Qalyń tarıh juqarmasyn desek...
О́tkenge salaýat aıtpaı, keleshektiń kemeldenbesi kádik. Qazaqstanda kóne qujattardy qaıta qalpyna keltiretin qurylǵy bar bolǵanymen, tilin biletin maman joq. Sonda shynaıy derekter shańǵa kómilip jata bermek pe?
Qundy qujattardy fızıkalyq-hımııalyq jáne tehnıkalyq óńdeýden ótkizý arhıv salasynyń negizgi jumystarynyń biri bolyp tabylady. Qolda bar qordaly derekterdiń mańyzyn buzbaı, saqtaý merzimin uzartý – bul kúnniń basty talaby. Dál qazir mátininiń jazýy solǵyn tartqan arhıvtik qujattar fotorestavrasııalaýǵa ári shań-tozańnan tazartyp, qaıta túpteýge zárý. Bul qareket Eýropada erteden óris alǵan. О́kinishke qaraı, bizdiń qulaǵymyzǵa endi jetip jatyr.
Demek, arhıvtiń mańyzdylyǵy onyń tarıhı oqıǵalardy bilý men túsinýdiń qaınar kózi bolyp tabylatyndyǵynda, materıaldyq jáne rýhanı mádenıettiń jetistikterin jınaqtaıtyndyǵynda jáne urpaqtar arasyndaǵy qatynastardyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beretindiginde bolyp otyr. Mine, sondyqtan tarıhı jadymyzdyń biregeı qaınar kózi keýip ketpeýi úshin ony únemi damytyp otyrýymyz shart.
Jaqynda Senattyń áleýmettik-mádenı damý jáne ǵylym komıtetiniń músheleri Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulovamen kezdesken bolatyn. Sonda Prezıdenttiń «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýyn iske asyrý sheńberinde arhıvter men kitaphana qorynyń jaǵdaıy týraly ashyq áńgime órbidi. Senator Nurtóre Júsip bizdiń elimizde arhıvterdi damytýǵa jetkilikti kóńil bólinbeıtindigin, sondyqtan olardyń jaǵdaıy qazirgi zamanǵy standarttarǵa sáıkes kelmeıtindigin basa aıtty.
«Bul salaǵa kadr jetispeýshiligi ótkir problema. Bizde restavratorlar joqtyń qasy. Bas qalada dál osyndaı 4 maman ǵana jumys isteıdi. Elimizde olardy daıarlaıtyn joǵary oqý orny joq. Qazir munymen Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada túrli halyqaralyq kýrstardan nemese taǵylymdamadan ótken qyzmetkerler ǵana aınalysady. Al olardyń jalaqysy mardymsyz», dedi N.Júsip.
Kezdesý sońynda senatorlar mádenıet qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterý máselesin qarastyrýdy jáne sırek kezdesetin kitaptar men qoljazbalar saqtalatyn Ulttyq ortalyq qurýdy usyndy. Bul arhıv salasynyń órkendeýine úlken múmkindik bolar edi. Áıtse de...
Bilikti maman bolsa...
Máselen Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıvinde muraǵattaǵy 1920-1930 jyldar aralyǵyndaǵy qujattardy óńdeý jumystary júrgizilip jatyr. Al myńdaǵan qoljazbany qalpyna keltirýge restavrator Syrym Botabekovtyń kúshi jeter emes. Maman munda aptasyna 2 ret, ıaǵnı qosymsha aılyqqa jumys isteıdi. Biz mekemege arnaıy at basyn buryp, jumys barysyn baqylyp qaıttyq.
Qujattardy qaıta qalpyna keltirý jumystary óte kúrdeli eken. Maman zerthanadaǵy restavrasııa apparattarynyń kómegimen tozyǵy jetken qaǵazdardyń kóshirmesin isteýde biraz qıyndyqtyń betin ashty.
«Zerthanamyzǵa muraǵattan eski ári búlingen qujattar kelip túsedi. Qujattardy birden qalpyna keltirýge kirisip ketpeımiz. Qaǵaz betinde adamǵa zııan keltiretin bakterııalar bolýy múmkin. Keıde kógergen ne sańyraýqulaqtar ósken qujattar kózge shalynady. Bolmasa adam ómirine qaýip tóndiretin ártúrli ınfeksııalar kezdesedi. Olar adamnyń denesinde alýan qyshymalar týdyrady. Máselen sańyraýqulaqtar muryn arqyly kirip ókpeniń ártúrli aýrýlaryna ákelýi ǵajap emes. Prosess barysynda munyń bári eskeriledi. Sondyqtan qoljazbalar kelip túse salysymen dezınfeksııa, dezınseksııa jasaımyz. Dezınseksııa arnaıy ınertti gaz qurylǵysy arqyly júzege asady.
