Naýryz Qylyshbaev: Qazaq álemge qalasymen emes, kıeli dalasymen tanylǵan

– Naýryz Qylyshbaıuly. Áńgimemizdiń aq bastaýyn Pre­zıdentimiz Qasym-Jomart Ke­mel­uly Toqaevtyń jyl basyn­da «Egemen Qazaqstan» ga­ze­tinde jarııalanyp, el ishin­de keńinen qoldaý tapqan «Táýel­sizdik bárinen qymbat» atty ma­qa­lasynan aǵytsaq?

– Qasym-Jomart Kemeluly atalǵan maqalasynda búgingi tańda qalyń eldi tolǵandyryp otyrǵan máselelerdiń bárine der­lik toqtalǵan. «Bostandyq bizge ońaılyqpen kelgen joq. Ata-babalarymyz azattyq jolynda arpalysty. Talaı zulmat zamandar men náýbetterdi bastan ótkerdi. Osynyń bári halyqtyń esinde saqtalyp, urpaqtan urpaqqa berilýge tıis. ...Ultymyzdyń uly ustyny – qasterli táýelsizdigimiz barsha jurtymyzdyń patrıottyq rýhymen asqaqtaı bersin!» dep qaıyrǵan tusy erekshe tolǵan­tady. Shynynda da, bul qazaq ne kórmedi, myń ólip, myń ti­ril­di. Táńirdiń kózi túzý eken. Azat­tyq aldyq, halyq bolyp saqtaldyq. Barymyzdy asyryp, baza­rymyzdy tarqatpaý úshin ne istep, ne qoıarymyzdyń ult­tyq jón-josyǵyn Prezıdentimiz aıshyqtap berdi. Endigi mindet – naý­qanshyldyqqa urynbaı, naq­ty basshylyqqa ala bilýimizde.

– Qasym-Jomart Kemeluly osy maqalasynda: «El ishinde de bilikti ári bilimdi órender je­tip artylady. Biz olardy bas­shylardyń jańa býynyn da­ıyndaýǵa barynsha tartyp ja­tyrmyz. Meniń bastamammen qurylǵan Prezıdenttik kadr rezervi – osynyń aıqyn dá­leli. Jobanyń kelesi keze­ńin­de qoǵam múddesine adal kósh­basshylardy irikteýge erekshe nazar aýdaramyz. Bılik or­gan­­daryndaǵy azamattar, eń al­­dy­men, ulttyq múddege be­rik bolýǵa tıis» dep atap ótti. Jal­py, búgingi joǵary bu­taq­tan tó­menge deıingi kadr­larǵa kóńi­lińiz tola ma? Siz bas­shylyq etken tustaǵy maman­darmen sa­­lyst­yrsaq she? Ita­lııalyq saıa­­satker Madzınıdiń «My soz­da­lı Italııý, teper nado soz­dat ıtalıansev» degen ura­ny oralady kókeıimizge osyndaıda.

– Men úshin saıasatker Madzı­nıdiń uranynan góri Qabylısa jyraýdyń: «Jer oıpańy bilinbes, ebin taýyp úı tikse, el oıpańy bilinbes, eline saı ul týsa» degen tu­jyrymy qundyraq. Sondyq­tan da Qasym-Jomart Kemeluly To­qaevtyń bul nusqaýy kóńil­ge qo­nymdy. Ataly sózdi uǵyp, ósıetti oryndaı bilgen urpaq ta­rıhqa qııanat jasamaıdy. Ur­paq sabaqtastyǵynyń qadir-qasıeti de sonysymen qundy. Olaı bolsa, Qabylısa jyraý men Qasym-Jomart Kemelulynyń kadr jó­nindegi oı-tolǵaýlary bir bastaý­da toǵysyp tur dep túı­sinemin óz basym.

