Zańdylyqtar men erekshelikter negizge alyndy

Qazaq orfografııasynyń negiz­gi erejeleri – latyn gra­fı­kasy negizindegi qazaq álipbıi boıynsha durys jazýdy kór­setetin quqyqtyq kúshi bar qujat. So­nymen qatar latyn negizdi jańa álipbı bo­ıynsha qazaq tili­niń orfo­grafııalyq normalaryn turaqtandyratyn jańa álipbı boıynsha durys jazý mádenıetin qalyptastyratyn basty normatıvti qaǵıdalar bo­lyp sanalady. Emle ere­je­leriniń negizinde orfografııa­lyq, orfoepııalyq sózdikter, anyq­taǵyshtar osy erejelerge sáıkes qurastyrylmaq. Ulttyq jazý-syzýdyń emle erejelerin jasaýda aldymen eskeriletin zańdylyqtar men erekshelikter negizge alyndy. Olar: tildiń jal­ǵamaly (aglıýtınasııa) zań­dy­lyǵy; tildiń yqshamdalý zań­­dy­lyǵy; til dybystarynyń ún­des­­tigi (daýystylardyń daýys­­­­syz­darmen úndestigi) jáne da­ýys­­syzdardyń bir-biri­men úı­­le­­simdilik zańy. Osy aı­­tyl­­ǵan zań­dylyqtar men erek­­she­lik­ter aıasynda jazba til­­diń jańa Erejesiniń nus­­qasy jasaldy. Erejede latyn negizdi álipbı boıynsha qazaq tili dybystarynyń rep­re­­­ze­tant­tary bolyp tabylatyn árip­terdiń úndestikpen, úıles­tikpen jazylý normasy kórsetildi; sózderdi biryńǵaı jýan nemese jińishke jazý, soǵan sáıkes qosymshalardyń jýan nemese jińishke jazý úlgisi beril­di; qosar dybystardyń (uý/úý, yı/iı) dara árippen (ý, ı árip­terimen) tańbalanýynyń úlgisi usy­n­yldy; qazaqtyń tól ádebı tilindegi emlesi qıyn sóz­der­diń orfografııalaný erek­shelikteri kórsetildi; latyn negizdi álipbıde joq ıo, s, sh, e, ıý, ıa, , , áripteriniń jazylý ba­la­masy berildi; beıún­des býyn­dy kirme sózderge qosymsha jal­ǵaýdyń orfografııalaný tár­tibi kórsetil­di; halyqaralyq ter­mın­der men ataýlardyń (shetel tildik sózderdiń) orfografııa­laný úlgisi berildi; kúrdeli sóz­der­diń (birikken, kirikken, tir­kesti sózder, qos sózder) jáne bas árippen jazylatyn ataý­lar­dyń emlesi, sondaı-aq ta­sy­mal­daý­­dyń tártipteri kór­se­til­di. Al jańa ereje jobasyn­da qazaq or­­fo­­grafııasynyń negiz­gi er­e­je­leri­­niń ulttyq til­diń erek­she­lik­teri men zańdylyq­taryna sáı­kes bolýy; tájirıbede synnan ótip, dástúrge aınalǵan ba­za­­lyq normalardyń saqtalýy; teh­­nı­kalyq jaqtan qazaq or­fo­gra­fııa­synyń qoldanýǵa oń­t­aı­ly, mobıldi, jınaqy bolýy; ha­lyq tiliniń dybystyq qor ále­ýe­ti­niń keńirek qamtyla túsýi; ja­han­daný úrdisinde jazý-syzý­dyń ulttyq sıpaty­nyń saq­ta­lyp, kosmopolıttik ásire­likke ushy­ra­maýy kózde­lip, orfo­gra­­fııa­lyq erejeler túzý­diń bas­shy­lyq­qa alynǵan negizgi ustanymdary boldy.

Nurgeldi ÝÁLI,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor