Ǵıbadathanany saldyrǵan kim?
Bul nysandy 1652 jyly Oırat handyǵynyń tórt tireginiń biri qoshýyt taıpasynyń noıany – Ablaı taıshy saldyrǵan eken. Orys jylnamalarynda bul qonys ǵıbadat orny bolýmen qatar, áskerı bekinis mindetin de atqaryp turǵany jaıly derekter bar. Qonystyń «Ablaıkıt» atanýyna kelsek, «Ablaı» adamnyń aty, al «kıt» (mońǵolsha – hııd) dinı ǵıbadathana (Mońǵolsha-qazaqsha sózdik. Ulanbatyr – 1981. 581-bet) degen uǵymdy bildiredi eken. Qazaqsha tolyq tápsiri – «Abylaı saldyrǵan ǵıbadathana».
Ǵıbadathana óz tusynda asa iri dinı jáne rýhanı ortalyq bolǵan. 1657 jyldyń qysynda bul jerge ataqty oırat ǵulamasy Zaıa pandat Namqaı-jamsanyń ózi kelip, dinı-ǵuryptyq qasıetteý rásimin ótkizgeni jaıly derek bar. Bul oqymysty – 1648 jyly oırat taıpalarynyń tildik fonemasy men dybys úndestigine saı jańa álipbı jasaǵan adam. Osy jazýdy Qalmaqııa respýblıkasy 1924 jylǵa deıin qoldansa, shyńjańdyq oırattar áli kúnge deıin ulttyq álipbıi retinde oqıdy. Bir qyzyǵy, HVIII ǵasyrda qazaqtyń hany Abylaı Manjý-Sın ımperııasy patshalarymen habar almasqanda, barlyq hattaryn osy álipbı negizinde oırat tilinde jazǵany tańdanarlyq jaǵdaı (Abylaı hannyń hattary. «Egemen Qazaqstan» gazeti, 2019 jyl 7 tamyz).
Osy oraıda, Ablaı taıshy degen kim? Ablaı – qoshýyt taıpasynyń aqsúıegi Baıbaǵystyń kenje uly. 1620 jyldary ómirge kelip, 1662 jyly ólgeni jaıly atústileý derek bar. Anasy Zýı qatyn torǵaýyt Qo-órliktiń qyzy deıdi. Baıbaǵys ólgen soń úlken uly Oshyrty sheshen taqqa otyrady. Biraq Ablaı bul aǵasymen syıysa almaǵan. Nemere aǵasy Ýbashy taıshy jáne qazaq hany Jáńgirmen odaqtasyp 1635 jyly Saryarqada jaılap jatqan torǵaýyttardy Edilge qaraı yǵystyrady. 1662 jyly aǵasy Oshyrty sheshen Ile-Quljada kúlli oırat quryltaıyn ótkizgende, oǵan da barmaı tys qalady. Bir derekte Ablaı taıshyny ashýlanǵan han aǵasy shaýyp óltirgen dese, ekinshi bir derek ol qazaq ishine, naqtyraq aıtqanda Túrkistan óńirine qashyp ketken deıdi.
Ablaıdan keıin ǵıbadathana Oshyrty taıshynyń qolyna ótken. Bul adam ólgen soń qoshýyttardyń bir bóligi Edilge qaraı aýsa, qalǵany Kóknor ólkesine (Shyńjań ólkesiniń shyǵysy) kóship ketip, munda qalǵan qoshýyttar túgeldeı ólet taıshysy Qaldan boshyqtyǵa buqara bolady. Sóıtip, ǵıbadathana 1679 jyly óletter qolyna ótken syńaıly. Qasıetti nysannyń keıingi taǵdyry belgisiz. HVIII ǵasyrdyń basynda munda kelgen reseılik saıahatshylar ǵıbadathananyń qırandysy qalǵany jaıly jazypty.
Qonystan tabylǵan jádigerler qaıda eken?
Ablaıkıt ǵıbdathanasy jaıly orys jazbalarynda derek kóp. Osylardyń ishinde eń mańyzdysy – Reseıdiń Qytaıdaǵy dıplomatııalyq ókili Fedor Baıkovtyń jazbalary. Bul adam 1653 jyldyń sońy men 1654 jyldyń kóktemine deıin birneshe aı Ablaı taıshynyń qonysynda bolyp, kórgen-bilgenin hatqa túsirgen.
Odan keıin XVIII ǵasyrdyń 30-nshy jyldary ǵıbadathanany zerttegen orys áskerıleri ony tek jartylaı qıraǵan kúıde tapqan. Sonyń ózinde kitaphanasy men ishki bezendirý órnekteri jaqsy saqtalyp turypty.
Shamamen 1720 jyly bul qonysqa kelip zertteý júrgizgen áskerı saıahatshy I.M.Lıharev eski jurttan poshymy barys pishindi mórtabanynda jazý bar tańba taýyp alyp, ony patsha saraıyna syıǵa jibergen deıdi. Keıin bul jádigerdi orystar «jazýyn oqyp berseńiz» (1722 jyly) degen nıetpen fransýz fılology Berner Monfokonǵa joldaǵan kórinedi. Qundy jádiger keıin habarsyz ketken. Múmkin bul tańba búgingi kúni Eýropanyń bir mýzeıinde turǵan da shyǵar.
Odan keıin 1734 jyldary qonysqa ǵylymı ekspedısııa jasaǵan G.F.Mıller, P.Pallas, E.Meıer, P.Chıhachevıch I.G.Gmelın, S.S.Chernıkov qatarly saıahatshylar qonystyń syzba-sıpattamasyn jasasa, 1735 jyly ǵıbadathananyń tabanyn qazǵan F.Berens, G.Kachalov, I.Sokolov, F.Mattarnovtar: táńir-ana músini, sham jaǵýǵa arnalǵan tizerlep otyrǵan adam beıneli tuǵyr, kúmistelgen attyly adam jáne qoladan quıylǵan jylqy músini, saz aspaptary, úki poshymdy músin-beıneler, baǵaly monetalar, qarý-jaraq (aıbalta, qanjar, qylysh t.b.), ártúrli ydystar, syrǵa-júzik qatarly sándik buıymdar jáne óte kóp jazbalar tapqan. Tipti orys derekterinde jazba-kitaptardy birneshe at arbaǵa artyp syıǵyza almaǵany jaıly málimet bar.
Osy oraıda «joǵaryda tabylǵan jádigerler qaıda?» degen suraq týary anyq. Internet arqyly izdep salyp kórdik. Bir qyzyǵy, qonystan tabylǵan buıymdardyń sýreti saqtalypty. Jádigerler Reseı mýzeılerine tarap ketken tárizdi. Osylardy jınap alsaq bolmas pa eken?!
О́ıtkeni sońǵy jyldary ǵıbadathana ornyna Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń bastamasymen «Shyǵys Qazaqstanda arheologııa salasyndaǵy ǵylymı zertteýlerdi damytýdyń 2016-2018 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy» negizinde zertteý jumystary júrgizildi. Tipti Pıter Sımon Pallas syzǵan sýretter boıynsha ǵıbadathananyń burynǵy beınesin ishinara qalpyna keltirý jaıly da bastamalar kóterlip jatqan kórinedi.