 Búgingi basshy kadrdy keńes­tik kezeńmen salystyrý retsiz bolar. Táýelsizdigimizdiń alǵash­qy jyldarymen salystyrsaq, áńgime basqa. О́tpeli kezeńde el basqarýdyń mashaqaty jeterlik. Bizge sol kezeń buıyrdy. Onyń qıynshylyqtaryn jipke tizip jatpaıyn. Sharýashylyqta óndi­rilgen ónimdi Úkimet satyp ala almaıtyn kúı keshti. Qara bazarǵa shyǵarsań, halyqtyń puly joq. Daǵdarys degeniń osy emes pe? Mine, elimizdi osy tyǵyryqtan alyp shyqqan Elbasy Nursultan Nazarbaev pen onyń mańyna sho­ǵyrlanǵan besaspap sardarlary.

– Áýlıeler mekeni sanalar Qaratal óńirinde dúnıege kel­dińiz. Táýelsizdik tańy aty­symen Eskeldi, Balpyq, Jol­­ba­rys, Qarynbaı, Jál­mende-Py­shan syndy ardaq­ty­larymyzdy ulyq­taý úrdisi bastaý alǵanda bar sharýanyń basy-qasynda júrdińiz. El men jer, qasıetti topyraq degen máńgilik uǵym­­dardyń mánine toqtala ket­seńiz?

– Árkim balalyq shaq, jastyq kezeńin qımastyqpen eske alady. О́tken ómirdi tek tarshylyq, qyspaq aýanynda baǵalaıtyn adamdardyń qataryna qosyla almaımyn. Sóz joq, ýaqyt kóshimen birge óskeleń talap ta artady. Adam – tarıhtyń bas keıipkeri ekenin moıyndaısyń mundaıda. El men jer, qasıetti topyraq, atatek uǵymyn biz kóbine aýyl aqsaqaldarynyń bas qosqandaǵy áńgimesinen estip óstik. Tartym­dy áńgimeniń túp maqsaty ata­tek, rýlyq shejire arqyly eldikti be­kite túsý edi. Bastysy, sanany az­dyrmaı, dástúrdi tozdyrmaı, ur­paq sabaqtastyǵyn jalǵastyrý degen uǵymǵa saıady. Bul – myń­daǵan jyldar jotasynda túzilgen ulttyq amanat. Attestat pen dıp­lomnyń ne ekenin bilmeı-aq shynaıy órkenıet negizin qa­lap, sanaly urpaq tárbıeleýdiń úlgili mektebin mıras etip ketken Jolbarys áýlıe, Eskeldi, Balpyq bı, Qabylısa jyraý, olardyń jolyn jańǵyrtqan Qarynbaı, Nazar, Jálmende bı, jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy bıliktiń bir tarmaǵyn dóńgeletken Qoshym, Saıaq, Pyshan bolys syndy el ardaqtylarynyń ósıetin bizdiń sanamyzǵa sińirgen sol «keshki mekteptiń ustazdary» – ata-anamyz ben ıgi jaqsylar.

«Jolbarys bata bermeı je­ńis bolmas» degendeı, áýlıe­niń pikirin, aǵalyq aqylyn bas­shy­lyqqa alyp otyratyn Eskeldi, Bal­pyqtyń el basqarý tásili za­man­dastaryna úlgi bolǵan. Aıta­lyq, Eskel­diniń «Eliń úshin eńbek etkeniń, muratyńa jetkeniń», Bal­pyqtyń «Ádildik bolmaǵan jerde Alla­nyń da rızashylyǵy bolmaıdy» degen ulaǵatty qaǵıdalaryna zer salsańyz, eńbek degen uly ataý­dyń qudiretine bas ıesiz.

– Babalar amanatyna da, ata-ana ósıetine de perzenttik adaldyq tanytqandyǵyńyz jurt­shylyq jadynda. Obly­sy­myzdyń tórt birdeı aýda­nynda basshylyq qyzmet atqa­ryp, Qaratal, Aqsý, Kóksý aýdan­­­darynyń Qurmetti azama­ty atandyńyz. Bul ózi maman retinde qalyptasý, azamat re­tin­de tolysý ári kemel­de­nip, el qur­metine shynaıy bó­le­ný ke­ze­ńine ulasty dep baǵa­laı­myz.

