EO-EAEO: Eýroodaqpen yntymaqtastyqty damytýdan utarymyz kóp

Qasym-Jomart Toqaev óz úndeýinde syrtqy naryqtarǵa shyǵýdy kezeń-kezeńimen keńeı­tý, úshinshi eldermen jáne ınte­gra­sııalyq birlestiktermen saýda-ekonomıkalyq qarym-qa­tynastardy qarqyndy damy­týdyń mańyzyna toqtaldy. Mun­daı nátıjege qol jet­kizý úshin Memleket basshysy «EAEO – EO» formatyn­da dıalog qalyptastyrý jumy­syn bel­sendilendirip, júıe­lendirý­diń mańyzyn atap ótti. «Eýro­palyq komıssııamen jáne Eýro­odaqtyń ózge de organdarymen yn­ty­maqtastyq teńquqyly jáne prag­matıkalyq turǵyda bolýǵa tıis», dedi Qazaqstan Prezı­denti.

Prezıdenttiń Eýropalyq odaqpen qarym-qatynas ornatý jóninde sóz qozǵaýy beker emes. Qazirgi tańda atalǵan uıym álemdegi eń úlken odaqtyń, odan qala berdi alpaýyt naryq­tyń biri sanalady. Onyń ústine, EO-nyń shartaraptyń túk­pir-túkpirine áseri erekshe. Máselen, «Brıýssel áseri» dep atalatyn jahandyq zańna­malarǵa yqpal etetin fenomen bar. Iаǵnı EO álemdegi eń úl­ken tutynýshy naryǵynyń biri bolǵandyqtan, kóptegen trans­ulttyq korporasııalar odaq quramynda qyzmet etýi úshin onyń erejelerin qabyl­daýǵa májbúr.

Nátıjesinde ár elde túr­li zańnamalarǵa baǵynbas úshin alpaýyt korporasııalar Eýro­palyq odaqtyń quqyqtyq ere­jesin jer-jahannyń basqa bóli­ginde de qoldanady. Osy­laı­sha, qart qurlyq bekitken zańnamalar álemdik deńgeıge shyǵyp otyr. Tipti, IT salasyn­daǵy iri kompanııalar da EO-nyń qatań talaptaryna qaramastan, oǵan baǵynýǵa májbúr.

Eýropalyq odaq ekonomı­kasynyń aýqymyn mynadan-aq ańǵarýǵa bolady. Qazirgi tańda qart qurlyq álemdegi ekinshi ekonomıka sanalady. Ishki jalpy ónim kórsetkishiniń kólemi byl­tyr 15 trıllıon dollardy qurady. Bul jalpy álem eko­no­mıkasynyń altydan birin qu­raıdy.

Sondaı-aq EO álemdegi eń úlken eksporttaýshy retinde bel­gili. Máselen, 2019 jyly odaqqa múshe memleketter quny 2,13 trıllıon eýrodan asatyn taýar­­dy basqa elderge satqan. О́z ke­zeginde 1,93 trıllıon eýro­­nyń ónimin ımporttaǵan. Bul – Eýropalyq odaqtan tys aımaq­­tar­men jasalǵan saýda-ekonomı­kalyq baılanys.

Budan bólek, EO basqa da el­der­men erkin saýda naryǵyn qurý sekildi túrli kelisimder jasas­qan. Atap aıtqanda, 38 memleket­pen túrli deńgeıdegi saýda-eko­nomıkalyq mámilege kelgen. Oǵan qosa, Karıb teńizi elderi, Afrıka, Ońtústik Amerıka memle­ketterimen osy baǵytta kelis­sózder júrgizýde. Qysqasy, qart qurlyq jeńildetilgen ekono­mıkalyq baılanys ornatyp, dıalog qalyptastyrýǵa qarsy emes.

Eýropalyq odaqtyń erek­shelikteri nede? Birinshiden, Eýroodaq – ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik ıntegrasııaǵa túsken memleketterdiń birlestigi. Damyǵan Eýropa elderindegi bul yqpaldastyq ózara jaqyndasý úderisterin áli de jalǵastyryp keledi.

Ekinshiden, EO múshesiniń halyqaralyq eńbek bólinisinde óz orny, ózindik erekshe múddeleri bar. Olardyń ózderiniń ulttyq múddelerin qorǵaýy tolyq birlesip ketýlerine kedergi keltiredi.

Úshinshiden, EO elderiniń damý deńgeıi ártúrli. Ásirese, EO-ǵa keıinirek kirgen Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderiniń aýzynan aq maı aǵyp otyrǵany shamaly. EO-nyń tiregi – Germanııa men Fransııa sııaqty qýatty ekonomıkalyq derjavalar.

Tórtinshiden, 1951 jyly qu­rylǵan Eýropadaǵy kómir men bolat birlestigi negizinde paıda bolǵan EO óziniń ǵalamdyq máse­lelerge qatysty saıasatyn AQSh-tyń ulttyq múddelerin qorǵaý saıasatymen tyǵyz baılanystyrady. AQSh pen EO ekonomıkalyq qa­na emes, áskerı turǵyda da odaq­tasqan.

