Onlaın nesıeni qaıtarý «ońaı emes»!

«Tez ári yńǵaıly!». Kez kelgen mı­kro­­qar­jy uıymynyń basty urany osyndaı. Aqshadan taryqqan adam bar-joǵy jarty saǵattyń ishinde artyq qujatsyz, úıden shyqpaı-aq qaltasyn qalyńdata alady. Alaıda, «qaryzdyń kúlip kelip, jylap qaıtatynyn» esten shyǵarmaǵan jón. Sebebi, árbir «tez ben ońaıdyń» artynda uzaq ári qıyn is turýy múmkin.

Onlaın zaımnyń bankten alatyn nesıeden aıyrmashylyǵy nede? Qarapaıym jurt qaryz alýdyń osy tásilin nelikten kóp tańdaıdy? Onlaın nesıe alýdyń artynda qandaı qıturqylyq tur? Aqshadan qysylyp, qarjydan qınalǵan jurt astaryna úńile bermeıtin osy suraqtarǵa mamandardyń málimetine súıenip jaýap berip kóreıik.

Birinshiden, onlaın nesıe alý – aty dardaı bankten oflaın aqsha alýmen birdeı. Tek bank qajetti qujattardy, ke­pil­ge keminde bir tanysyńyzdy belgi­leý­di talap etedi. Máselen, aılyq taby­sy­ńyzdy ras­taýyńyz qajet. Al onlaın zaım berý­shiler eshqandaı kepilsiz, bir ǵana qujat – jeke kýálikpen-aq aptanyń kez ­kelgen kúni, táýlik boıy shart jasasa beredi. Bul – nesıe alýshy úshin óte yń­ǵaıly.

Ekinshiden, mıkroqarjy uıym­darynyń zaımy 100 myńnan bastalyp, bir jyldan úsh jylǵa deıingi merzimge beriledi. Tipti 140 myńǵa deıingi qaryzdy bir aıǵa da beretinder bar. «Mıllıonǵa qaryzǵa kirip jatqan joqpyn ǵoı», dep alańsyz aqsha alatyndar dál osy tusta ońbaı qatelesedi. Sebebi, onlaın zaımnyń merzimi qysqa bolǵan saıyn, ústemaqysy kóp bolady. Iаǵnı siz 200 myń teńge qaryz alyp, ony shartta kórsetilgen 2 jyldyń ishinde ýaqtyly ári tolyq qaıtarmasańyz, bastapqyda alǵan aqshańyzdy birneshe eselep tóleýge májbúr bolasyz.

Onlaın nesıe alý kezinde eskeretin taǵy bir jaıt – jekelegen qarjy uıym­dary sizdiń jeke málimetterińizdiń qu­pııa saqtalýyna kepildik bermeıdi. Mundaı shaǵyn uıymdar hakerlik shabýyldan tolyq qorǵalmaǵandyqtan, qaryz alýshynyń jeke málimetteri (jeke kýáliginiń nómiri, JSN, bank kartochkasy týraly aqparattar, t.s.s) alaıaqtardyń qolyna iligýi ábden múmkin.

Úshinshiden, mıkroqarjy uıymda­rynyń qaryz alýshyǵa qoıatyn talaby óte jeńil. Ol – Qazaqstannyń 18 jastan 75 jasqa deıingi turǵyny, kez kelgen bank­te shoty men baılanystaǵy telefon nómiriniń bolýy. Al qaryz alýshynyń nesıe tarıhy olardy qyzyqtyrmaıdy. Sondyqtan da basqa bankte nesıesin jaba almaı júrgender qaryzynyń ústine qaryz jamaı berýi ábden múmkin. Nesıe alý sharttarynda kózden tasalaý jerde shaǵyn shrıfpen jazylatyn aqparat bar. Ol – «Jyldam nesıeler úshin jyldyq paıyzdyq mólsherleme 0,03%-dan 730%-ǵa deıin bolýy múmkin» degen sóılem. Onyń ústine nesıe somasy kórsetilgen merzimde tólenbese, kredıtor merzimi ótken árbir kún úshin aıyppul tólemin talap ete alady. Osy aqparattardy sal­maqtap kórgennen keıin alǵan 100 myń qaryzyńyzdy qarapaıym kóbeıtý formýlasymen esepteı berińiz...

Jaqynda senator Andreı Lýkın mıkroqarjy uıymdarynyń jumysyna qatysty kemshilikterdi tizip shyǵyp, Qarjy naryǵyn retteý jáne damy­tý agenttigine depýtattyq saýal jol­da­­dy. Qarjylyq saýaty tómen qara­paıym halyqty op-ońaı quryǵyna túsirip, qan qaqsatyp júrgen mundaı uıym­darǵa memlekettik organdar tarapynan qadaǵalaýdyń joqtyǵyn ashyq jetkizgen depýtat: «Jekelegen qarjy uıymdarynyń saldarynan 17 myńdaı azamat zardap shegip, keltirgen shyǵyn kólemi 21 mlrd teńgeden asqan», dep málimdedi.