– Izgilik, baýyrmashyldyq, ádeptilik aıasynda sáýletti qo­ǵam qurý – buqara úshin de, kósh­basshysy úshin de ońaıǵa túspeı­di. Halyqtyń qolymen jasal­ǵan baılyqty óz ıgiligine buıyrt­qy­zý sharalary qaltqysyz oryndalyp otyrsa, tutynýshylyq pıǵyldan góri rýhanı sananyń ústemdigine jol ashylaryn jasynan moıyndaǵan urpaqtyń sanatynanmyn. Eńbekpen kelgen tolaǵaı tabys qoǵamnyń kól-kósir qoryna aınalyp, el ıgiligine baǵyttalsa, bılik bedeliniń arta túserine sengen adamnyń biri­min. Al endi jurtshylyq senimine selkeý túsirmeýimniń syry kıeli el, týǵan jer, qasıetti topyraqqa adaldyǵym, babalar amanatyna beriktigim. Adal bolý óte qıyn. Náresteniń tusaýyn toqishek, ala jippen kesýdiń mánisi de osynda bolsa kerek.

Otbasy kelesheginiń kemel bolýy úshin otbasynyń aǵymdy tirligi memleket maqsatymen ushtasýy shart. Sonda ǵana ult bir­tutastyǵy, el qaýipsizdigi, salt-dástúr saqtalýy, qoǵamdy qur­metteý, tabıǵat tirshiligine qııa­nat jasamaý sekildi máńgilik qaǵıdattar buzylmaıdy.

Toǵyz jasymda ákem qaıtys bolyp, aýyldyq kitaphananyń eden sypyrýshysy, sheshem Núrı­lániń tárbıesimen óstim. Ala­tyn aılyǵy on eki som elý tıyn. Soǵan qaramastan, jo­ǵary bilim alyp, satylap ós­ken mártebeli qyzmetti adal atqa­rýyma jaǵdaı jasap, eńsemdi kótergen asyl anam. Jaýapty qyzmet júlgesindegi ol kisiniń talaby partııa talabynan da qatal boldy. «Ákeńniń ustahanasyn arýaq shalǵan. О́zi de tegin adam emes. Eshkimniń qyzylyna kóziń túspesin, seniń kináńnan birde-bir áýlet taýyǵynyń aıaǵy synýshy bolmasyn. Mansap izdeýshi bolma, Allanyń buıyrtqan násibine razy bol» degendi ómiriniń sońǵy kúnine deıin aıtyp otyrýdan jalyqpady. Osylaısha, adaldyq pen ádildik, ar tazalyǵy meniń qýatty qarýyma aınaldy.

– Endi osy arada otbasy, jolyńyzdy qýǵan bala­la­ry­ńyz, ádemi marqa­ıýyńyz­dyń qupııasy jaıly syr aǵytsaq?

– О́mirdiń qatal synaǵynan ótken áýlettiń biri – Moljigit­tiń áýleti. Atasy Tóńirek toǵan qa­zyp, egin egý kásibin ıgergen al­ǵashqy muraptardyń biri eken. Re­seıdiń otarlaý saıasatyna qar­sy shyqqan Kenesary han 1846 jy­ly Qaratal boıyn qystap, Qyr­ǵyz jerine attanǵanda ákesi Jandybaı on alty jastaǵy jigit edi. Kókparda mertigip, Kene­sary jasaǵyna ilese almaı qa­lypty. Moljigittiń ózi aq pen qy­­zyldyń teketiresinen talaı aǵa­ıyn-týys, dos-jaranynan aıy­rylǵan. Sóıtse de, birde-bir je­si­rin, jetimin jylatpaı, basy­na pana, aldyna mal salyp, qa­tarynan qaldyrmapty. Sodan bertinde qolyndaǵy ma­lynyń teń jarymyn bólip be­rip, balasy Qylyshbaıdy jańa qury­lyp jatqan kolhozǵa múshelikke engizedi. Qaratal óńirindegi Men­deke-Báıjigit atadan taraǵan ur­paq arasynda ózi qatarly jas­tardyń alǵyry, sharýaǵa tııanaq­tylyǵymen aýyzǵa ilingen ákem Qylyshbaı elý jeti jasynda, sheshem Núrılá jetpis altysynda ómirden ozdy. «Seksen kóreıin degen jasym ba edi, bylamyq isheıin degen asym ba edi» degendeı, biraz jerge kelip qalyppyz. Kúlásh táteń qasymda. Ul-qyzdar men nemereler jolymyzdy qýyp, eline abyroıly qyzmet etýde. Júris-turystary taza. Shúldirlegen shóbereler bolsa, tátti tilimen maı asatyp keledi.

– Qashanda aqıqat keshe­ýildep keledi. Kerisinshe, ótirik pen ósektiń jeldeı esip júrge­ni. Ǵumyr-darııada aqıqatty aıta almaǵan, bolmasa aqıqatqa jete almaı qyl kópirdiń ústin­de qalǵan shaǵyńyz boldy ma?

– Nege bolmasyn, boldy ǵoı. Bizge deıin de aqıqatty aıta almaı ultymyzdyń nebir qaıratker uldary ótti ómirden. Qanatyn qaıyrǵanmen saǵyn syndyra almaǵan bılik olardyń atyn ataýǵa tyıym saldy. Aqıqattan qo­ryqty. Qazaqy qalpymyzda ulan-baıtaq jerimizdi, kórkem til, salt-dástúrimizdi, ulttyq bolmysymyzdy saqtap qalǵany­­myz, aıtary joq, aǵa urpaq ókilderi­niń erligi. Jaýmen jaǵalasty. Dos­pen aralasty. Keshegi aq pat­sha­nyń tusyndaǵy zar zamanda Tilenshi, Nazar, Aıtý, Bólek syn­dy aımaǵymyzdyń noqta aǵa­­lary eldigimizdi saqtap qalsa, aq pen qyzyldyń teketiresinde aǵa­ıyndy Baıqorjyn, Saqbaı Qareke, Raqym, Qoshym, Pyshan, Saıaq bolystar ultjandylyǵy­men erekshelendi. Keńestik kezeńde ­de nar tulǵalar qatary sıregen emes. Eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri, dala akademıgi Nurmolda Alda­bergenov, Sosıalıstik Eń­bek Erleri Ábdiqadyr Daıyrov, Zy­lıqa Tamshybaeva, Uly Otan soǵysynyń ardageri Igi­baı Ba­zar­baev, odan keıingi býyn Kósh­kinbaı Janatov, kúreń­bel­diń jas qyrany Bazarbaı Bek­muhambe­tov syndy azamattar týǵan halqy al­dyndaǵy paryz-qaryzdaryn abyroımen ótedi. Kóp dúnıe jyldar óte jotalana bermek. Aqıqatty der shaǵynda aıtýdan góri, únemi ishte saqtap júrý qıynnyń qıyny eken.

– Qarap otyrsaq, jer be­tinde týra jol joqtyń qasy eken. Basqany bylaı qoıǵanda, adamzattyń panasy – Jerdiń ózi Kúndi aınalyp júredi. Týra jol tabý qıyn-aý, sirá da?

– Týra jol nege bolmasyn, bar. «Izdegen jeter muratqa» degen adam týra joldy taýyp ta jatyr, beıqamdyq tanytqanda­ry týra joldan taıyp ta jatyr. Úlgini sol Jer-Anadan alýymyz kerek. Jer bolsa, óziniń as­ty-ústindegi baılyqty saqtap, tir­shilik arqaýyna aınaldyrý úshin kúndi aınala qýat alady. Kózi ashyq, kókiregi oıaý adam ózi­niń aýlasynan-aq qumyrsqa jolyn taýyp, tirshiligine qy­zyq­sa kóp nárseni uǵar edi. Jeńil­diń emes, aýyrdyń astymen jú­re­tin qumyrsqa bir jazda úsh jyl­dyq azyǵyn daıyndap alady. Tóbemizde Qus joly saırap tur. Uly Dala tósinde aq bó­ken­niń joly bar. Sol qalypty jo­­lymen júrip, jaıly qonys tabýymen adam balasyn qystyń qys­paǵynan saqtandyrýdy úıret­se, ımansyz pendeler, keri­sin­she oǵan qastandyq jasap álek. Kásipkerlikti bal arasynan úırenýge qumartsań – týra jol­dyń alýan túrin tabasyń. Qazaq ulty álemge qalasymen emes, kıeli dalasymen, tórt túlik malymen tanylǵan. Nebir náýbet tusynda qazaqty da, myńǵyrǵan malyn da Uly dala saqtap qalǵan.

