MUSYLMANDARDY KEMSITÝ MEN ShETTETÝ

BUL ÚDERISTERDIŃ EQYU AÝMAǴYNDAǴY SEBEP-SALDARY MEN OLARDY EŃSERÝDIŃ TÚIINDI JOLDARY Búgingi tańda bú­kil álem hal­qy­nyń tórtten biri – mu­syl­mandar. Bul – Jer sharyn me­ken­deıtin 6,8 mıllıard adamnyń 1,57 mıllıardy nemese árbir tórtinshisi musylman degen sóz. Demek, musylmandar, shamamen 2,1 nemese 2,2 mıllıardqa jý­yq hrıstıan dinin­degi­lerden keıin­gi ekinshi orynda tur. Bul derekter Amerıka Qurama Shtattary­nyń Dinder men qoǵam ómirin zertteıtin (Pew Forum on Religion and Public Life) agenttiginiń úsh jyl boıy júr­gizgen zertteý ju­mystarynyń nátıjesinde jasalǵan qorytyndy esebinen alynyp otyr. Sol esep boıynsha, musylman álemi­niń tańdandyratyn tustary da joq emes. Máselen, sany jaǵynan Indonezııa men Pákstannan keıingi úshinshi orynda kele jatqan ındııa­lyq musylmandar Mysyrdaǵy mu­syl­­mandardan eki ese kóp eken. Sol sııaqty Germanııa musylman­da­ry­­nyń sany Lıvan musylman­dary­nan basymdaý. Al Qytaıdaǵy mu­syl­­mandar Sırııadaǵylardan ar­tyqtaý bolsa, Reseı musylmandary Iorda­nııa men Lıvııada turatyn kúlli mu­sylman qaýymynan da kó­birek kó­ri­nedi. Efıopııalyq mu­syl­mandardyń mólsheri Aýǵanstan musylmandary­men shamalas. Jáne bir nazar aýdara­tyn nárse – álem­degi kúlli musyl­man­nyń 60 paıy­zy­nan astamy Azııa­ny mekendese, 20 paıyzy Taıaý Shy­ǵys pen Sol­tústik Afrıkada, 15 paı­yzy Saha­ra­nyń etegindegi Afrı­kada, 2,4 paı­yzy Eýropada, 0,3 paıy­zy Amerıka kontınentterinde qonys tepken. Biraq sany jaǵynan Azııa musylmandarynan birshama az bolǵanymen, Taıaý Shyǵys pen Sol­tús­tik Afrıka musylmandary álgi aımaqtardaǵy halyqtardyń basym kópshiligin quraıdy eken. Keri­sin­she, álem musylmandarynyń besten biri, shamamen 317 mıllıony mu­syl­man dini múlde basymdyqqa ıe emes elderde ornalasqan: Indııada – 161 mıllıon, Efıopııada – 28 mıllıon, Qytaıda – 22 mıllıon, Reseıde – 16 mıllıon, Tanzanııada – 13 mıl­lıon. Osyǵan qara­mas­tan, álgi el­der­degi mıllıondap sana­la­tyn mu­syl­mandar tek usaq dıas­pora mártebesin ǵana ıemdenedi. Joǵaryda atalǵan agenttiktiń jáne bir deregi boıynsha, álem mu­sylmandarynyń úshten ekisi 10 elde, atap aıtqanda, Azııadaǵy In­do­nezııa, Pákstan, Indııa, Ban­gla­desh, Iran jáne Túrkııada jáne Soltústik Af­rı­kadaǵy Mysyr, Aljır jáne Ma­rokko syndy úsh memlekette, al qal­ǵany Saharanyń etegindegi Nıge­rııa­da ornalasqan. Musylmandardyń eń kóp shoǵyr­lan­ǵan jeri – Indone­zııa. Ol eldi 203 mıllıon, ıaǵnı kúlli mu­sylmannyń 13 paıyzy mekendeıdi. Sosyn, álemde burynnan qalyptasyp qal­ǵan jańsaq pikir boıynsha, Eýropa musylmandary kelimsekter bolyp esepteledi. Al shyndyǵynda, tek