Álem • 28 Qańtar, 2021

Úndistan da Eýroodaqqa úmit artady

9 ret kórsetildi

Osy aptada Eýropalyq odaq­tyń saýda jónindegi joǵar­ǵy komıssary Valdıs Dom­brovskıs pen Úndistan kom­mer­sııa jáne ındýstýrııa mınıstri Pııýsh Goıal kezdes­pek. Kelissózder barysynda eki­jaq­ty saýda-ekonomıkalyq máseleler talqylanady dep josparlanǵan. Bul kezdesý Eýro­palyq odaqtyń jańa ba­ǵyt ustanǵanyn kórsetedi.

Negizi Dombrovskıs pen Goıal ótken jumada jolyǵýǵa tıis edi. Alaıda túrli sebeppen ony keıinge qaldyrdy. Saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastan bólek, Úndistan men EO arasyndaǵy sammıt máse­lesi de talqylanbaq. Alǵash ret uıym­dastyrylyp otyrǵan bul jıyn bıylǵy mamyrda ótedi. Oǵan Úndi­stan premer-mınıstri Narend­ra Modı men Eýroodaqqa múshe mem­leketterdiń basshylary qatyspaq.

Bul kezdesýdiń ereksheligi mynada. Buǵan deıin eki taraptyń arasyndaǵy kelissózder asa sátti bolǵan emes. Máselen, Úndistan men qart qurlyq 2013 jyly birqatar ózekti máselelerdi kelise almaı, qur qol tarqaǵan-dy.

Onyń ústine, Eýropalyq odaq Nıý-Delıdiń basty báseke­lesi Qytaımen taıaýda ǵana ınvestısııa­lyq kelisim jasasty. Iаǵnı qart qurlyq Beıjiń bıligine qyryn qarap otyrǵan joq. Bul da ekijaqty baı­lanysqa syzat túsirgeni anyq. Esterińizde bolsa, byltyr Gımalaı taýy mańyndaǵy shekarada Qy­taı men Úndistan sarbazdary qaqtyǵy­syp, 20-ǵa jýyq jaýynger qaza tap­ty. Áli kúnge deıin eki el ara­syn­daǵy shekara daýy túbegeıli sheshil­gen emes. Endeshe, Úndistan óz bá­se­kelesimen mámilege kelýdi qup­ta­maıtyny túsinikti.

Degenmen, bul joly Eýropalyq odaq tıimdi erkin saýda áriptesin izdep otyrǵany anyq baıqalady. Taıaýda ǵana EO-nyń tóraǵalyǵyn at­qarýǵa kirisken Portýgalııa Eýro­palyq odaq pen Nıý-Delı qarym-qatynasyn kún tártibine shyǵardy. Al osy eldiń odaqtaǵy ókili Nýno Brıto Úndistandy álemdegi eń úlken demokratııalyq el dep málimdedi.

Erkin saýda kelisiminen eki jaqtyń da utatyny – basy ashyq másele. Birinshiden, Úndistan – Eýropa­lyq odaqtyń basty saýda árip­testeriniń biri. Byltyr eki­jaqty saýda aınalymy 94,5 mıllıard dollardy qurady. Qart qur­lyq­­tan Gımalaıdyń etegine jetken taýar­­lardyń quny 48 mıllıard dol­larǵa jetse, keri baǵyttaǵy ónimniń baǵasy 46,5 mıllıard dollardan asty. Demek, Eýropalyq odaq ta – Úndistannyń basty saýda seriktesi.

Eýropalyq odaq ekonomıkasynyń aýqymyn mynadan-aq ańǵarýǵa bolady. Qazirgi tańda qart qurlyq álemdegi ekinshi ekonomıka sanalady. Ishki jalpy ónim kórsetkishiniń kó­lemi byltyr 15 trıllıon dollar­dy qurady. Bul jalpy álem eko­nomı­kasynyń altydan birin quraıdy.

Sondaı-aq EO álemdegi eń úlken eksporttaýshy retinde belgili. Máselen, 2019 jyly odaqqa múshe-memleketter quny 2,13 trıllıon eýrodan asatyn taýardy bas­qa el­derge satqan. О́z kezeginde 1,93 trıl­lıon eýronyń ónimin ımport­ta­ǵan. Bul – Eýropalyq odaqtan tys aı­maqtarmen jasalǵan saýda-eko­nomıkalyq baılanys.

Ekinshiden, Eýropalyq parlamentte aıtylǵan zertteýge súıensek, erkin saýda kelisimi ekijaqty taýar aınalymyn 10 mıllıard dollarǵa ulǵaıtpaq. Muny parlament múshe­leri de moıyndap otyr.

Úshinshiden, Brıýssel sheneýnik­teri osyndaı qadam arqyly Qytaı­dan keletin arzan taýarlarǵa táýel­dilikti azaıtpaq. Al Úndistan úshin bul kelisim mol ınvestısııa tartýǵa jol ashady.

