Elbasy eskertse de kásipkerler eldi mekender mańyndaǵy
jaıylym men shabyndyq jerlerdi qaıtarmaı otyr
Elbasy eskertse de kásipkerler eldi mekender mańyndaǵy
jaıylym men shabyndyq jerlerdi qaıtarmaı otyr
Kórki men kúıigi birdeı jaz
Altyndala aýylynyń aty qasıetti Táýelsizdigimiz kelgen soń osylaı ózgerdi. Jurt «Iаpyr-aı, áıteýir aýyldyń aty durystaldy, kim qoısa da, jaqsy oılap tapqan eken» desti. Buryn uly joldyń boıyndaǵy osy aýylǵa burylar jerge «eki tilde» «Krasnyı oktıabr – Qrasnyı oktıabr» degen mańdaısha ilýli turatyn. Ol kezde kórneki quralda ne jazylsa, sol zań sekildi kórinetin. О́zge jurt «Krasnyı oktıabrdi» qazaqsha ataý úshin «K» árpin «Q» dep ózgertse jetip» jatyr eken ǵoı dep oılaǵan shyǵar. Al, el arasynda bul aýyldyń «Dolgıı aýyl» degen de aty boldy. Onyń sebebi, aýyl Tobyl ózeniniń boıyn boılap, uzynnan-uzaq ornalasypty. О́zen jaǵasy bolǵandyqtan qudyqtary da tushy, aýyzsýy mol. Aýyl turǵyny Ádilhan Otashev 6-7 shaqyrym jerdegi qyrat basyndaǵy eski qorymdy kórsetti. «Osy jerge ashtyq jyldary shubyryp kele jatqan adamdardy aýylǵa jibermeı, toqtatyp, tamaq bergen desedi. Olardyń súıegi qyrdyń basynda qalypty, buryn shaldar aıtyp otyratyn», deıdi. Aýyldyń syrtynda birneshe kól jatyr. Jazymen aqqý qonyp, qaz-úırek ushady. Endi kim de bolsa bul jerdiń ásemdigine tamsanbaı qalmaıdy. Ár qazaqtyń uǵymyndaǵy «kók tútinin shubatyp, jibek sozǵan» naǵyz aýyl, mine, osy dersiń... Kórgen jan kóship kelgisi kelip turady.
Osydan jıyrma jyldan astam ýaqyt buryn osy aýyl «Qostanaı» mal bordaqylaý keńsharyna qaraǵan eken. Kenjebaı Ámiralın – osy aýyldyń baıyrǵy turǵyny. Aýyldaǵy ózgeristiń barlyǵy onyń kóz aldynan ótip kele jatyr. Ol jas kezinde minbegen velosıpedten qazir túspeıtin bolǵan. Jazymen qoradaǵy bes buzaýyna shópti osy qıqańdaǵan kólikpen tasıdy.
– Aýyldyń mańaıynda shóp joq, senseńiz ár túp shópti qolmen sanaǵandaı julamyn. Bir men emes, aýyldastardyń barlyǵynyń tirligi osy, – deıdi Kenjebaı. Onyń qorasyndaǵy bes buzaý kún shyǵysymen móńireıdi, joldyń arǵy betindegi kógi jaıqalǵan egisti kózimen tesedi de turady. Keshke óristen enesi kelgende qarny bir toıatyndaı taırańdaǵany da ádire qalady. Kenjebaıdyń áıeli Baǵıla eki sıyrdy qaqshyp saýyp alady, sonda ekeýinen eki lıtr ǵana sút shyǵady. Áıtpese, jelini jer syzatyn sıyrlar emes pe. Eki búıiri solqyldap, ishine kirip, súıegi arsa-arsa bolyp, janýarlar óristen ash keledi. Sonsha mal ustaǵandaǵy alǵan súti balalardyń taq-tuq ishýinen artylmaıdy. Kósip jeıtin qaımaq aǵyzýǵa, qurt-irimshik jasaýǵa kelmeıdi. О́ıtkeni, sıyrdyń tuıaǵy jeter jerde shóp joq. Aýyldyń aınalasy – jaǵalaı egin. Tipti, egindik aýyldyń ishine kirip jatyr. Tańerteń baqtashy maldy aýyldyń shetine aıdaıdy da, bir shaqyrymdaı jerge aparyp, ıirip turady. Sanasyz mal emes pe, kóktiń ıisi murnyn jaryp, búgin bir toıatyndaı sezinedi. Baqtashy aıdaǵanda shańy shyqqan jaıylymdy ókirip ıiskep barady da, tike eginge qashady. Baqtashy quryqtyń, qamshynyń kúshimen qaıyryp, ózenniń jaǵasyna ıiredi. О́zen jaǵasynan ony-muny julyp jegen sıyrlardyń kún ysyǵan soń, sýdyń samalyna kelip, yńyrsyp jatqannan basqa amaly qalmaıdy. Baqtashy maldy keshki 6-dan qaldyrmaı shańdatyp aýylǵa aıdap keledi. Al jaz aıynda keshki saǵat 18.00 degenińiz – tal tús emes pe? Kún batqansha qaı ýaqyt? Naǵyz keshki salqynmen jaıylatyn kezde mal qorada turady.
– Maldyń jazymen keshke eginge qashqanyn kórseńiz. Onymen eginniń qaraýyly arpalysyp jatady. Biz de maldy qamap jibermeýge tyrysamyz, sebebi, olar eginge túsken maldy aıamaıdy, – deıdi Kenjebaı.
Maldy da, jandy da ashyqtyrmasyn. Aýyldyń sıyrlary ekiniń birinde ózenniń arǵy betine júzip ótip ketedi. Ol jaqta jaıylym bolsa bir jón, túgeldeı sharýa qojalyqtarynyń baqshasy men kartoby jaıqalyp turady. Aýyldastar sıyryn bergi betke ótkize almaı, ózderi salqyndaǵan sýǵa túse almaı, jaǵada aıqaılap turǵany. Sýdan bir ótip alǵan soń, kókke urynǵan sıyrdyń qandaı aıqaıyńdy da tyńdaýǵa murshasy kelmeıdi.
– Jaıylymy bolsa, bar bereke malda ǵoı, – deıdi aýyldyń taǵy bir turǵyny Mıran Kódesov aqsaqal. – Biz osynda keshegi 90-jyldary kóship keldik. Oǵan deıin Naýyrzymnyń Qaıǵysynda turdyq. Shirkin, jer de, jaıylym da jetedi. Maldy túlik-túligimen ustadyq. Kempirim qazir «osy maldy qurtshy, paıdasy joq qutsyz nemeni» deıdi. Aý, aýylda otyrǵan soń mal ustamaı bola ma? Ystyq sút ishkimiz, qaımaq, jas et jegimiz keledi. Satyp alǵan súttiń de, ettiń de berekesi bola ma?
Kúzdiń qorlyǵy-aı!
Altyndala aýylyndaǵy kúzge qaraı shóp daıyndaýdyń qorlyǵyn da, qıyndyǵyn da aıtpańyz. Aýyldyń aınalasynda shóp shabatyn shabyndyq joq. Aınala egin bolǵandyqtan onyń qojaıyndary aýyldastarǵa oraqtan keıingi sabannyń qanyn shyǵaryp satady. Sabannyń bir tonnasynyń baǵasy alty myń teńge turady. Jańbyrsyz, eginniń shyǵymy az bolǵan jyldary onyń baǵasy da kóterile túsedi. Al arpadaı emes, bıdaı sabanynyń malǵa juǵymdylyǵy shamaly ekenin sharýa adamy biledi. Jaqyn jerde shabyndyq bolmaǵan soń, shópti 200-250 shaqyrym jerdegi aýdandardan tasyp ákelip satady. Onyń bir teńi 400 teńgedeı turady. Shóp satýshylar da ábden saýdager bolyp alǵan.
– Bir kólik sabandy eki tonnaǵa esepteıdi, al shyndyǵynda ony vetrodýımen qaýqıtyp ákelgen soń, ol bir tonna da bolmaıdy, – deıdi tili orysshaǵa buralyp kete beretin aýyl turǵyndary. О́zge aýdandardan tasylatyn býylǵan shóptiń ár teńi baıaǵy keńshar kezindegideı emes, jep-jeńil. Bir teńdi eresek kisi bylaı tursyn, bala qoltyǵyna qysyp keterdeı. Álgi aýyldy aınala bıdaı sepken kásipkerge sabannyń qymbattyǵyn aıtyp kór, «almasań ári júr» dep qolyn bir-aq silteıdi. Aqyry atyzda qalatyn saban ǵoı, aýyldastar jınap alsyn demeıdi, satqanynan artylǵanyn órtep jiberedi.
– Jemniń bir qabyn qýańshylyq jyldary 600-700 teńgeden alamyz. Byltyr dál osy baǵamen aldyq. Jyl saıyn bıylǵydaı jańbyr jaýa bermeıdi ǵoı. Dál qazir jemniń 25 kılogramdyq qaby ýaqytsha 300 teńgege arzandap tur. Kóktemge qaraı baǵa qaıtadan qalpyna keledi, 500-600 teńgege barady. Biraq onyń ishindegi kebektiń salmaǵy eshqashan 25 kılogramǵa jetken emes, eń kóp bolǵanda 22-23 kılogramm shyǵady. Onyń jemdik kúshi joq, áıteýir shópke sep bolsyn dep alamyz, – deıdi taǵy bir altyndalalyq Saıran Temirǵalıev aqsaqal. Kebektiń burynǵydaı jemdik mańyzy joq ekenin aýyldaǵy mal ustap otyrǵandardyń barlyǵy da aıtady. Sebebi, Qostanaı qalasyndaǵy uqsatý kásiporyndarynyń eshqaısysynda qazir baıaǵy dıirmender joq. Germanııadan, Túrkııadan, Qytaıdan ákelgen jabdyqtar syrtqa bir gramm un jibermeıdi, bıdaıdyń sýdyratyp qaýyzyn ǵana shyǵarady. Bul un óndiretinder úshin jaqsy bolǵanymen, jemniń sapasyn tómendetti.
Mal satyp, paıda kórgen eshkim joq
Al endi aýyldaǵy mal ustap otyrǵan aǵaıynnyń qysqy jaǵdaıy qalaı? Qysqa salym jurt mal satyp, paıdasyn kóretin ýaqyt. Balalardyń oqýyna, kıim-keshegine qarajat qajet. Bıyl jaz ortasynan qyrkúıek aıyna deıin mol jańbyr jaýyp, qolaıly jyl boldy, maldyń qońy joq emes. Alaıda, sol semiz maldyń paıdasy bolmaı tur. Ettiń baǵasy arzan. Sıyr etiniń bir kılogramyn alyp-satarlar 650-den joǵary kótermeıdi, al bazar sóresinde sol et 1100-1200 teńgeden kem túspeıdi.
– Pyshaǵyn jalańdatyp, et alatyndar aýylǵa keledi. Malymyzdy kórsetsek almaıdy, tek taıynsha kerek deıdi. Oıbaı-aý, taıynshany qaıdan taýyp beremiz? Sıyrdy almaıdy. Myna kórshi aýylda bir kisi jaqynda aqsha kerek bolǵan soń, qysylǵannan saýyp otyrǵan sıyryn 110 myń teńgege beripti. Jylap ketken mal ǵoı. Jurt aqshaǵa qyzyǵyp, jas maldy etke ótkizedi, qazir aýylda mal qartaıyp bara jatyr, – deıdi Saıran aqsaqal. Aýyldastar jıyn bolǵan saıyn aýyl ákimine osy máseleni aıtady, biraq ózgergen eshteńe joq. Qazir aýylda jem-shóbin taýyp bere almaǵandyqtan eki qolyn kóterip, mal ustamaıtyndar qatary kóbeıip kele jatyr. Tek Altyndala ǵana emes, aýdandaǵy barlyq eldi mekenniń kórgen kúni osy.
Altyndala aýyly Jambyl selolyq okrýgine qaraıdy, munan basqa Jambyl jáne Samır degen eki eldi meken bar. Osy úsh aýyl úshin okrýgte 15376 gektar jer bar. Sol jerdiń 12430 gektaryna «Ivolga-Holdıng» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi bıdaı men baqsha salǵan. Biz áńgimelep otyrǵan Altyndala aýylyna barlyǵy 3288 gektar jer tıesili bolsa, sonyń 338 gektary ǵana jaıylym. Qalǵanyna sharýa qojalyqtary egin egedi.
– Okrýgtegi jeke sektorda barlyǵy 787 iri qara, 616 qoı, 107 jylqy bar. Biraq bul naq málimet emes, mal munan kóp, – deıdi Jambyl selolyq okrýginiń ákimi Meıram Qusqadamov.
– Ár bas malǵa neshe gektar jaıylym bolýy kerek?