Besinshiden, EO memleketteri Qazaqstannyń munaı, gaz, tústi me­taldar sektoryna qyzyǵý­shylyq tanytady. Atom elektr stansalary óte kóp Fransııa sekildi memleketter Qazaqstan­nyń ýran ónimderine zárý. Eýropalyq transulttyq kompanııa­lardy Qazaqstandaǵy qolaıly ın­ves­tısııalyq ahýal qyzyqtyrady.

Qazaqstan táýelsizdik alǵaly beri Eýropalyq odaqpen saýda-eko­nomıkalyq baılanystardy joǵary qarqynda damytýǵa qol jetkizdi. Búginde bul odaq – eli­mizdiń basty saýda jáne ınvestısııalyq seriktesiniń biri. Qazaqstannyń syrtqy saý­da aı­nalymy men el ekonomıkasy­na tartylǵan sheteldik ınves­tı­sııa­lardyń jartysy EO úlesine tıesili.

Eýropalyq komıssııanyń máli­metine qaraǵanda, 2019 jyly Qa­zaqstan men EO arasyndaǵy taýar aınalymy 24,3 mlrd eýrony quraǵan. Osylaısha, bizdiń el EO-nyń syrtqy saýda áriptesteri tiziminiń 31-satysyna jaıǵasty. Sonyń ishinde qart qurlyqqa 18,3 mıllıard eýro kólemindegi ónimdi eksporttasaq, ımporttyń quny 5,9 mıllıard eýrodan asty.

Táýelsizdik alǵaly beri «toǵy­zynshy aýmaqqa» 330 mlrd dollar tikeleı sheteldik ınvestısııa tartylǵan. Sonyń 50 paıyzǵa jýyǵy qart qurlyqtyń enshisinde.

Byltyr Qazaqstan men Eýro­pa­lyq odaq (EO) arasyndaǵy Keńeı­tilgen áriptestik jáne ynty­maqtastyq týraly kelisim kúshine endi. Soǵan sáıkes kóptegen sala­daǵy yntymaqtastyqty tereń­detýge múmkindik mol. Bul rette Qazaqstan Ortalyq Azııa mem­le­ketteri ishinde birinshi bolyp Eýro­palyq odaqpen Keńeıtilgen árip­testik jáne yntymaqtastyq tý­raly kelisimge qol qoıǵanyn aıta ketken jón. Atalǵan kelisimniń aýqymy óte keń. Atap aıtqanda, saý­da, bilim berý sekildi mańyzdy sala­lar qamtylǵan. Máselen, Qazaq­stan tutynýshylary men sha­ǵyn jáne orta bıznes múdde­lerine jaýap beretin ádil ári ashyq básekelestikti alǵa tartý – basty maqsattyń biri. Keli­simde «Saýda jáne ornyqty damý» atty taraý bar. Bul taraý Qa­zaq­stan qoǵamynyń ıgiligi úshin ornyqty ekonomıkalyq ósýdi qamtamasyz etetin eńbek quqyq­tary men qorshaǵan ortany qor­ǵaý boıynsha birneshe erejeni qam­tıdy. Kelisimniń «Saýda» bólimi tolyq zań ústemdigin art­ty­rýǵa, bekitilgen erejeler men standarttarǵa negizdelgen saýdany damytýǵa járdemdesýge arnalǵan.

Kelisim aıasynda aıasynda kó­mir­sýtekti energetıka, jańar­ty­latyn energııa kózderi, energııa tıim­diligi jáne energııa únemdeý salalaryndaǵy erejeler ýaqytsha qoldanysqa engizilgen.

Qazaqstannan Eýropalyq odaq­qa baǵyttalǵan munaı men ýran eksporty óte mańyzdy. Ol Eýropa kontınentiniń energetıkasyn árta­raptandyrýǵa óz úlesin qosyp otyr. Elimiz EO-nyń munaıǵa degen suranysynyń shamamen 6 pa­ıyzyn jáne ýranǵa degen sura­nysynyń 21 paıyzdan astamyn qamtamasyz etedi.

Túıindeı aıtqanda, qaı tur­ǵydan alyp qaraǵanda da Eýro­pa­lyq odaqtyń áleýeti mol. Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq pen Eýropalyq odaq arasyndaǵy qa­­rym-qatynas jandandyrylyp, ekijaqty yntymaqtastyq nyǵaı­sa, budan eshkim utylmaıtyny sózsiz.

Osy oraıda Qazaqstannyń eý­ro­palyq baǵyttaǵy mıssııa­sy úl­ken bolmaq. О́ıtkeni eki tarap­tyń qarym-qatynasy VI ǵasyrda, Uly Jibek joly arqyly Shyǵys pen Batys saýda-sattyq jasaı bastaǵannan beri qalyptasqan. Demek, Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev­tyń Úndeýi qart qur­lyq­pen qarym-qatynasqa sony serpin beretini anyq.