Tórtinshiden, kelisimniń saıası astary da bar. Úndistannyń Eýropa­lyq odaqtaǵy ókili Santosh Dja jýrnalısterge bergen suhbatynda muny jasyrǵan joq. «EO men Úndistan arasyndaǵy qarym-qatynas jalǵyz aıaqpen tura almaıdy. Eger eki aıaǵy teń bolsa, ıaǵnı ekonomıkalyq jáne geosaıası qatynas ornasa, nyǵaıa túsedi», dedi ol.

Áıtse de, osy aptadaǵy kezdesýde ekijaqty kelisimge qol qoıylýy neǵaıbil. О́ıtkeni  birqatar ózekti máse­lede Brıýssel men Nıý-Delı­diń pikiri ekige jarylady.

Máselen, Úndistannyń shetelden keletin taýarlarǵa qoıatyn joǵa­ry salyǵy taýar aınalymyna aı­tar­lyqtaı nuqsan keltiredi. Sondaı-aq el bıliginiń «Úndistanda óndir» strategııasy da halyqaralyq talaptarǵa saı emes.

Eýropalyq odaqqa unamaýy múmkin taǵy bir másele mynada. Úndistan – klımattyń ózgerýine aı­tar­lyqtaı «úles» qosyp otyrǵan el. Parnıkti gazdar shyǵarý boıyn­sha álemde úshinshi orynda tur. Jyl saıyn shamamen 3 gıgatonna kómir­qyshqyl gaz shyǵarady. Iаǵnı jahandyq parnıkti gazdardy shy­ǵa­rýdyń 7 paıyzy – Úndistanǵa tıesili.

Árıne, el bıligi Parıj keli­simine sáıkes 2030 jylǵa qaraı parnıkti gazdardy shyǵarý kólemin 33-35 paıyzǵa deıin azaıtýǵa ýáde berdi. Qazirgi tańda osy baǵytta jumystar atqarylyp jatyr. Biraq eýropalyq standartqa saı tehnologııa engizip, sany 1,4 mıllıardqa jetken halyqty asyraý ońaıǵa soqpaıtyny anyq.

Jalpy, qart qurlyq jeńil­detilgen ekonomıkalyq baılanys ornatyp, dıalog qalyptastyrýǵa qarsy emes. EO-dan basqa da eldermen erkin saýda naryǵyn qurý sekildi túr­li kelisimder jasasqan. Atap aıt­qanda, 38 memleketpen túrli deń­geıdegi saýda-ekonomıkalyq mámi­lege kelgen. Oǵan qosa, Karıb teńizi el­deri, Afrıka, Ońtústik Ame­rı­ka mem­leketterimen osy baǵytta kelis­sózder júrgizýde.

Taıaýda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev EAEO-ǵa múshe-memleketterdiń basshylaryna úndeý joldap, «EAEO – EO» formatynda dıalog qalyptastyrý jumysyn belsendilendirip, júıe­lendirýdiń mańyzyn atap ótti.

«Eýropalyq komıssııamen jáne Eýroodaqtyń ózge de organdarymen yntymaqtastyq teńquqyly jáne pragmatıkalyq turǵyda bolýǵa tıis», dedi Qazaqstan Prezıdenti. Onyń Eýropalyq odaqpen qarym-qatynas ornatý jóninde sóz qozǵaýy beker emes.

Eýropalyq komıssııanyń máli­metine qaraǵanda, 2019 jyly Qazaq­stan men EO arasyndaǵy taýar aınalymy 24,3 mlrd eýrony quraǵan. Osylaısha, bizdiń el EO-nyń syrtqy saýda áriptesteri tiziminiń 31-satysyna jaıǵasty. Sonyń ishinde qart qurlyqqa 18,3 mıllıard eýro kólemindegi ónimdi eksporttasaq, ımporttyń quny 5,9 mıllıard eýrodan asty.

Táýelsizdik alǵaly beri «toǵy­zyn­shy aýmaqqa» 330 mlrd dollar tikeleı sheteldik ınvestısııa tartylǵan. Sonyń 50 paıyzǵa jýyǵy – qart qurlyqtyń enshisinde.

Qoryta aıtqanda, Eýropalyq odaq qazirgi tańda erkin saýda baılanysyn ornatatyn tımdi seriktes izdep otyr. Birqatar máselede bas­tary bir qazanǵa syımaıtyn Úndistan­men jáne Qytaımen túrli keli­sim­derge barýy da osyny ańǵar­tady. Endeshe, Eýrazııalyq eko­no­mı­kalyq odaqqa múshe-mem­leketterdiń de qart qurlyqpen mámilege kelýine múmkindik mol.

Sońǵy jańalyqtar

Aq úıdiń alǵashqy meımany

Álem • Búgin, 12:15

ShQO-da mal urylary ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 11:00

Uqsas jańalyqtar