Arhıvtik qujattardy fızıkalyq-hımııalyq jáne tehnıkalyq óńdeýden ótkizý arhıv salasynyń negizgi jumystarynyń biri bolyp tabylady. Qolda bar qordaly derekterdiń mańyzyn buzbaı, saqtaý merzimin uzartý. Sondaı-aq mátinderiniń jazýy solǵyn tartqan arhıvtik qujattardy fotorestavrasııalaý jáne shań-tozańnan tazartyp, qaıta túpteý.
Restavrator Syrym Botabekov qujattardy qaıta qalpyna keltirý jumystary óte kúrdeli ekenin jetkizdi. Maman zerthanadaǵy restavrasııa apparattarynyń kómegimen tozyǵy jetken qart qaǵazdardyń kóshirmesin jasaýda.
«Zerthanamyzǵa muraǵattan eski ári búlingen qujattar kelip túsedi. Qujattardy birden qalpyna keltirýge kirisip ketpeımiz. Qaǵaz boıynda adamǵa zııan keltiretin bakterııalar bolýy múmkin. Keıde kógergen ne sańyraýqulaqtar ósken qujattar kezdesedi. Bolmasa adam ómirine qaýip tóndiretin ártúrli ınveksııalar kezdesedi. Adamnyń denesinde alýan qyshymalar týdyrady. Máselen sańyraýqulaqtar muryn arqyly kirip ókpeniń ártúrli aýrýlaryna ákelýi ǵajap emes. Prosess barysynda munyn bári eskeriledi. Sondyqtan kelip túse salysymen dızınfeksııa, dızınseksııa jasaımyz. Dızınseksııa arnaıy ınertti gaz qurylǵysy arqyly jasalynady.
Buryndary formalın, tımol, etılenoksıd sekildi antıbakterııaldy zattardy qoldanǵan. Ony Iran arhıvinde áli kúnge deıin paıdalanady. Sońǵy restavrasııalyq úrdis boıynsha qaǵazdyń qurylymynda óte zııan elemetter bolatyny anyqtaldy. Sondyqtan odan bári bas tartyp, ınertti gazǵa kóshe bastady. Aldymen eski qujattardy ınertti gazǵa toly kameraǵa qamap, 3-4 apta baqylaımyz. Odan keıin úlkeıtkish áınekpen qarap, sańyraýqulaqtardyń izderi baıqalsa tazalap alyp tastaımyz. Mıkromısentten tazartamyz. Eger bar bolsa, qaǵazdyń sol tusyn qosymsha bıosıtter arqyly orap óńdeımiz. Sosyn baryp restavratordyń qolyna beriledi», deıdi S.Botabekov.
Mamannyń aıtýynsha kameradan shyqqan qujattardyń árbir paraǵyn shań-tozańnan tazartý qajet. Olar da arnaıy apparat arqyly júzege asady.
Shetteri jetispeıtin, jyrtyq, kóp jaǵdaılardy skotch japsyrylǵan qujattar kezdesedi eken. Negizinde qaǵazdy skotchpen jabystyrýǵa bolmaıdy. Alǵan kezde qıyndyq týdyrady. Sondyqtan japan qaǵazynyń kómegine júginedi. Bul jumys Germanııada jasalǵan qurylǵy arqyly oryndalady. Eki jaqty japan qaǵazy kóshirme jasaýǵa taptyrmas múmkindik. 8,5 grammdyq japan qaǵazynyń ekinshi betinde termoreaktıvti jelim bar. Juqa qaǵazdy eski qujattarǵa qyzdyryp jelimdeıdi. Ol tozyǵy jetken qujatty nyǵaıtyp, qorǵaıdy. Qujat ishindegi mátin óship qalǵan jaǵdaıda japan qaǵazy arqyly qalpyna keltirýge bolady. Biraq bul ádisti óte sırek kezdesetin qujattarǵa qoldanýǵa bolmaıdy. Japan qaǵazyn qujattan suıyqtyq arqyly aıyryp alǵan kezde áripterdi búldirýi múmkin.
