Biz aýylda óstik. Qaladaǵy kóp aǵaıyn renjimesin, aýylda ósken bala qaladaǵy qatar-qurbylarynan góri nannyń qadirin kóbirek biledi. Sebebi, ol nannyń qandaı jolmen keletinin kórip ósedi. Aýyldaǵy eń jalqaý balanyń ózi túk jumys istemedi degende taýyqtarǵa jem shashady ǵoı.
Biz aýylda óstik. Qaladaǵy kóp aǵaıyn renjimesin, aýylda ósken bala qaladaǵy qatar-qurbylarynan góri nannyń qadirin kóbirek biledi. Sebebi, ol nannyń qandaı jolmen keletinin kórip ósedi. Aýyldaǵy eń jalqaý balanyń ózi túk jumys istemedi degende taýyqtarǵa jem shashady ǵoı.
Aýyl demekshi, bizdiń aýyldyń topyraǵy talanttar úshin óte qunarly topyraq. Qazaqstannyń qaı túkpirine barsańyz da «men Otyrar aýdanyndaǵy Shámshi aýylynanmyn» deseńiz boldy, «e-e, ondaı aýyldy bilemiz» deıdi. Tym bolmaǵanda estigen bolyp shyǵady. Aýyldyń búkil Qazaqstanǵa tanymal bolatyn sebebi – bul uly sazger Shámshi Qaldaıaqovtyń kishi Otany. Al, Shámshini bilmeıtin qazaq bar ma?!
Uly joldardan qıystaý, sonaý bir túkpirde jatqan osynaý kip-kishkentaı ǵana aýyldan qazaqtyń Qaldaıaqovynan bólek eki akademık, birneshe ǵylym kandıdaty men doktory shyǵypty. Tarıhshylar qazaqtan shyqqan tuńǵysh general Abdolla Jarmuhamedovtiń de kindik qany osy topyraqta tamǵanyn aıtady. Aýyl túlekteri búgingi tańda da elimizdiń túkpir-túkpirinde ınjener, muǵalim, dáriger, bıznesmen, jýrnalıst, t.b. bolyp jemisti eńbek etip júr.
Bul aýyldyń, durysy aýyl turǵyndarynyń bir ereksheligi, óledi, tiriledi, balasyna mindetti túrde joǵary bilim alyp beredi. Atam zamannan solaı. Taqııasyn jamap otyr degen eń kedeı úıdiń ózi bolmaǵanda bir balasyn ınstıtýtqa, ýnıversıtetke túsiredi. Balasyn joǵary oqý ornyna túsire almaý degenińiz namystyń úlkeni. Túsirip turǵanda balasy oqymaı ketse – bul eki ese namys. Buryndary ondaı áke-shesheniń qur súlderi ǵana júretin. Balasy Almatydaǵy oqýynan shyǵyp qalyp súmireıip aýylǵa kelip tursa... Qudaı mundaı qorlyqty eshkimniń basyna bermesin! Mundaı úı qyzy kúıeýden qaıtyp kelgen úı sııaqty uıattan órtenip turatyn. Qazir ǵoı...
Aýylda Ábil deıtin aǵamyz boldy. Áli de bar. Marqum Demeý atamyzdyń jalǵyz uly. О́mir boıy keńsharda júrgizýshi bolyp jumys istep, búginde zeınetkerlikke shyqty. Kádimgi júk kóligin júrgizetin. Sony búkil aýyl «jurt shopyrlyqty úsh aı oqysa, bizdiń Ábil bes jyl oqyǵan. Instıtýtyn taýysqan. Mashınalaryń synyp qalsa, otalmaı qalsa sebebin sodan surańdar. Bes jyl oqyǵan adamnyń bilmeýi múmkin emes», dep qaǵytatyn. Ondaı qaljyńdarǵa Ábil aǵam jaýap qaıtarmaıdy, ózine tán jyly jymıyspen ezýin tartady da qoıady. Jaýap qaıtarmaıtyny...
Keshegi jetpisinshi jyldary marqum Demeý atamyz da jalǵyz uldy qatarynan kem qylmaı Almatydaǵy aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa túsiredi ǵoı. Alaıda, aǵamnyń oqýǵa qulqy bola qoımapty. Onyń ústine Almatyǵa bara Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynda oqyp júrgen Raıhan jeńgemizdi jolyqtyrady. Aýyldaǵy momyn shaldyń jalǵyz uly týdy-bitti almatylyq qyzǵa qulap túsedi. Sabaq jaıyna qalady. Sabaqqa kelmegen stýdentke kim baǵa qoıady?! SHI-diń búkil qasqabas professorlary «Demeýov qaıda?» dep júrgenine Ábil aǵam pysqyrmaıdy da. Instıtýtty alańsyz tastaıdy.