Batys Eýropadaǵy musylmandar ǵana ımmıgranttar, bolmasa Eýro­pa­nyń qalǵan bóligindegi, atap aıt­qan­da, Reseı, Albanııa, Kosovo sııaq­ty memleketterdegi musyl­man­dar sol elderdi álimsaqtan beri me­ken­dep kele jatqan jergilikti ha­lyqtar. Tutastaı alǵanda, Eýro­pa­da­ǵy musylmandar­dyń sany 38 mıllıonǵa teńeledi. Bul kúlli mu­syl­mannyń 5 paıyzyn ǵana qu­raı­dy, biraq soǵan qaramastan, olar Ortalyq Azııadaǵy Qazaq­stan, Qyr­ǵyzstan, Tájikstan jáne Túr­ki­men­s­tan memleket­te­rindegi mu­syl­­man­dardyń sanynan basymdaý. Joǵaryda atalǵan agenttiktiń jáne bir málimetteri boıynsha, Ame­rıka kontınentterinde shamamen 4,6 mıllıon musylman bar jáne olar­dyń jartysynan kóbi AQSh-ta tura­dy delingen. Alaıda prezıdent Barak Obamanyń 2009 jyly 4 maýsymda Kaırdiń Ál-Azhar ýnıversıtetinde oqyǵan leksııasynda keltirilgen derekterge súıensek, tek AQSh-tyń ózin­de ǵana 7 mıllıonǵa jeteǵabyl mu­sylman turady. Tipti ondaǵy mu­syl­mandar sany odan da kóbirek bolýy múmkin. Sebebi, Amerıkada júrgiziletin halyq sanaǵy kezinde toltyrylýǵa mindetti saýaldama­larda azamattardyń qaı dindi usta­natyny ta­lap etilmeıdi. Mundaıda naqty derek alýdyń múmkin emestigi aıtpasa da túsinikti. Árıne, joǵaryda keltirilgen má­­limetterdiń qanshalyqty dál eke­nin dóp basý aıtý qıyn. Biraq so­laı bolǵannyń ózinde de, musyl­man álemi men musylman dininiń jáne sol dindi ustanatyn musyl­man órkenıetiniń Jer sharyndaǵy asa iri órkenıet ekendigine eshkim de shúbá keltire al­maıdy. О́ıtkeni, búgingi jahandaný zamanynda jer betinen musylmany joq eldi eles­te­tý múlde múmkin emes. Ony by­laı qoıǵanda, musylman órke­nıe­tiniń álemdik órkenıetke qosqan úle­si de óte salmaqty. Buǵan dálel­di alystan izdeýdiń qajeti joq. Se­be­bi, tómendegi derekter pikirimiz­diń durystyǵyna tolyq kóz jet­kizedi. О́kinishke qaraı, bizder ómir súrip otyrǵan jahandaný zamanyn­da, ne­gizinen, aqparat quraldary­nyń kesi­rinen qoǵamdyq sanada ıslam órke­nıetin tym artta qalǵan, keritartpa, bilim men ǵylymnan jur­daı, nadan, ǵylym men tehnı­ka­dan, progresten múlde aýlaq, dinı fanatızm, ekstre­mızm jáne fýndamentalızm oshaǵyna aınalǵan qubyjyq órkenıet etip kórsetý beleń alyp otyr. Bul úrdis, ásire­se, 2001 jylǵy 11 qyrkúıekte oryn alǵan Nıý-Iorktegi Búkil­álem­dik saýda uıymynyń qos ǵıma­raty­nyń jarylýyn “Ál-Kaıda­men” ta­myr­las musylman ekstre­mıs­teri jasa­ǵan qylmys degen aq­parattan keıin múlde órship ketti. Sonyń sal­darynan batys áleminiń musylman­darǵa degen kózqarasy kúrt ózgerdi. Musylmandardy shet­te­tý men kemsitý, olardyń mek­tep­teri men meshitterin órtep ketý, qı­ratyp tastaý, musyl­man­dardy sa­bap