– Ár bas malǵa 7 gektar jer bólinýi tıis qoı, – deıdi ákim. Okrýgtegi álgi 800-ge tarta maldyń teń jartysy Altyndalaǵa tıesili eken. Jaıylym men shabyndyqty qosqanda 338 gektar jer ár bas malǵa bir gektardan da kelmeıdi.
Kópten aıtylyp júrgen jaıylym men shabyndyq máselesi Prezıdenttiń qulaǵyna da jetse kerek. Nursultan Ábishuly Qostanaıǵa tamyz aıynda kelgen saparynda aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerine jáne oblys basshylyǵyna osy jaıdy eskertken edi: «Aýyl adamdary qoldaǵy maly úshin nege shabyndyq pen jaıylymnan jutap otyr? Aýyldar mańyndaǵy jerler eshkimniń de menshigi emes, ol halyqtyń jeri. О́zine qaıtaryńdar» degen bolatyn. Osydan keıin seń júrip, oblystyq jer qatynastary jónindegi basqarma basshysy Mereke Dıhaev oblys basshylyǵynyń tapsyrmasymen eldi mekender mańyndaǵy aýyl sharýashylyǵy óndirisine paıdalanyp otyrǵan jerlerdi qaıtarý jóninde iske kirisipti.
– Búkil aýdandardy aralap, kásipkerler men aýdan ákimderin jınap, birneshe túsindirý jumystaryn júrgizdim. Barlyq aýdandarda jerdi eptep ǵana qaıtaryp jatyr. Qarabalyq, Meńdiqara, Uzynkól aýdandarynda bul oraıda jaqsy jumys júrdi dep aıta alamyn. Qaıtarylǵan jerdiń barlyǵy memleket menshigine ótedi, – deıdi Mereke Qasymuly. Osy kezge deıin oblystyń 16 aýdanyndaǵy barlyǵy 53308 gektar jerdiń teń jartysyna jeter-jetpesi, ıaǵnı 23 953 gektary qaıtarylǵan. Sonyń ishinde Qostanaı aýdany eldi mekenderi aınalasyndaǵy egin egilgen 629 gektar jerdiń bir gektary da keri qaıtarylmaǵan, seń qozǵalmaı, qulaqqa ilinbeı sol kúıinshe tur.
– Ol jerlerdi kásipkerler 49 jylǵa jalǵa alǵan. Ony qaıtarmaýǵa olardyń tolyq quqy bar. Men olarǵa ne isteı alamyn? – deıdi Jambyl selolyq okrýginiń ákimi Meıram Qusqadamov. Sonda Prezıdenttiń sózi de olardyń qulaǵyna jetpegen be?
Aýyl ákimi osy jyly Altyndalanyń aınalasynda 2387 gektar jeri bar sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Saǵyndyq Esmentaevpen memorandýmǵa otyryp, 100 gektar jerdi aýyldastarǵa jaıylymǵa alatyn bolypty. Itke súıek laqtyrǵandaı bolsa da, aýyl ákimi osyǵan máz. Keıde bul másele qaǵazbastylyqtyń kóleńkesinde qalatyn tárizdi. Altyndala aýylyna tıesili jaıylymdyq jerler biryńǵaı emes, bıdaı men kartop jáne baqsha egilgen alqaptardyń arasynda jatyr. Oǵan baryp jaıylý úshin sıyr men qoıǵa erekshe aqyl kirmese, múmkin emes. Esi ketken adam bolmasa, jaıylymǵa jetý úshin eginniń arasymen mal aıdaýdyń qıyndyǵyn kim bilmeıdi?
Qazir mal qora da qolǵa qarady. Kóktemdi oılasa kári sıyrdyń múıizi, aýyldaǵylardyń saı súıegi syrqyraıdy. О́ıtkeni, ótken jyly qysymen saban men sýdyraǵan kebek jep shyqqan aýyldyń maly kóktemge kóterem bolyp zorǵa ilingen. Tańerteń aldyna bir qysym saban salyp jatyp, Saıran aqsaqal sıyryna qarady. Sharýanyń kisisi emes pe, etke ótkize almaǵan maldyń qolǵa qaraǵaly qońy da túsip qalǵanyn baıqady. Qyzyl sıyr jylda qorada qalyp qartaıatyn boldy, ózi býaz sekildi. Aqyrǵa ózeýreı umtylǵan sıyrǵa «súıkimsiz» dedi ishinen. Basqa sóz de, amal da tappady, bilem!
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
Qostanaı oblysy,
Qostanaı aýdany,
Altyndala aýyly.