Instıtýttyń rektor, dekandarynan qoryqpaǵan qaıran Ábil aǵam biraq Demeý atamyzdan qorqady. Jalǵyz ákesinen emes, aýyldyń búkil shaldarynan aıaǵyn tartady. Olar munyń oqýdan shyǵyp ketkenin bilse ońdyrmaıdy ǵoı. Sosyn «ıá, oqyp júrmin» dep ótirik aıtýǵa májbúr bolady. Almatyda oqıtyn aýyldyń ózge balalary jazǵy demalysqa kelgende solarmen ilese kelip, qaıtqanda birge qaıtady. Shal zeınetaqy alǵan saıyn jalǵyz ulǵa aqsha salady da turady. «Glavpochta. Dovostrebovanıe» degen meken-jaıǵa.
Bul ótirik týra bes jylǵa sozylady. Endi ári qaraı sozýdyń túk te reti joq edi.
Besinshi kýrs támamdalar tusta Ábil aǵam bir-eki kúnge aýylǵa keledi. Keledi de «áke, úılenemin» deıdi. Demeý atamyzdyń da Qudaıdan tilep otyrǵany sol emes pe, kózinen aqqan jas taram-taram bop saqalyn jýyp «jalǵyzym, janqaltam, súıenishim, aqylyńnan aınaldym sol» dep eńkildeıdi. Osy sátti jaqsy paıdalanǵan Ábil aǵam «kóke, biraq, dıplom bolmaıtyn boldy, ınstıtýttyń basshylary bermeımiz dep jatyr», deıdi. Jalǵyz uldyń úılenemin degenine esi shyǵyp qýanyp otyrǵan kempir-shal ekeýi eki jaqtan «deplomy qurysyn, kelin ákelseń jetedi», depti.
Mine, Ábil aǵam men Raıhan jeńeshemniń mahabbatynyń tarıhy osyndaı!
Týrasyn aıtaıyq, aýyldaǵy eń ádemi kelinshek Raıhan jeńeshem edi. Jetinshi synypta oqıtyn bizge orys tili men ádebıetinen sabaq beredi. Qazaqshaǵa shorqaq. Sabaqta qatal, tipti, óte qatal. Al, úıde bir aýyz oryssha bilmeıtin bizge degen meıirimin kózimen jetkizedi.
Obaly neshik, Raıhan jeńeshem «qalanyń qyzy ekenmin» degen joq. Aýyl áıelderi qandaı jumys istese, sonyń bárin Raıhan jeńeshem de istedi. Atamyz da, apamyz da ana dúnıege «shyraǵym, yrzamyz», dep ketti.
Búginde Ábil aǵamyzdyń ózi de ata, Raıhan jeńgemizdiń ózi de áje. Shúkir, Qudaıdyń bergen eki ul, eki qyzynyń bárinen nemere súıip otyr. Jeńeshem qazir burynǵydaı oryssha bilmeıdi. On jerden orys tili men ádebıeti pániniń muǵalimi bolsa da sabaqtan tys ýaqytta alaqandaı aýylda kimmen oryssha sóılese beredi?! Orysshany umytqan. Esesine Raıhan jeńeshemizdiń qolynan shyqqan tigin buıymdary kózdiń jaýyn alady. Fabrıkanyń taýarlarynan bir de kem emes. Aýyl bolǵan soń kelin túspeı, qyz uzatylmaı turmaıdy. Qyzǵa kórpe-tósek aparý kerek, qorjyn jasaý kerek. Az úı aǵaıyn mundaıda Raıhan jeńesheme barady.
Ábil aǵamyz kádimgideı sharýa bolyp shyqty. Maldyń baqqanǵa bitetini ras eken, qalada turatyn ul men kelin de, qyz ben kúıeý bala da et satyp jemeıdi. Ábil aǵam ul-qyzdaryna etin etteı, ol az deseńiz, irimshigi men ejegesin, tortasy men sary maıyn aı aralatyp salyp otyrady.
Bereke daryp, qut qonǵan shańyraqqa qyzyqpaı qaraý múmkin emes. Otbasyn quram, otan bolam degenderge daıyn úlgi. Aldyńdaǵy aǵalaryńnyń basqan iziniń óziniń túzý shyqqany qandaı ǵanıbet!
Abaı BALAJAN,
«SKIFNEWS.KZ» onlaın-gazetiniń bas redaktory.