nemese atyp ketý, ıa bol­masa musylmandardyń dinı bos­tan­dyǵyna shek qoıý, musylman beıit­terin búldirip ketý jıileı bastady. Mundaı qylmystar Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıy­myna múshe elderge de tán. Má­selen, musylman dininiń álem­niń eń iri dinderiniń biri ekenin moıyndamaı, ony asa qaterli ıdeo­logııa dep, shyn­dyqpen múlde ja­nas­paıtyn teris pikir qalyptas­ty­ryp, Muhammed paı­ǵambardy kem­si­tetin karıkatýralar shyǵaryp, olardy batystyń aqparat qural­dary arqyly taratý beleń aldy. Keı­bir musylman memleketterine “Ál-Kaıdamen” baılanysy bar de­gen jeleýmen ekonomıkalyq qy­sym kórsetý, soǵys ashyp basyp alý nemese olarǵa qısynsyz tıisý jıi­lep ketti. EQYU-ǵa múshe elderdiń keı­bi­rinde meshitke ruqsat berilse de mı­naret salýǵa tyıym salý nemese musylman áıelderine musylman dástúrine sáıkes kıinýi­ne, ıa bolmasa bilim alýyna, ju­mys­qa turýyna, baspana alýyna shekteý qoıý ara-tura boı kórsetip qalady. Alaıda, bul qubylystarǵa qar­sy kúres júrgizip, musylman­dar­dyń qu­qyǵynyń buzylmaýyn qa­da­ǵalaıtyn halyqaralyq uıymdar da joq emes. Máselen, Varshavada ornalasqan EQYU-nyń Demo­kra­tııa­lyq ınstı­týt­tar men adam qu­qyq­tary jónindegi bıýrosy, AQSh-taǵy Helsınkı komıs­sııasy neme­se Hıýmen raıts forst (Human Rights First) sııaqty ınstıtýttardyń jumystary aıtýǵa tu­rar­lyq. Mundaı ıns­tı­týttar Birik­ken ult­tar uıymynyń aıa­syn­da da jumys isteıdi. Atalmysh ınstıtýttar tek musylmandardyń ǵana quqyǵyn qorǵ­a­maı­dy, olar, sonymen qatar, an­tısemıtızm­men de kúres júrgizip, hrıstıan nemese basqa dindegi­lerdiń de quqyq­tarynyń buzyl­maýyn qosa qadaǵalaıdy. So­laı bola turǵanmen, musylmandardy shettetý men kem­si­tý­shi­likti nemese ksenofobııany tolyq aýyzdyqtaýǵa nemese toq­ta­týǵa joǵa­ry­da atalǵan ınstı­týt­tardyń shamasy jete bermeıdi. Son­dyqtan má­denıe­taralyq, din­ara­lyq jáne ór­kenıet­aralyq ún­qa­tysýlarǵa arnal­ǵan Qa­zaq­standa Elbasy N.Na­zar­baevtyń bas­ta­ma­symen ótip turatyn álemdik jáne dástúrli dinder kósh­bas­shy­lary­nyń sezi sekildi turaqty halyq­aralyq forýmdardyń júıeli túrde júr­gizilýi óte quptarlyq shara. О́ıt­keni, ondaı forýmdardyń minber­lerine kóteriletin sheshen­derdiń bári derlik halyqaralyq arenada abyroı-ataǵy bıik, qoǵam jáne mem­leket qaı­rat­ker­leri. Olar din­ara­lyq, máde­nıet­aralyq jáne ór­ke­nıetaralyq únqa­ty­sýǵa, kseno­fo­bııa men adam balasyn shettetý men kemsitýge baǵyttalǵan kúresti kúsheıte túsýge, násilshildikti joıýǵa, din­aralyq aıyrmashy­lyq­tardan góri olardyń arasyndaǵy ortaq qun­dylyq­tardy dáripteýge shaqyrady. Bul turǵydan al­ǵan­da, kózi tiri kezinde