Ras, elimizde onlaın zaım berýshiler týraly naqty málimet, biryńǵaı aqpa­rattyq baza joq. Ásirese ınternette qaptap júrgen mundaı uıymdar óz jumys­tary týraly memlekettik organ­darǵa esep bermeıdi. Zaım berýshiler komıssııa kólemin de óz qalaýynsha qu­bylta beredi. Mıkroqarjy uıymdar­ynyń qyz­metin eshbir quzyrly organ baqylap, teksermeıtindikten, olarǵa qatysty qan­daı da bir shara qoldana almaıdy. Baqylaýsyz, bet-betimen ketken «qarjy qaqpanynan» aýzy kúıgender amalsyzdan «qaryzymdy keshirse» dep sotqa júginedi.

Ishki ister mınıstrliginiń málimetinshe, elimizde resmı tirkelip, zańdy túrde ju­mys istep jatqan bar-joǵy onshaqty ǵana mıkroqarjy uıymy bar eken. «Al qazir kósheniń kez kelgen buryshy men ınternettiń betin jaýlap alǵan onlaın zaımdardyń barlyǵyn esepke alý múmkin emes», deıdi IIM Kıber qylmysqa qarsy kúres ortalyǵy bastyǵynyń orynbasary Rústem Dúısetaev.

Quqyq qorǵaýshy Aınur Mahmetova «Onlaın zaım rásimdegende neni eskerý kerek?» degen suraǵymyzǵa: «Eń birinshi halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrǵan jón», dedi. «Sebebi, qarapaıym adamdar nesıe alý mádenıetin bilmeıdi. Tegin jatqan dúnıedeı jeńil qaraıdy. Sol sebepti de elimizde zaımnyń ósim­pulyn alyp tastap, negizgi somany ón­dirýge qatysty sot isteri óte kóp», deıdi zańger. «Onlaın nesıe alýdyń joly tez ári yńǵaıly bolǵanymen, olardyń jyldyq paıyzdyq mólsherlemesi óte joǵary. Qarapaıym tilmen aıtsaq, 25 myń teńge alsa, bul soma jyldyń sońynda 700-800 myńǵa deıin ósedi. Eger qaryzyn ýaqtyly tólemese, onyń ústinen qosylatyn ústeme aqysy taǵy bar. Mundaı uıymdar zaım alýshylardyń tólem qabiletterin teksermeıdi. Sosyn qaryz ýaqtyly tólenbese, olardy ne kútip turǵanyn jete túsindirip te jatpaıdy. Sońǵy málimetterge sensek, sońǵy 1-2 jylda elimizde 7,5 mln onlaın zaım jasalǵan», degen quqyq qorǵaýshy qazirgi tańda Ulttyq bankke, qarjy naryǵyn retteıtin quzyrly or­gan­darǵa baǵynbaıtyn onlaın zaım beretin uıymdardan aýzy kúıgenderdiń tym kóbeıip ketkenine alańdaýshylyq bildirdi.

Al Kıber qylmysqa qarsy kúres ortalyǵynyń deregine súıensek, ótken jyly elimizde 14 myńnan astam ınternet alaıaqtyq tirkelgen bolsa, onyń jartysyna jýyǵy zańsyz onlaın zaım rásimdeýge qatysty eken. Iаǵnı sońǵy jyldary elimizde bóten adamnyń atynan nesıe rásimdeý kóbeıgen. Máselen, ótken 2020 jyly 3 myńǵa jýyq adamnyń aty­nan zańsyz nesıe rásimdelse, bıyl­­ǵy bir aıda ǵana osyǵan uqsas 146 is tirkelgen. «Internet alaıaqtar mı­­kroqarjy uıymdarynyń saıttary arqyly ózge adamǵa onlaın zaım alý­dyń qyr-syryn jaqsy meńgerip alǵan. Al óz atyna nesıe rásimdelgenin jábirlenýshiler 2-3 aı ótken soń bank­ten, jeke qarjy uıymynan nemese kol­lektorlar habarlasqanda bir-aq bilip jatady. Buǵan eń birinshiden adamdardyń ózderi kináli, – deıdi ortalyq qyzmetkeri Rús­tem Smaǵanbetuly, – Kópshilik jeke qujattaryna salǵyrt qaraıdy, kez kelgen ınternet dúken arqyly saýda jasasa, derbes derekterin oılanbastan jarııalaı beredi. Kim kóringenge málimetterin ustata salady. Osyndaı qarapaıym qa­ýip­sizdik erejelerin saqtamaýdyń sońy san soqtyryp jatady. Sol sebepti jeke málimetterińizge muqııat bolyńyz!».

Iá, onlaın nesıe alýyńyz ońaı bol­ǵanymen, odan opyq jep qalýyńyz qıyn emes.