Bıyl «Táýelsizdigimiz jarııalanǵan 1991 jylǵy 16 jeltoqsan – ult shejiresinde altyn árippen jazylǵan tarıhı kún» dep Elbasy Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, eldigimizdiń eńsesi tiktelip, shańyraǵy kóterilgen qutty oqıǵaǵa 30 jyl tolatyn asa mańyzdy data. Iаǵnı 2021 – Táýelsizdigimizdiń torqaly toıyn atap ótetin tarıhı jyl.
Odan keıin bıyl uly aǵartýshy-pedagog Ybyraı Altynsarınniń týǵanyna 180 jyl tolsa, «Dalanyń bulshyq eti» atanǵan áıgili balýan Qajymuqan babamyzdyń da 150 jyldyǵy el kóleminde atap ótileri haq. Bulardan basqa «halyq úshin júrek maıyn sham qylǵan» (S.Toraıǵyrov) alash arystary Álıhan Bókeıhannyń týǵanyna 155, Ahmet Birimjanovqa 150, Álimhan Ermekovke 130, Jaqyp Aqbaevqa 145 jyl tolady eken.
Sondaı-aq, Keńes dáýirinde qazaqtan shyqqan tuńǵysh áskerı qaıratker general-maıor (1943) Shákir Jeksenbaev, aqyn jazýshy, aýdarmashy Qalmahan Ábdiqadyrov (15 sáýir), ánshi-sazger, qazaq óneriniń maıtalmany Manarbek Erjanov (8 naýryz) qatarly tulǵalardyń týǵanyna 120 jyl tolsa, kompozıtor, mýzyka zertteýshi-pedagog Ahmet Jubanov, Qazaqstanyń halyq ártisi, eski Ánuran avtory Latıf Hamıdı (17 shilde), qoǵam qaıratkeri, bıologııa ǵylymdarynyń doktory Kárim Myńbaev (15 tamyz), tanymal jazýshy Seıitjan Omarovtyń (22 maýsym) týǵanyna 115 jyl tolady eken.
Sol sııaqty bıyl jalyndy aqyn Qasym Amanjolov (10 qazan), jazýshylar Ǵabdol Slanov (15 qyrkúıek) pen Zeıtin Aqyshovtyń (18 sáýir) týǵanyna 110 jyl tolsa, Qazaqstannyń halyq jazýshy Hamıt Erǵalıev (14 qazan), maıdanger-jazýshy Baýbek Bulqyshev, qazaq boksynyń atasy Shoqyr Bóltekuly (29 qazan), Abaıtaný ǵylymynyń negizin salýshy Qaıym Muqamedhanov (5 qańtar) qatarly tulǵalardyń týǵanyna 105 jyl tolmaq.
Bulardan basqa 2021 jyly ataqty zańger, akademık Salyq Zımanov (19 aqpan), Qazaqstannyń Halyq jazýshysy Tursynhan Ábdirahmanova (5 qarasha), túrkitaný ǵylymynyń negizin qalaýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Ǵubaıdolda Aıdarovtardyń (18 maýsym) 100 jyldyq, dańǵyl aqyn Muqaǵalı Maqataev (9 aqpan), memleket qaıratkerleri О́zbekáli Jánibekov (28 tamyz) pen О́mirbek Joldasbekovtiń (1 naýryz) 90 jyldyq torqaly toılary óz kezegin kúteri anyq.
Tizimdi ári qaraı jalǵastyrar bolsaq, ataqty aqyn Oljas Súleımenov (18 mamyr), aqyn Marfýǵa Aıthojına (25 tamyz), jazýshylar Saıyn Muratbekov (15 qazan) pen Qabdesh Jumadilov (24 sáýir), akademık О́mirzaq Aıtbaev, óner qaıratkerleri – Sábıt Orazbaev (29 qańtar), Farıda Sháripova (16 jeltoqsan) jáne boksshy Ábdisalan Nurmahanovtardyń týǵanyna bıyl 85 jyl tolady eken.
Bularǵa jalǵas tanymal aqyn-jazýshylar Beksultan Nurjekeev (22 aqpan), Israıl Saparbaı (15 tamyz), Sultan Orazaly (30 sáýir), Tursynzada Esimjanov (21 qańtar), óner qaıratkeri Esmuhan Obaev (23 maýsym), akademıkter Edil Erǵojın (7 qarasha) men Murat Jurynov 80 jasqa tolar bolsa, tuńǵysh ǵaryshker Toqtar Áýbákirov (27 shilde), dúnıeden ótken qolóner sheberi Dárkembaı Shoqparov (23 mamyr) pen sazger Keńes Dúısekeev (10 aqpan) 75 jastyń bıik belesine shyǵatyn kórinedi.
* * *
Iаǵnı álem kúntizbesinen jańa paraǵyn ashqan 2021 jyl – ult rýhanııaty úshin dataly oqıǵalarǵa toly. Atap aıtqanda, 1911 jyly 16 naýryzda Ordada Ǵumar Qarash, Sháńgereı Bókeev, Baqytjan Qarataev qatarly alash arystarynyń atsalysýmen «Qazaqstan» atty gazet shyqsa, osy jyly A.Baıtursynovtyń «Masa» atty óleńder jınaǵy; Shákárim Qudaıberdiulynyń «Túrik, qyrǵyz, qazaq hám handar shejiresi» atty eńbegi; Sháńgereı Bókeevtiń «Shaıyr», «Kók seldir» atty óleńder jınaǵy Orynborda jaryq kórdi. Sonymen qatar 1911 jyly «Aıqap» jýrnaly ómirge kelse, HIH ǵasyrdaǵy qazaq aýyz ádebıetiniń beldi ókilderiniń biri aqyn Shortanbaı Qanaıulynyń (1818-1881) «Bala zary» atty óleńder jınaǵy Qazan qalasynda basylyp shyqqan eken. Joǵarydaǵy qundy eńbekterge bıyl 110 jyl tolyp otyr.
Kelesi bir tarıhı oqıǵa – 1916 jyly patshalyq bılikke qarsy qazaq dalasynda órbigen ult-azattyq qozǵalysqa 105 jyl bolsa, 1921 jyly 22 naýryzda Tashkentte «Jas alash» gazeti jaryq kórip, 14 naýryzda Vernyı qalasyn «Almaty» dep ataý jóninde Túrkistan OAK qaýlysy shyqty. Bul dataly oqıǵalarǵa bıyl – 100 jyl.
Sol sııaqty, 1926 jyly 26 aqpan men 6 naýryz aralyǵynda Baký qalasynda Búkilodaqtyń I Túrkologııa sezi ótip, oǵan Qazaqstan atynan A.Baıtursynov pen N.Tórequlov bastaǵan ókilder qatysty. Bul oqıǵaǵa bıyl 95 jyl tolsa, osydan 85 jyl buryn 1936 jyly 5 jeltoqsanda QazASSR-i KSRO-nyń quramyndaǵy Odaqtas Respýblıka retinde qaıta quryldy.