Qa­zaqstanda bolyp qaıt­qan Vatıkannyń basshy­sy, Rım Papa­sy Ioann Pavel II-niń myna bir sózderi oıǵa oralady. Ol ózi­niń estelikteriniń bi­rinde: “Din­derdiń ara­syn­daǵy aıyrmashy­lyq­tarǵa tańqalýdyń or­ny­na olardyń ara­syn­daǵy keremet uqsas­tyqtarǵa tań­­danǵan jón”, – degen ósıet qal­­dyrǵan eken. Shyndyǵynda da, mu­syl­mandardyń kıeli kitaby Quranǵa nemese hrıstıandar men ıýdeılerdiń kıeli kitaptaryna kóz salǵan adam musylman dininiń Ibrahım (Avraam) paıǵambardan bastalatynyna jáne arab­tardyń arǵy tegi álgi paıǵam­bar­dyń úlken uly Ismaılden, al evreı hal­qy­nyń tegi Isaaktan, ıaǵnı Ibra­hım paıǵambardyń ekinshi ulynan taraıtynyna birden kóz jetkizedi. Sosyn bul eki halyqty jaqyndata­tyn basqa da qundylyqtar bar emes pe? Máselen, til jaǵynan kelgen­de, arab tili hamıt tobyna jatsa, evreı tili aldyńǵyǵa týystas semıt tobyna jatady. Biri “sálem” dep amandassa, ekinshisi “sholom” dep ama­n­da­sady. Túr-sıpattary da uq­sas. Ekeýi de soldan ońǵa qaraı ja­zady. Ekeýi de adal as ishedi. Ekeýi de uldaryn sún­det­teıdi. Biraq osy­lardyń bárine qara­mastan, ekeýiniń basy bir qazanǵa syımaı keledi. Munyń basty sebebi ákeleri bir bolǵanymen, Ismaıl men Isaak­tyń bir anadan týmaǵan­dy­ǵyn­da jatyr. Ekinshi úlken sebep Muham­medke deıingi paıǵambar­lar­dyń bári de evreı halqynan bolǵan. Tek sońǵy paıǵambar Muhammed qana arab tegi­nen. Bar bolǵany osy ǵana. Demek, eki halyqty bólip turǵan aıyrmashy­lyq­tardan góri olardy jaqyndas­ty­ra­tyn ortaq qundy­lyqtar basym tur. Endeshe, osy qundylyqtar jıirek dárip­telse, kóp nárse túzeler edi. Sosyn ıslam dini men basqa din­­derdiń aralaryndaǵy qaıshy­lyq­tardy joıýdyń jáne bir múm­kindigi bar. Bul uly memleketterdiń basshylary men saıasatkerleriniń quzyrynda jatqan mámilegershilik sheberlik der edim. Munyń bir jaq­sy úlgisin Amerıka Qurama Shtat­tarynyń prezıdenti Barak Obama kórsetti. Ol óziniń 2009 jylǵy 4 maýsymda Egıpetke jasaǵan resmı sapary kezinde Kaır qala­syn­daǵy myń jyldan asa tarıhy bar Ál-Azhar ýnıversıtetinde leksııa oqyp, búkil musylman álemine ún­deý saldy. Prezıdenttiń bul úndeýi musylman órkenıetiniń aldynda batys órkenıe­ti­niń qaryzdar eke­nin búkil álemge pash etti. Sony­men qatar, Obamanyń bul sózi qııýy ketip bara jatqan batys pen shyǵysty tatýlastyrýǵa, ja­qyn­das­tyrýǵa jol ashatyn kópir sekildi áser qaldyrdy. Bul halqy­myz­dyń “Jyly-jyly sóılese, jy­lan ininen shyǵady” nemese “Jaqsy sóz – jarym yrys” degen ataly sóz­deriniń jaıdan-jaı aıtylmaǵanyn jáne olardyń esh ýaqytta da mánin joǵaltpaıtyn asyl mura ekenin dálel­dep turǵandaı. Shyndyǵynda da, mu­sylman álemi Barak Obama­nyń Kaırdegi