– Rýhanı kemeldilik adam­nyń tek ıntellekt deń­geıine qarap emes, ishki álemi, adamı qasıetterimen de ólshen­se kerek. Kezinde jappaı qy­ryp joıa­tyn qarýdy oılap tap­qan­dar da ıntellektileri jo­ǵary jandar ǵoı. Buǵan koronavı­rýsty da qosamyz, árıne.

– Durys aıtasyń. Qandaı da bolmasyn qoǵamnyń damýyna zııaly qaýymnyń qosqan, áli de bolsa qosar úlesi erekshe baǵalanady. Jeti qazynaǵa jatatyn jylqy men ıtti qolǵa úıretken bizdiń ata-babalarymyz eken. Odan qazaq­qa, qala berdi, álem halyqtaryna zııan keldi me? Joq. Ekeýi de adamzat balasyna adal qyzmet etip keledi. Jeti qazynaǵa jatatyn beren myltyq ta adamǵa qyzmet etedi. Saıatqa shyǵyp tamaǵyn tabýǵa, tóngen qaýip-qaterden qorǵanýda taptyrmaıtyn qarý. Búrkit pen tazyny, qaqpan men tuzaqty almastyrǵan osy qarý adam balasynyń ashkózdikke qumarlyǵyn arttyrsa, bara-bara sadaq pen qylyshty almastyrǵan kezeńinen ústemdik ornaýyna jol ashyldy emes pe?

Oq-dárini oılap tapqan qy­taı­lyqtar bolsa, alǵashqy zeńbi­rek­ti qarý retinde paıdalanǵan ıspandyqtar deıdi resmı derek kózderi. Orystar zeńbirekti 1376 jyly Edil boıyndaǵy bul­ǵarlarmen bolǵan soǵysta, al 1382 jyly Máskeýdi qorǵaý ke­zinde Toqtamys hannyń áske­ri­ne qarsy paıdalanǵan. Sodan bas­tap otty qarýdyń alýan túri kel­di emes pe ómirge. Nemis ǵa­lym­darynyń kómegimen AQSh atom bombasyn Japonııada synap, júzdegen myń adamnyń kóz jasyna qalyp, memleket bas­shy­larynyń saǵyn syndyrsa, akademık Igor Kýrchatovtyń je­tekshiligimen Arzamasta jasal­ǵan bombanyń qýaty qazaq jerin­de synalyp, halqymyzdy qasiret­­ke ushyratýymen sherikten shyq­ty. Sýtegi bombasyn oılap tap­qan úsh márte Sosıalıstik Eńbek Eri, Memlekettik syılyqtyń ıegeri, akademık Andreı Saha­rov 1989 jyly Sovetterdiń birin­shi seziniń minberinen jappaı qyryp­-joıatyn qarýdyń esh­kim­ge abyroı ápermeıtini týraly shy­ryldap, sol qarýdy oılap tap­qany úshin keshirim suraǵanyna qa­ra­mastan, totalıtarlyq bıliktiń beti búlk etken joq.

Qyrýar qarjy bólip daıyn­daǵan sol qarý adamzat balasy­nyń qaýipsizdigin saqtaýda dármen­siz ekendigin óziń tilge tıek etip otyr­ǵan koronavırýs te dálel­dep otyr. Bul páleń de jańa­lyq emes eken. Budan da el bolyp aman qutylatyn shyǵar­myz. Alaıda adamzattyń beıbit ómi­rin qamtamasyz eter damýdyń týra jolyn tappasań, Táńirdiń qa­harynan qutylmaısyń-aý degen oı kóńil tórin tumshalaıdy.

