Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Esterińizde bolsa, ótken aptada AQSh kongresi saılaýshylardyń daýysyn eseptep, 2020 jylǵy prezıdent saılaýynyń qorytyndysyn shyǵarý úshin jınalǵan-dy. Iаǵnı Djo Baıdenniń jeńisin resmı túrde bekitýi tıis edi. Alaıda Donald Tramp Vashıngtonnyń ortasynda myńdaǵan adam jınalǵan mıtıngte sóz sóılep, óz jaqtastaryn narazylyq aksııasyna shyǵýǵa shaqyryp, jeńilgenin moıyndamaıtynyn málimdegen edi. Sherýden keıin bir top adam kongress ǵımaraty – Kapıtolııge basyp kirdi. Oqıǵa saldarynan 5 adam qaza tapty.
Keıinirek Vashıngtonda komendanttyq saǵat engizilip, qarýly kúshter jaǵdaıdy baqylaýǵa aldy. Tipti, Donald Tramptyń ózi jaqtastaryn sabyrǵa shaqyryp, úılerine taraýdy surady.
Kapıtolııdi basyp alý oqıǵasy AQSh-ta synǵa ushyrady. Máselen, Barak Obama muny arsyzdyq pen uıatsyzdyqqa balady. Sondaı-aq jaǵdaıdyń bulaı órbýine prezıdent Donald Tramptyń jaýapty ekenin basa aıtty. B.Obama Respýblıkalyq partııa men ony qoldaıtyn medıa ókilderin saılaý nátıjesine kúmán keltirgeni úshin aıyptady.
AQSh-tyń taǵy bir burynǵy prezıdenti Djordj Býsh Kapıtolıı ǵımaratyna basyp kirgen adamdar ótirik pen jalǵan úmittiń elesine ergenin jetkizdi. «Bul jıirkenishti ári janǵa batatyn jaǵdaı. Saılaýdyń nátıjesine kúmán keltirý demokratııaly elderge tán emes», dedi Býsh.
Bıll Klınton Kapıtolııdi basyp alý áreketin ýly saıasattyń nátıjesi jáne taralǵan jalǵan aqparattardyń saldary dep atady. Onyń paıymdaýynsha, bul oqıǵa Amerıka halqynyń senimine selkeý túsirmeıdi. Djımmı Karter de bolǵan oqıǵany aıyptap, Kapıtolııge shabýylǵa ulttyq tragedııa dep baǵa berdi.
О́kilder palatasynyń spıkeri Nensı Pelosı men senator Chak Shýmer vıse-prezıdent Maık Pensten AQSh konstıtýtsııasyndaǵy 25-shi túzetýdi qoldanýdy surady. Atalǵan qujatqa sáıkes, mınıstrler kabıneti prezıdentke senimsizdik bildire alady. Pelosı bul talaby oryndalmaǵan jaǵdaıda demokrattar Trampqa ekinshi ret ımpıchment jarııalaýǵa daıyn ekenin jetkizdi.
Qoǵam men saıası elıtanyń qysymyna shydamaǵan Donald Tramp kóp uzamaı jeńilgenin moıyndap, prezıdenttik quzyretti Djo Baıdenge tapsyrýǵa kelisti. Mine, jańa jyldan keıin muhıttyń arǵy betin sýnamı sekildi apyr-topyrǵa salǵan oqıǵanyń uzyn-yrǵasy osy.
Endi, negizgi máselege oralsaq. Baıden ákimshiliginiń Ortalyq Azııaǵa qatysty saıasaty qalaı órbimek? Jalpy, Djo Baıden Ortalyq Azııaǵa qatysty naqty pikir aıtqan emes. Degenmen, tizginin jańa ıesine tabystaǵan Aq úı birden ustanymyn ózgertedi degenge sený qıyn. Oǵan sebep jeterlik.
Birinshiden, AQSh-tyń Ortalyq Azııa jónindegi saıasaty Barak Obama tusynda jańasha sıpatqa ıe boldy. Sol kezde Aq úı basshysy Ortalyq Azııa memleketteri óńirlik problemalardy sheshý úshin eń aldymen aýyzbirshilik tanytyp, barlyq tarap maquldaıtyn kún tártibin quryp alý kerek degen ustanymyn bildirdi. Osy maqsatta 2015 jyly Obama ákimshiligi Ortalyq Azııadaǵy ıntegrasııany kúsheıtýdi kózdeıtin «S5+1» platformasyn qurýǵa muryndyq bolǵan. Atalǵan alań aıasynda birneshe márte kezdesýler ótti.
«S5+1» formaty – Ortalyq Azııanyń bes eli men AQSh arasyndaǵy ózara is-qımyldyń kópjaqty tetigi. Platforma aıasynda ekonomıkalyq damý, óńirlik yntymaqtastyq, qorshaǵan orta jáne qaýipsizdik máseleleri talqylanady.
Bul bastama Demokratııalyq partııa ókili Barak Obama tusynda qurylǵanymen, Respýblıkashyl Donald Tramp kezinde ózgergen joq. Byltyr AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Maık Pompeonyń Ortalyq Azııaǵa arnaıy at terletip kelgeni esimizde. Osy sapar barysynda ekijaqty kóptegen kezdesý ótkizilip, S5+1 formaty boıynsha kelissózder júrgizildi.