sózin jyly qabyl­dap, bir sátke bolsa da batysqa rıza bolyp qaldy. Bul rızashylyq Obamanyń kóp uzamaı Nobel syılyǵynyń laýreaty atanýyna da sebepshi boldy. Budan shyǵatyn qorytyndy mynaý: jyly sóılep, tyńdaýshysyn ózine tarta bilgen sheshen saıasatkerlerdi kim de bolsa syılaıdy jáne baǵa­laı­dy. Sosyn “Otyz tisten shyqqan sóz otyz rý­ly elge taraıdy” demekshi, mundaı salıqaly sózder búkil álemdi bir demde sharlap ketedi. Demek, el men eldi, mádenıet pen máde­nıetti, ór­kenıet pen órkenıetti, din men dindi tatýlyqqa shaqyrýda álemniń kóshbasshy saıasatker­le­riniń atqara­tyn róli men jaýap­kershiligi erek­she bolmaq. О́ıtkeni, abyroı-ataǵy bıik el basshylary men ataqty saıasatker­ler­diń shy­naıy da júrek tebi­renter sózderi eń aldymen tyń­daýshynyń sana­syna sáýle túsirip, oıyn qoz­ǵaıdy. Al oıy men sanasy túzelse, kez kelgen azamat pen búkil adam­zattyń is-áreketi túzeledi. Mine, osy turǵydan alyp qaraı­tyn bolsaq, búginde EQYU-nyń Qa­zirgi tóraǵasy – Qa­zaqstannyń atal­mysh Uıymǵa múshe memleketterge kór­setetin úlgisi mol. Buǵan “Syrt kóz – synshy” demekshi, atalmysh Uıy­m­nyń Is basyndaǵy tóraǵasynyń jeke ókili retinde AQSh-taǵy mu­sylman qaýymy­nyń jaǵdaıymen ta­nysyp, sondaǵy úkimettik emes mu­sylman uıymdarynyń ýájderin AQSh Kongresiniń ǵımara­tyn­da otyr­ǵan Helsınkı komıssııasyna baıan­daǵanda kózim anyq jetti. Álgi elde oryn alyp otyrǵan musyl­man­dardy kemsitý men shettetýdiń naqty mysal­da­ryn monshaqqa tizgendeı etip, aǵyl­shyn tilinde baıandap edim, qu­ramy­nyń ba­sym kópshiligi kongres­smenderden tu­ratyn álgi komıs­sııa­nyń músheleri qu­laq túrip tyńdady. Ja­ryssóz sońynda komıssııa músheleri suraq qoıyp, bizdiń eldegi musylman jáne basqa dindegi­ler­diń qu­qyqtary­nyń saqtalý dárejesin bilgisi keldi. Men kópultty jáne kóp­kon­fes­sııaly Qazaqstandaǵy aýyzbir­shilik pen tatý­lyqtyń ornyqtylyǵyn, adamdy kemsitý men shettetýdiń bizdiń elge jat qylyq ekenin jáne olaı etýge Ata Zańymyz – Konstıtýsııanyń jol bermeıtinin shegelep aıttym. Sóz sońynda komıssııa tóraǵasy rı­za­shy­ly­ǵyn bildirip, Qa­zaqstan­da­ǵy ult­ara­lyq jáne konfessııa­ara­lyq tatý­lyq­tyń joǵary deńgeıde ekenin jaqsy biletinin jáne bul turǵydan Qazaq­stan­nyń basqalarǵa úlgi bola alatyn memleket ekenin atap kórsetti. Issa­pardan qaıtqan soń AQSh pen Kanada musyl­man­da­ry­nyń jaı-kúıi týraly Uıym­nyń Venadaǵy Turaqty keńesi­ne baıandadym. Bul is ústimizdegi jyly da jalǵasyn tabady. Vena be­kit­ken josparda Uıymǵa múshe bir­ne­she eldegi musylmandardyń jaǵdaıy­men tanysyp qaıtý kózdelip otyr. Ádil AHMETOV, senator, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.