– Jasyrary joq, qazirgi tańda qazaq halqynyń bir­li­gin buzý, baılyǵyna qol su­ǵý mánisindegi ishki-syrtqy kú­res údeı túsken. Alpaýyt el­der­diń mádenı-aqparattyq eks­pan­sııa­sy el tutastyǵy, til, dás­túr-salt, qala berdi mi­nez-qul­qy­myzǵa da oısyrata soq­qy be­rýde. «Sum ómir abaqty ǵoı sana­lyǵa» dep Maǵjan Ju­ma­baev aıtpaqshy, qazaq tabı­ǵaty­na qıǵash taǵy nendeı máse­le­ler qatty tolǵandyrady?

– Ulttyq mádenıetimizdiń bas­ty belgisi – úlkendi syılaý, ataly sózge toqtaý. «Sóıleý úshin oılaý kerek, jutý úshin shaınaý kerek» depti ulylardyń biri. Salt-dástúrdiń tóresi – syılastyq, izet, ımandylyq. Jol-joralǵysy­­men saqtalǵan dástúr arqyly tili­miz saqtalyp, mádenıet damıdy, bilim men óner órleıdi, ómir tórleı­di. «Danalyqqa – dala jaq­sy, balalyqqa qala jaqsy» degendeı, ulttyq salt-dástúrimiz­diń tórkini aýylda. Sábıin tal besikke bólep, besik jyrymen sýsyndatqan anasy, babalar rýhymen qanattandyrǵan ákesi órimdeı ul-qyzdaryn «Barym da sensiń, narym da sensiń» dep ósirse ǵana ult kógeredi!

– Siz seksen jyldyq ómi­ri­ńizdiń 63 jylyn eńbekpen ór­­­dińiz. Orta mektepten soń eki jyl qatardaǵy kolhozshy, jo­­ǵary oqý ornynan ke­ıin bir jyl zootehnık, qal­ǵan jyl­da­ry komsomol, ke­ńes, par­tııa organdarynda bas­shy­lyq qyz­mette boldy­ńyz. Eń­bek qýany­shy­na bó­lene de bil­dińiz, áıtse de bo­ıy­ńyzdy qor­qy­nysh bılegen ­shaq­­ta­ry­ńyz ushy­rasty ma?

– Qoryqqan kúnim nege bol­masyn, boldy, áli de qorqamyn. Neden? Beıqamdyqtan. Enjar­lyqtan. «Sen tımeseń, men tı­men» degen nemquraıdylyq pen nemkettilikten. Arym da, qolym da taza. Uıqym tynysh. Oılaıty­nyń jastardyń qamy bolǵandyq­tan, búgingi bilim júıesine kóńi­liń tolmaıdy. Dıplomdy satyp alady degendi kezinde ármen ra­dıosy aıtty degen ázildi estip mur­tymyzdan kúletin edik. Sol ázil endi shyndyqqa aınalǵandaı ma deımin. Onyń barlyǵyn jipke tizip qaıteıin, aınaldyrǵan otyz jylda on tórt mınıstrdiń ne bitirgenin túsinbeı qaldyq. Qaı zaman bolmasyn mádenı sharanyń barlyǵy tárbıe jumysynyń ar­qaýyna aınalǵan. Eldiń ańsap kúter tálimdi sharalarynyń kóp­shiligi búgingi tańda shoýǵa aınalyp ketkeninen qorqamyn.

Basynan baǵy taımaǵan qa­zaq eliniń qýaty – jerinde, kúshi – birliginde. Ýaqyt bıiginen qa­ra­sańyz, eldi uıystyrar bas­ty tetik – bir-birimizge degen se­nim. Ekinshisi – bılik tar­ma­ǵyn­daǵy ádildik, úshinshisi – ar-uıat tazalyǵy. Osynyń bári tabı­ǵa­tynda dáýirimiz qoıǵan tyń talap, eldik saıasatpen úndesip tur. Jaq­synyń sózi shamdaı jaryq, aıdaı anyq. Jany móldir, darqan júrekti, aq tilekti jandarǵa qo­ǵam zárý. «Jaıylsaq joqpyz, ju­mylsaq barmyz» degen ata-baba amanaty men kári tarıh sabaǵy dál qazir qaı kezdegiden de qundy. 

Áńgimelesken

Muhtar KÚMISBEK,

«Egemen Qazaqstan»