Sapar barysynda Maık Pompeo Ortalyq Azııamen yntymaqtastyqty arttyrýdyń mańyzdy ekenin atap ótti. Sondaı-aq kelissózder kezinde «S5+1» aıasynda jasalǵan baılanystyń tıimdiligi aıtylyp, qarym-qatynastyń bekı túskenine nazar aýdaryldy. Osyndaı ózara yqpaldastyqtyń nátıjesinde óńirlik damý, ekonomıka, energetıka, ekologııa, transport jáne qaýipsizdik salalary turaqty ilgerilep otyr.
Budan bólek, aımaqtaǵy ózekti túıtkilder, ásirese Aýǵanstandaǵy ahýal Syrtqy ister mınıstrleriniń basqosýynda keńinen talqylandy. AQSh-tyń Memlekettik hatshysy M.Pompeo ondaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa Ortalyq Azııa elderiniń qosqan úlesin joǵary baǵalaıtynyn jetkizdi. Sondaı-aq Aýǵanstanmen qarym-qatynasyn jaqsartýy úshin О́zbekstanǵa Aq úı tarapy mıllıon dollar somasynda kómek kórsetiletinin málimdedi.
AQSh-tyń Ortalyq Azııa elderimen kelissózder júrgizýge nıet bildirýiniń birneshe sebebi bar. Aımaq geografııalyq jáne geosaıası turǵydan úlken mańyzǵa ıe. Bes memleket muhıtqa tikeleı shyǵa almasa da, Batys pen Shyǵysty, Ońtústik pen Soltústikti baılanystyryp tur. Aýǵanstannan aýzy kúıgen AQSh úshin Ortalyq Azııanyń tynyshtyǵy mańyzdy.
Kóptegen sarapshylar álemdik ústemdikke talasatyn derjavaǵa Ortalyq Azııa taptyrmas múmkindik dep esepteıdi. О́ıtkeni AQSh-tyń basty saıası básekelesi Reseı men saýda-ekonomıkalyq qarsylasy Qytaı Ortalyq Azııa elderimen shektesip jatyr. Kolýmbııa ýnıversıtetiniń aspıranty Kollın Výdtyń paıymdaýynsha, mundaı qadam úlken shahmat taqtasynda eki jaq qana emes, úshinshi oıynshy bar ekenin «eskertip» qoıý úshin qajet.
Qysqasy, AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa qatysty saıasaty jóninde Demokrattar da, Respýblıkashylar da uqsas kózqaras ustanady. Budan bólek, Djo Baıden Barak Obamanyń prezıdenttigi kezinde vıse-prezıdent laýazymyn atqarǵan. Iаǵnı «S5+1» bastamasynyń basy-qasynda júrgenderdiń biri. Endeshe, Djo Baıdenniń ákimshiligi óńirdegi yqpalyn arttyrmasa, kemitpeıtini anyq. Aq úı basshysy eń áýeli koronavırýs pandemııasymen kúreske basa nazar aýdaratyny túsinikti. Biraq indet aýyzdyqtalǵannan soń syrtqy saıasattaǵy basymdyqtar alǵa shyǵady.
Observer Research qorynyń paıymdaýynsha, Djo Baıden Ortalyq Azııaǵa qatysty pikirin naqtylaýy kerek. Oǵan qosa, óńirdegi memleketterdiń basshylarymen senimdi baılanys ornatqanda ǵana Qytaıǵa qarsy jaqtas taba almaq.
Máskeýdegi Karnegı ortalyǵynyń keltirgen málimetine súıensek, AQSh-tyń Ortalyq Azııadaǵy negizgi saıasaty óńirdegi qaýipsizdik máselelerine arnalmaq. Máselen, Aýǵanstanmen túıisetin elderdiń shekarasyndaǵy ahýal ózekti qalpynda qalyp otyr. О́ıtkeni Taıaý Shyǵystaǵy turaqsyzdyqtyń qaýpi áli seıilgen joq. Onyń ústine, Ortalyq Azııa burynǵydaı buıyǵy jatqan aımaq emes. Qazirgi tańda óńir Batys pen Shyǵysty, Ońtústik pen Soltústikti baılanystyryp jatyr. Oǵan qosa, Azııadaǵy tynyshy qashqan aımaqtar da Ortalyq Azııaǵa tym jaqyn. Sondyqtan «Eýrazııa júregi» AQSh-tyń syrtqy saıasatynda óz ornyn almaq.
Aıtpaqshy, The Washington Post gazetiniń habarlaýynsha, Djo Baıden AQSh-tyń Ulttyq qaýipsizdik keńesindegi Reseı jáne Ortalyq Azııa jónindegi keńesshi laýazymyna Andrea Kendall Teılordy taǵaıyndaýdy josparlap otyr. Andrea hanym kezinde Ortalyq barlaý qyzmetinde, sondaı-aq basqa da barlaý uıymdarynda mańyzdy laýazymdardy atqarǵan. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, Teılordy taǵaıyndaýy Baıdenniń Reseı jáne Ortalyq Azııaǵa erekshe mán beretinin ańǵartady.