Buryndary formalın, tımol, etılenoksıd sekildi antıbakterııaly zattardy qoldanǵan. Ony Iran arhıvi áli kúnge deıin paıdalanady. Sońǵy restavrasııalyq úrdis boıynsha qaǵazdyń qurylymynda óte zııandy elementter bolatyny anyqtaldy. Sondyqtan odan bári bas tartyp, ınertti gazǵa kóshe bastady. Aldymen eski qujattardy ınertti gazǵa toly kameraǵa qoıyp, 3-4 apta baqylaımyz. Odan keıin úlkeıtkish áınekpen qarap, sańyraýqulaqtardyń izderi baıqalsa tazalap alyp tastaımyz. Mıkromısentten tazartamyz. Eger bakterııa bar bolsa, qaǵazdyń sol tusyn qosymsha bıosıtter arqyly orap, óńdeımiz. Sosyn baryp restavratordyń qolyna tapsyrylady», deıdi S.Botabekov.
Mamannyń aıtýynsha, kameradan shyqqan qujattardyń árbir paraǵyn shań-tozańnan tazartý qajet. Olar da arnaıy apparat arqyly júzege asady.
Shetteri jetispeıtin, jyrtyq, kóp jaǵdaılarda skotch japsyrylǵan qujattar kezdesedi eken. Negizinde qaǵazdy skotchpen jabystyrýǵa bolmaıdy. Alǵan kezde qıyndyq týdyrady. Sondyqtan japon qaǵazynyń kómegine júginedi. Bul jumys Germanııada jasalǵan qurylǵy arqyly oryndalady. Ekijaqty japon qaǵazy kóshirme jasaýǵa taptyrmas múmkindik.
8,5 grammdyq japon qaǵazynyń ekinshi betinde termoreaktıvti jelim bar. Juqa qaǵazdy eski qujattarǵa qyzdyryp jelimdeıdi. Ol tozyǵy jetken qujatty nyǵaıtyp, qorǵaıdy. Qujat ishindegi mátin óship qalǵan jaǵdaıda japon qaǵazy arqyly qalpyna keltirýge bolady. Biraq bul ádisti óte sırek kezdesetin qujattarǵa qoldanýǵa bolmaıdy. Nege deseńiz, japon qaǵazyn qujattan suıyqtyq arqyly aıyryp alǵan kezde áripterdi búldirýi múmkin.
Jalpy, restavrasııa eki túrge bólinedi. Biri – sýly, biri – sýsyz. Sýly restavrasııany sýlap otyryp, arnaıy un jelimi arqyly ajyratady. Qujattyń qalyńdyǵyna baılanysty japon qaǵazy da sondaı bolýy shart. Qujatty tóbeden jaryq túsirilgen ústelge ornalastyryp, astynan da jaryq túsiredi.
Zerthanada qosymsha bý qaryndash apparaty bar. Keıbir qujattar bir-birine nyǵyz jabysyp qalady. Ony tartyp ashsaq sııalary búlinýi múmkin. Keıin ne jazylǵanyn oqı almaısyń. Sol úshin sýlap alýǵa týra keledi. Odan keıin syrǵanaý keptirgishine ornalastyrady. Bul jerde ártúrli sý prosessterinen shyqqan qujattardy keptiredi.
Ekinshisi – qurǵaq ádis. Bul sııamen jazylǵan qujattar úshin mańyzdy. Sebebi ylǵaldy ádis qujattardyń boıaýyn qurtady.
Restavrasııa ústeliniń ústinen jaryq túsedi. Astynan ary-beri jyljytýǵa bolady. Lýpamen asyqpaı qarap, áripterdi baılanystyrady. Al qaǵazdan múńkigen jaǵymsyz ıisti mobıldi shańsorǵysh soryp alady. Mamandar ártúrli skalpelderdiń kómegimen qujattardy tazartyp, jumys isteıdi. Olar túpteý, qaǵazdy túzetý jumystaryna qoldanylady.
«Astana qalasy ákiminiń qoldaýymen osy qurylǵylardy ıelendik. Bul Qazaqstan boıynsha bizdiń mekemede ǵana bar. 1920-1930 jylǵy qujattardy qaıta jańǵyrtyp jatyrmyz. Qujattardaǵy aqparattar joıylyp ketpeýi úshin bar kúsh-jigerimizdi salýdamyz. Restavrasııalaýǵa arnalǵan sońǵy úlgidegi apparattar osynda ornalasqan. Olar mańyzdy qujattardyń buzylýyn tejep, ǵumyryn uzartady», deıdi qalalyq arhıv jumysy qyzmetiniń basshysy Ardaq Kaıypjanova.
Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıviniń dırektory Meıram Bektembaev restavrasııa jumystarynyń jandanýyna maman tapshylyǵy kedergi keltirip otyrǵanyn tilge tıek etti.
«Bizdiń maqsat – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda kórsetilgendeı tarıhty qadirlep, ótkendi jańartý. Sol úshin eski qujattardy bolashaqqa tanystyrý úshin barlyq ádis-tásildi paıdalanyp jatyrmyz. Olardyń saqtalýyn qadaǵalap, óńi ketken jerlerin túzetýdemiz. Ǵasyrdan asqan qujattardyń bir de birine restavrasııa múlde jasalmaǵan. Bizdegi restavrasııalyq zerthana elimizdegi eń úzdik zerthanalardyń biri. О́kinishke qaraı, apparattyń tilin biletin mamandar jetispeıdi. Qazir izdestirý ústindemiz. Bolmaı jatsa, ózimizde bar mamandardy shetelge oqytýǵa jiberemiz. Qandaı jaǵdaı bolǵanda da qolda bar dúnıeni ıgilikke jaratýymyz shart», deıdi M.Bektembaev.
Arhıv – ótkender amanaty
Esterińizde bolsa, Premer-mınıstr Asqar Mamın arhıv salasynda maman daıarlaý memlekettik bilim berý tapsyrysy aıasynda júrgiziletinin jetkizgen bolatyn.
«Úkimet zamanaýı arhıv qyzmetin qurýǵa erekshe nazar aýdaryp otyr. Osy baǵyttaǵy mamandyqtyń mártebesin kóterý úshin bıylǵy qańtardan bastap 2 myńnan astam arhıv qyzmetkeriniń eńbekaqysyn kóterdik. Respýblıkalyq arhıv qyzmetkerleriniń jalaqysy – 50 paıyzǵa, óńirlik arhıv qyzmetkeriniń jalaqysy – 35 paıyzǵa ósti. Bul maqsatqa 2020-2022 jyldardaǵy respýblıkalyq bıýdjetten 2,8 mlrd teńge qarastyryldy» degen edi Úkimet basshysy.
Osy qajettilikti qamtamasyz etý maqsatynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2020 jyly arhıv mamandyǵyna bakalavrıat jáne magıstratýra baǵdarlamasy boıynsha 55 grant qarastyrdy. Biraq bul bastama olqylyqtyń ornyn toltyrýy ekitalaı. Sebebi germanııalyq apparattarmen jumys isteý úshin sheteldik tájirıbe mindetti túrde kerek. Al olaı bolmaǵan jaǵdaıda zerthananyń ishi bos qala bermek.
Shynynda, elimizdegi bir de bir joǵary oqý orny restavrasııa jumystaryn júrzige alatyn maman daıarlamaıdy. Áttegen-aıy sol, qala arhıvinde is biletin bir-eki maman ǵana bar. Elimizde eń úlken restavrasııa zerthanalary Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada jáne elordada ornalasqan Qoljazbalar men sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynda ǵana bar. Biraq olarǵa da mamandar jetispeıdi. Báriniń janaıqaıy birdeı.
Búginde kadr tapshylyǵy qolbaılaý bolyp otyr. Qazaqstanda jalǵyz Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti ǵana arhıv mamandaryn oqytady dedik. Al sol saladaǵy mamandardy astanaǵa jetkizbesten, Almatydaǵy arhıv mekemeleri jumysqa birden shaqyrtyp alady. Aqsha tólep oqytýǵa ata-analar qulyqsyz. Sebebi zaman túrlengende, artta qalǵan arhıv salasyna kim qyzyǵa qoısyn.
Qoryta aıtqanda, aldúzik aqyn Qadyr Myrza Áli: «Bizdiń tarıh bul da bir qalyń tarıh, oqýlyǵy jup-juqa biraqtaǵy» dep jazǵanyndaı atalar amanatyn arqalaǵan arhıvterde az da bolsa kóptiń keregine jarar rýhanı dárýmen bary aqıqat. Ol jasampaz ulttyń jańǵyrýynyń kepildemesi. Oqýlyǵy juqa tarıhtyń árbir beti – jaqsylyqqa jolbelgi, bolashaqqa baǵdarsham. Osyny umytpaıyq...