Restavrasııa eki túrge bólinedi. Biri – sýly, biri – sýsyz. Sýly restavrasııany sýlap otyryp, arnaıy un jelimi arqyly jasalady. Qujattyń qalyńdyǵyna baılanysty japan qaǵazy da sondaı bolýy shart. Qujatty jaryq ústelge ornalastyryp, astynan da jaryq túsiredi. Zerthanada bý qaryndash apparaty bar. Keıbir qujattar bir-birine nyǵyz jabysyp qalady. Ony tartyp ashsaq sııalary búlinýi múmkin. Keıin jazylǵanyn oqı almaısyn. Sol kezde sýlap alý kerek. Odan keıin syrǵanaý keptirgishine ornalastyramyz. Bul jerde ár túrli sý prosesterinde shyqqan qujattardy keptiremiz.
Ekinshi qurǵaq ádis. Munda sııamen jazylǵan qujattarda ylǵaldy ádis qoldana almaıdy. Sebebi boıaýyn qurtady.
Restavrasııa ústeliniń ústinen jaryq túsedi. Astynan ary-beri jyljytýǵa bolady. Lýpamen asyqpaı qarap, áripterdi baılanystyrady. Al qaǵazdan múńkigen jaǵymsyz ıisti mobıldi shańsorǵysh soryp alady. Mamandar ár túrli skalpelderdiń kómegimen qujattardy tazartyp, jumys isteıdi. Olar túpteý, qaǵazdy túzetý jumystaryna qoldanylady.
«Astana qalasynyń ákiminiń qoldaýymen osy qurylǵylardy ıelendik. Bul Qazaqstanda bizdiń mekemede ǵana bar. 1920-1930 jylǵy qujattardy qaıta jańǵyrtyp jatyrmyz. Qujattardaǵy aqparattardyń joıylyp ketpeýi úshin bar kúsh-jigerimizdi salýdamyz. Restavrasııalaýǵa arnalǵan sońǵy úlgidegi apparattar osynda ornalasqan. Olar mańyzdy qujattardyń buzylýyn tejep, ǵumyryn uzartady», deıdi arhıv jumysy qyzmetiniń basshysy Ardaq Kaıpjanova.
Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıviniń dırektory Meıram Bektembaev restavrasııa jumystarynyń el tarıhy úshin paıdasy zor ekenin tilge tıek etti.
«Bizdiń maqsat – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly Dalanyń jeti qyry» maqalasynda kórsetilgendeı tarıhty qadirlep, ótkendi jańartý. Sol úshin qart qujattardy bolashaqqa tanystyrý úshin barlyq ádis-tásildi paıdalanyp jatyrmyz. Olardyń saqtalýyn qadaǵalap, óńi ketken jerlerin túzetýdemiz. Ǵasyrdan asqan qujattardyń bir de biri bir ret bolsa da restavrasııa jasalmaǵan. Bizdegi restavrasııalyq zerthana elimizdegi eń úzdik zerthanalardyń biri. О́kinishke qaraı, apparattyń tilin biletin mamandar jetispeıdi. Qazir izdestirý ústindemiz. Bolmaı jatsa, ózimizde bar mamandardy shetelge oqytýǵa jiberemiz. Qandaı jaǵdaı bolǵanda da qolda bar dúnıeni ıgilikke jaratýymyz shart», deıdi M.Bektembaev.
Shynynda, elimizdegi bir de bir joǵary oqý orny restavrasııa jumystaryn júrzige alatyn maman daıarlamaıdy. Áttegen-aıy sol, qala arhıvinde is biletin bir-eki ǵana maman bar. Elimizde eń úlken restavrasııa zerthanalary Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada jáne Qoljazbalar men sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynda ǵana bar eken. Biraq, olarǵa da mamandar jetispeıdi.
Búginde kadr tapshylyǵy qolbaılaý bolyp otyr. Qazaqstanda jalǵyz Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti ǵana arhıv mamandaryn oqytady. Sol salaǵat qyzyǵýshylyq tanytqan túlekterge bólinetin grant sany biren-sarań. Al sol saladaǵy mamandardy Almatyǵady arhıv mekemeleri jumysqa birden shaqyrtyp alady. Astanaǵa jetpeıdi.
Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıvi 2018 jyldan beri ózinde bar mamandardyń bilimin jetildirýge kúsh salyp keledi. Máskeýdegi qujattama jáne muraǵattaný mamandyǵy boıynsha arnaıy ýnıversıtetterden bilim alýda. Byltyr 10 qyzmetker qashyqtan oqyǵan.
