Halyq teatry qaıtip kún kórmek?

Jaqsy nıettiń jarym tóbesin kórse qýanatyn ultpyz ǵoı. Aýylda júrgen talanttardyń atymtaı nıetin qoldaýǵa memleket nege qulyqsyz? Bul – eki. Júp­tep otyrǵan úshinshi saýalymyz da bar. Al oǵan maqalamyzdyń sońynda ora­lamyz.

Joǵarydaǵy máselelerdiń sheshimine jol salmas buryn, jalpy jurttyń óneri eldiń tirshilik qalpyndaǵy belgili sharttardan týatynyn ańdaǵanymyz jón. Bul tusta kóńil aýdaratyny – básekege túsip jatqan ulttyń ishki óneri. Onyń hal-jaǵdaıyn bilý úshin mádenı oshaqtarǵa mán bergenimiz abzal. Muny Elbasymyz «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda sóz etip, taıǵa tańba basqandaı atap kórsetti. «Men qazaqstandyqtardyń eshqashan buljymaıtyn eki erejeni túsinip, baıy­byna barǵanyn qalaımyn. Birinshisi – ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy. Ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek», dedi tuńǵysh Prezıdent. Ol ras, ulttyq mádenıet qaı kezeńde de rýhanı jańǵyrýdyń bastaýy.

Táýbe, bizdegi mádenıet salasy búginde qaıta túlep, qanatyn keńge jaıdy. Teatrlar óziniń kórermenine jol taba bilý tetikterin meńgerip keledi. Jańa ınnovasııalyq jobalar, tyń ıdeıa­lar men jas akter, rejısserlerdiń jańa tolqyny óner oshaqtaryna ózindik kózqaras, ózindik qoltańba ákeldi. О́nerde shekara joqtyǵyn halyqaralyq óner sahnalaryna jıi jol tarta bastaǵan shyǵarmashylyq ujymdar dáleldep júr. Qazaqtyń ulttyq teatrlary, dástúrli án-jyry, tól mádenı muralary álem elderin tamsandyra bastady. Qazaq qashanda óziniń ulttyq ónerimen ulyq. Endeshe, bul joldaǵy izdenis pen jańa shy­ǵarmashylyq kókjıekter qazaq hal­qynyń mártebesin ósire beretini aqıqat. 

Endi áttegenaıyn aıtaıyq­shy. Elbasy maqalasy negizinde óńir-óńir­lerde, tipti shal­­ǵaı aýyl-aımaqtarda eki qa­batty Mádenıet úıleri boı kó­ter­di. Turǵyn sany myńnan ázer asatyn eldi mekenderdiń ózi shaǵyn máde­nı sharalaryn záý­lim ǵımarattarda ótki­zip, máre-sáre bolyp júr. Bul jaq­­sy ǵoı. Al sol aýyldyń kórkine aınal­ǵan nysandardyń syrty ádemi bolǵa­nymen, ishi qýys. Qýys deıtinimiz, bir kúzetshisi jáne 3-4 qyzmetkeri ǵana bar. Shyǵarmashylyqpen aınalysýǵa shaǵyn ujymnyń shamasy jet­peıdi. Oǵan máde­nıet basqar­malary bas qatyryp jatqan joq. Aldymen ekonomıka dep tú­si­netin aımaq basshylarynyń aıyby osy bolyp tur. Biz kóterip otyrǵan Halyq teatr­larynyń da máselesi sodan órbıdi.

Qalany qaıdam, aýdanǵa ult­tyq óner­ge uranshy bolatyn bir Halyq teatry aýadaı qajet. Jalpaq jurttyń kózaıymyna aınalǵan týma talanttardyń ba­syn qosqan óner ujymynyń bolashaqta jasyndaı jarqyrap shyǵar juldyzdary bar. Ártis­tigin aıǵaqtaıtyn qolynda dıplomy bolmasa da, teatrǵa degen mahabbaty kásibı mamandardan kem tús­peıtin jastardyń talantyna tańdaı qaǵasyz. Bárinen buryn olardyń ónerge súıispenshiligi men týǵan jerge degen adaldyǵy kózge uryp tur. Nemis jazýshysy Tomas Mann «Teatr tobyrdy halyqqa aınaldyrady» deıdi. Jergilikti halyqty teatr ónerimen tanystyratyn da, olardyń mádenı, qoǵamdyq ómirine ár berip, rýhanı-estetı­kalyq suranysyna saı qyzmet etýge tyrysyp baǵatyn da birden-bir ujym Halyq tea­try ekeni daý­syz. Ámbe tasada qalǵan talant­tardyń sha­myn jaǵatyn rýhanı shańyraq.

Shyny kerek, búginde aýdanda atalyp ótetin merekelik keshterdi, dramalyq oıyndy qarashanyń ystyq yqylasyna bólengen osy ártister atqarady. Qarjysy az, jaǵdaıy kisi qyzyǵarlyqtaı bolmasa da, «Halyq teatry» degen ataýdy óltirmeı, aman-saý alyp kele jatqan osy ónerpazdardyń eńbegi qalaı elenedi? Bizdiń kókeıdi qyzdyratyn osy túıtkil.

Halyq teatry halyqtyń ózi­nen shyqqan azamattardy tár­bıe­leıdi. Máselen, jaqynda «Narynqol» halyq teatry ashyldy. Keıin «Qara dala» teatry. Eki ulttyń ókili namystana bir isti uıǵyr, qazaq bolyp bólinbeı qolǵa aldy. Bul bir shańyraq astyndaǵy ulttardyń alaýyz bolyp bólinbeı, aýdan namysy úshin atqaryp jatqan isi. Igilikti bastama Almaty oblysyndaǵy barlyq aýdanǵa úlgi boldy.­ Aı­tar­lyǵy sol Almaty óńi­­rindegi barlyq aýdandaǵy óner­pazdarǵa jol salyp berdi. Ná­tıjesinde, oblys ortalyǵyna kelip, 10 aýdannyń mádenıet bó­liminiń qyzmetkerleri qoıy­lym qoıdy. Erterekte ju­my­sy tu­ralap qalǵan halyq teatr­laryn qaıta ashty. Bul ashty degen jaı at qana. Olarǵa eshkim qarjy bólip berip otyrǵan joq. Narynqolda teatr ashyldy degen sózdiń ózi arǵy bettegi, ıaǵnı Qytaıdaǵy qandastarymyzdyń da qulaǵyna jetken. Dabyralap aıtyp júr. Osy aıtýly iske mu­ryndyq bolǵan óner janashyry Asqar Naımantaevqa habarlasyp, qazirgi halyq teatrynyń hal-ahýalyn suraǵan bolatynbyz.

«Qordalanyp bara jatqan máseleniń qoltyǵyn sóge áńgi­me­lesek. Jylda elimizdegi T.Júr­genov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasyn nebir talantty jastar támamdap jatady. Onyń ishindegi teatr akterlerin alaıyq. Áýelgi maqsattary halyq úshin qyzmet qylsam-tuǵyn. Al solardyń barlyǵyn kásibı teatr­lar jumysqa ala ma? Olardyń burynnan kele jatqan óz ártisteri bar emes pe? Olaı bolǵanda áýelgi ydyrap ketken halyq teatr­laryn nege jandandyrmasqa degen saýal týyndaýy zańdylyq qoı. Jyl aıaǵyna deıin Almaty oblysyndaǵy barlyq aýdan teatr ashty. Halyq nazaryna qoıy­lymdaryn usyndy. Al endi ony ashyldy dedi de qoıa saldy. Oǵan qoldaý kerek qoı. Teatrda kem degende 15 ártis óner kórsetýi lázim. Jańadan ashyl­ǵan óner ordalarynyń tynysyn keńeıtý kerek emes pe? Memleket, oblystaǵy ákimdik­terden shtat berilýi tıis. Almaty oblysyndaǵy teatrlarǵa 5-6-dan berildi. Biraq ol degen tym az. 5-6 adamnan qalaı úlken qoıy­lym shyǵarýǵa bolady?», deıdi A.Naımantaev.

Elimizde jastardy aýylda saqtap qalaıyq degen másele bar. Qazir jastardyń bári qalaǵa qashyp jatyr. Aýdandardaǵy halyq teatrlaryn ashsaq, bul da atalǵan máseleniń bir sheshimi emes pe?! Tańǵalatyny osy pro­b­lemaǵa memleket, oblys bas­shy­laryn bylaı qoıǵanda, aýdan ákimderi de bas qatyrmaıtyn sııaqty. Igilikti bastama sol aýdan­nyń kórkeıýi úshin ǵoı. Oqý bitirgen jastar teatr­da akter bolýdan qashpaıdy. Aýdanǵa izdep baryp, qaıtyp ketip jatqan­dary bar. Barlyǵy sol, shtattyń joqtyǵynan. Talantty balalar tabaldyryqtan qaıtýǵa májbúr. Rýhanııatsyz eshteńe ońbaıdy. Temirdi qyzǵan kezinde nege soq­paımyz. Mine, solardyń biri – T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń túlegi Dosbol Sultanbaı.

«Aýylda osyndaı óner uıy­my bar degen soń dıplomymdy qolyma alyp baryp edim, bos oryn joq degende kóńilim túsip ketti. Meniń kásibı jetilýime de halyq teatrynyń kómegi kóp bolar edi. Sebebi úlken sahnalarda óner kórsetý úshin kishkentaı bas­paldaqtardy basý qajet. Báriniń aıtatyny bir áńgime. Baıaǵy shtat joq. О́zim támamdaǵan oqý oryny oblysqa jibergen. Áıtse de onda da bizge laıyq jumys joq», deıdi ju­myssyz jas maman.

Biz aýdandyq jumyspen qamtý ortalyǵyna habarlasyp, bos jumys oryndarynyń shtattyn nege mádenıet salasyna bermes­ke degen saýal tastadyq. Biraq buǵan zań aıasynda ruqsat etilmeıdi eken. Aýdan ákimderi de at-tonyn ala qashty. Qazir oblystyq máde­nıet basqarmalary Úkimetke arnaıy hat joldap, osy máseleniń sheshimin izdestirýde.

«Baqanasta teatr ashyldy degennen keıin jumys isteýge óti­nish bildirgen jastardyń qa­ra­sy kóp. Tipti ózimiz aýyl ishin­­de kózge túsken talanttardy tart­­­­paqqa oqtalǵanbyz. Biraq oǵan bólingen arnaıy shtat joq. Jo­­­ǵary bilimi bar jas mamandar da túıindemesin joldaıdy. Kózindegi otty kórip, jumysqa al­­ǵyń-aq keledi. Alma­ty­da júr­­gen aýdan jastary osynda kelip, qyzmet atqarǵysy keledi. Dıp­lomdyq spektaklin qoıýǵa oq­tal­ǵan jastardyń da meselin qaıtarýǵa májbúrmiz. Teatry­myzdyń alǵashqy qoıylymyna tehnıkalyq qyzmetkerler de qa­t­ys­ty. Al oqýshylar aýdandyq Mádenıet úıinde drama úıirmesi ashylsa, soǵan qatyssaq degen usynysyn aıtady. Osy tektes tilegin aıtqandar óte kóp. Bul – ýaqyt talaby. Jeńil dúnıeden halyq jalyqty», deıdi Balqash aýdandyq Mádenıet úıiniń dırektory Muhtar Ázimbaev.

Bir sát tarıhqa kóz júgir­teıikshi. Ońtústik Qazaqstan oblysynda 1968 jyly Jetisaı halyq teatry qurylyp, bir jyldan soń drama teatr dárejesine kóterilgeni el jadynda. Búgingi halyqtyq óner ujymdarynyń kásibı deńgeıge ótýine múmkindik mol. Tipti keıbiri Eýropany ba­ǵyndyryp úlgerdi. Iаǵnı órleý bar. Kásibı teatrlarǵa bó­lin­gen qyrýar qarjynyń tam­shy­­sy tıse, halyq teatrlary báse­kelesýge daıyn. Muny eli­miz­degi óner qaı­ratkerleri joqqa shyǵar­maı­dy.

Taza ónerge kórermen qashanda tabylady. О́shkenimiz jandy ǵoı dep qýanyp otyrǵandar qan­shama. Halyq teatry – kásibı teatr­dyń birinshi baspaldaǵy eke­­nin umyt­paıyq. Bizdiń jo­ǵary­da juptap otyrǵan úshinshi saýaly­myzdyń jaýaby – osy.