin jas tilshiler de tartyldy. Ortsaılaýkom ótkizgen sharalar tyńdarman qaýym sheńberin keńeıtip qana qoımaı, jergilikti basylymdar, redaksııalar, teledıdar men radıoarnalar ókilderiniń elimizdegi saılaý úderisiniń damý ta­rıhy men bolashaǵy týraly habardarlyǵynyń deńgeıin art­tyr­dy. Sonymen qatar, jastar­dy quqyqtyq oqytý jobasy sheńberinde qazaqstandyq oqýshy jastardyń kásibı daıarlyǵynyń, elektorattyq mádenıetiniń, qoǵamdyq-saıası belsendiliginiń deńgeıin arttyrý, shyǵarmashylyq zııatkerlik áleýetiniń iske asyrylýyn ynta­landyrý úshin 2013 jylǵy qańtarda Ortsaılaýkom joǵary oqý oryndary stýdentteri arasynda jas­tardyń elektorattyq mádenıetin qalyptastyrý máseleleri jóninde úzdik zertteý jobasyna, sondaı-aq, saılaý taqyrybyna úzdik slogan men beınerolıkke konkýrsy týraly aıryqsha aıta ketkim keledi. Bul konkýrs 2013 jylǵy 10 qańtar men 31 mamyr aralyǵynda eki kezeńde ótti. Eń aldymen kóp qyzyǵýshylyq tanytqan jastar óz ǵylymı jumys­taryn oblystyq saılaý komıssııa­lary janynan qurylǵan qazylar alqasyna tapsyrdy.

О́ńirlik qazylar alqasy konkýrs­ty tabysty ótkizý úshin, sondaı-aq, bizdiń búgin onyń nátıjelerin qorytyndylap, jeńimpazdardy marapattaýymyz úshin óte úlken jumys atqarǵanyn aıta ketkim keledi. Bul qazylar alqasyna jergilikti tanymal saılaý uıymdastyrýshylary men belgili ǵalymdar tartyldy.

Konkýrsqa barlyǵy qatysý úshin elimizdiń 38 joǵary oqý ornynan 200-den astam jumys usy­nyldy. 42 ǵylymı jumys, 7 uran jáne 7 beınerolık óńirlik kezeń­niń jeńimpazdary atanyp, res­pýblıkalyq konkýrsqa qatysý úshin Ortsaılaýkomǵa jiberildi. Sonymen qatar, Ortsaılaýkomnyń tikeleı ózine taǵy 16 ǵylymı jumys, 8 uran jáne 9 beınerolık kelip tústi. Konkýrstyń respýblıkalyq kezeńi nátıjelerin qorytyndylaý úshin quramyna quqyq, saıasat jáne áleýmettaný salasyndaǵy ǵalymdar men Ortsaılaýkom sarapshylary engen respýblıkalyq qazylar alqasy quryldy. Qazylar alqasyn Ortsaılaýkom múshesi, professor, zań ǵylymdarynyń doktory Marat Sársembaev basqardy.

27 qarashada, ıaǵnı memlekettik meıram – Tuńǵysh Prezıdent kúni qarsańynda saltanatty marapattaý rásimi ótti. Biz jasalǵan jumystyń jalpy nátıjesine qatysty sarapshylardyń, jergilikti atqarýshy jáne ókildi bılik organdarynyń ókilderiniń, aýmaqtyq saılaý komıssııalary músheleriniń, saıası partııalar men qoǵamdyq uıymdar ókilderiniń, jastar ÚEU, oqytýshylar men oqýshylardyń, stýdentter men jas jumysshylardyń pikirleri men baǵalaryna oraı jobany tabysty dep tanýǵa bolady.

Jas qazaqstandyqtardyń ómirge degen kózqarasy men tabysty damýǵa degen umtylysy – táýelsiz jáne erkin Qazaqstan damýynyń kepili. Jastardyń óz Otanyna paıdasyn tıgizýge degen tilegi – el bolashaǵyn aıqyndaıtyn faktorlardyń biri. Sondyqtan, jastar úshin qazirdiń ózinde qoǵamdyq máni joǵary is-sharalarǵa belsendi qatysý, bolyp jatqan oqıǵalar leginen qalyp qoımaý, qysqasy, óz ómirin shyndyq, zańnyń ústemdigi qaǵıdattarynda qurý, osy negizde óz eliniń abzal azamaty bolý mańyzdy.

Qýandyq TURǴANQULOV,

Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy.