Erkeleýdi úıretken «Eralash»

«Eralash» jýrna­ly­nyń qurylý tarıhy «Fıtılek» kınohronıkasy negizinde «Fıtıl» kınojýrnalyn qurý ıdeıa­synan bastalady. Bel­gili rejısser Alla Sý­rıkova bul ıdeıany baıyp­ty qabyldady. Ámbe isti naqtylaý úshin KOKP Or­talyq Komıtetine hat jol­daıdy. Kóp uzamaı jasampaz joba maquldanady. Keıin Anna Sýrıkova «Fıtelek» jańa kınohro­nıkasyna arnalǵan eki sıý­jet jasaıdy. Biraq bul izdenisi kóńilden shyq­pa­ǵan soń jumysty aıaq­syz qaldyrady. Muny sez­gen kınorejısser Borıs Grachevskıı men Alek­sandr Hmelık jobany qaı­ta jańǵyrtyp, jas kórer­menderge túrlen­di­rip usynýǵa kirisedi.

Jobany myqtap qolǵa alǵan Borıs Grachevskıı men Aleksandr Hmelık balalar týraly qysqa da qyzyq, balań ázil-ospaqqa toly, tipti taǵylymdy áńgimeler túsirýge nıet­tenedi. Balalar jýrna­lyna usynylǵan ár túr­li ataýlar unamaıdy. Osy sátte Aleksandr Hme­lık­tiń qyzy Marııan «Eralash» degen ataýdy usy­nady. Iаǵnı haos nemese tártipsizdik degendi bildiredi. 13 jasar qyzdyń tapqyrlyǵy jobany tipti árlendirip jiberedi. Osylaısha «Eralashtyń» el arasyndaǵy dańqty ǵumyry bastalady.

1974 jyly jýrnaldyń alǵashqy sandary ekranǵa shyqty. Premeralyq shyǵarylymda úsh mınıa­tıýra boldy. Olardyń bi­rinshisi «Uıatty daq» dep ataldy. Onyń avto­ry – ataqty qalamger Agnııa Barto. Alǵashqy qada­mynan-aq kópshiliktiń ys­tyq yqylasyna ıe bol­ǵan týyndy jyl saıyn 6 shyǵarylym jasaýǵa ıter­meledi. Bul sol ýa­qyt­ta úlken nátıje bolatyn. Bastapqyda týyn­dy kınoteatrlardyń bar­lyǵynda kórsetildi. Qaı­ta qurý kezeńinde jýrnal baıaý, biraq senimdi túr­de teledıdardan óz pozısııasyn ala bastady. Sonymen, KSRO ydy­raǵan soń «Eralash» jobasy teledıdarǵa aýysyp, RTR arnasyndaǵy «Biz­diń «Eralashta» óziniń qur­metti ornyna ıe boldy.

Sodan keıin «Eralash» sýretke ulasty. Ony Iýrıı Smırnov saldy. Oǵan arnaıy jazylǵan kóńildi áýen de qosyldy. Sý­retke ulasqan «Eralash» skrın­sveıerleri de ózin­dik evo­lıýsııasy bar. Máselen, kıno­hronı­ka­da­ǵy keıip­ker­­ler zamanaýı qalypqa túsip, qarapaıym balanyń beı­nesi ózgerdi. Birinshi skrı­nıngten bastap jáne jo­banyń tolyq ekrandyq formatqa kóshýine deıin tórt ret túrlendi. Negizgi keıip­kerlerdiń óńi men stıli erekshe boıaldy. 2000-jyldardyń basynda kınohronıka zaman talabyna saı kompıýterlik anımasııaǵa kóshti.

«Eralash» búginde flesh-anımasııany qol­da­na otyryp, «transfer» teh­nıkasynda beınerolık jasaýda. «Eralash» jazýy túrli-tústi áriptermen kók fonǵa túsedi. Bul jazý alǵash ret ekranda 1978 jyly paıda bolǵan eken. Fonda úlken áripterge jar­masqan sholaq shalbar men jeńil jeıde kıgen bala beınelengen. Kórermendi qyzyqtyrý úshin odan basqa da keıip­kerler qosyldy. Olar: jigit pen qyz, ana men áke, apa men ata. Sol arqyly otbasymen birge kórýge arnalǵan týyndy úlken suranysqa ıe boldy.

Búginde «Eralash» jýr­na­lynyń «qartaıǵanyna» qaramastan, túsirilimderi jalǵasýda. Árıne, búgingi kózqaraqty oqyrman sıýjet birdeı emes jáne kóp nárse «klassıkalyq Eralashqa» sáıkes kel­meıdi dep sanaıdy. Biz­dińshe, bul tańǵalarlyq jaıt emes. Qazirde joba avtorlary Eralashtyń dáýiri ótpegenin dáleldep baǵýda. Jyl saıyn tanymal ár­tisterdi tartyp, san alýan beınero­lıkter túsirýde. Kıno jar­na­malarynyń tany­maldylyǵy birtindep jo­ǵalyp bara jatqany bel­gili. Synshylar jańa sıý­jetterdi sógýden tartynbaıdy. Rejısserler úshin bul fakt jobany túrlendirýge ózindik sep­tigin tıgizip keledi.

О́kinishke qaraı, álem­de «Eralash» kınohronıkasy tanymal emes. О́ıt­keni barlyq sıýjet tek orys aýdıtorııasy­na arnalǵan. Biraq Ýkraı­na, Belarýs, Qa­zaq­stan, tipti Polsha kórer­menderi bu­ryn­ǵydaı «Eralash» eski kınohronıkasyn jaq­sy kóredi.

Tórtburyshty ek­ran­­ǵa telmire qarap, «Era­lashty» saryla kú­tetin sátter kelmestiń kemesine mingendeı. Dese de dáýir aýnaǵanymen, sol balaý­sa shaqtar kóńil kóze­sinde shaıqalyp, anda-san­da oıǵa oralady. Qo­janyń qıqarlyǵy men Eralashtyń erkeligi – áli de júrek tórinde. Keıde sol alańsyz kúnderge saparlap qaıtqyń-aq keledi. Áıtse de ýaqyt kemesi art­qa jyljı qoıar ma eken?