Marqumdy qara jerdiń qoınyna bergen soń da mejeli ýaqyttarmen jalǵasyp jatatyn rásimderdiń kóp ekeni taǵy belgili. Degenmen, ólimniń aty ólim, ajaldyń aty sýyq. Bul jerde jasy kelip qaıtqan kisiniń ólimin «toıǵa» jatqyzýǵa taǵy bolmaıdy. Qazaqy tanymda bul dúnıeden kóshken pendeniń abyroıyna, atyna kir kelmeıtindeı áreketter jasalady. Shamasyna qaraı urpaǵy marqumnyń atynan sadaqa taratyp, Quran baǵyshtap jatady. Al mundaı jaǵdaıda qaryzdanýǵa, tyrashtanyp ysyrapshyldyqqa barýǵa dinimiz ruqsat etpeıdi.
Keńestik kezeńdi kózimen kórgen búgingi keıbir qarııalar adam qaıtys bolǵanda kóp jaǵdaıda qasıetti Quran aıattarynyń oqylmaǵanyn, sol kezdegi ıdeologııanyń oǵan qarsy bolǵanyn aıtady. Tipti kóp aýyldarda janaza namazyna adam kelmeıtindikten, olardy úı ıeleri aqsha berip shaqyrtqanyn da estımiz. Sol nárseniń salqyny búgingi qoǵamda áli de bar. Máselen, qazirgi kezde keıbir qaraly úıdiń adamdary sol aýyldaǵy, kórshi aýyldardaǵy ár atanyń urpaqtaryn shaqyryp, olarǵa shamasyna qaraı bes-on myń teńgeden aqsha qoıady. Ol aqsha marqumdy qara jerge amanattaǵan soń, beıit basynda sol kelgen adamdardyń bárine tegis úlestiriledi. Sóıtip topyraq salýǵa kelgen adam qaltasyna bes-on teńge salyp qaıtady. Alaıda, osy «dástúr» qanshalyqty durys?
Qarjylaı múmkindigi bar adam qaıtys bolǵan ata-ájesine, ákesine, bolmasa sheshesine arnap aqsha qoıady. Al eldiń báriniń jaǵdaıy birdeı emes. Sonda jaǵdaıy tómen adam ne isteıdi? Amal joq, qaryzǵa batady, shashylady, tógiledi. Sebebi kópshiliktiń «kóshten qalmaý» úrdisi mereıli toıda ǵana emes, topyraqty ólimde de osylaı qylań beredi. Munyń taǵy bir sharty – qaıtys bolǵan kisi nemere súıgen bolsa, mindetti túrde aqsha qoıylýy kerek. Jas bolsa, aqsha qoıylmaıdy. Iаǵnı kópshiliktiń kókeıinde qalyptasqan pikir boıynsha, urpaq órbitken adamnyń ólimi de «toı». Mundaı «jazylmaǵan zań» qazirgi kezde Jambyl oblysynyń birqatar aýyldarynda kezdesedi. Árkimniń nıeti ózine belgili, biraq marqumnyń júzin topyraq jasyrǵan soń qabir basynda aqsha alýǵa talasqan talaıdy kózimiz kórdi. Mundaıda adam ólige topyraq salýǵa emes, aqsha alýǵa ǵana kele me degen sýyq oıdyń sýmań ete qalatyny shyn.
«Sharıǵatymyz boıynsha janaza namazdy da, basqa namazdy da Allanyń razylyǵy úshin oqý kerek. Janaza namazyna Allanyń razylyǵy úshin qatysý kerek. Al bireý aqsha berip jatyr dep, sony alý úshin ǵana janazaǵa baratyn bolsa, onyń nıeti, janaza namazy qabyl emes. Mundaı nıetpen barýǵa bolmaıdy. Al qaıtys bolǵan kisige tek topyraq salý úshin baratyn bolsa, áńgime basqa. Qazirgi kezde aýyldarda adamdar sózden qashyp, ár atanyń balasyna aqsha taratý deıtin amalǵa baryp otyr. Kóbiniń nıeti – sol aqshany alý. Munyń durys emestigin aýyldardyń keıbir turǵyndary da, ımamdar da aıtyp keledi. Eger sol aqshany qaıtys bolǵan kisiniń atynan týystary sadaqa retinde beretin bolsa, ol jaqsy. Biraq sadaqa alýǵa laıyqty adamdar bar. Sadaqa óz ıesine jetýi kerek. Máselen, janazaǵa aqsha alýǵa keletin adamnyń bireýiniń myń qoıy, bireýiniń otyz qoıy bolýy múmkin. Ol adam sadaqaǵa muqtaj emes. Mysaly, aýyldarda jaǵdaıy tómen, jetim, jesir kisiler bar. Sol tizim boıynsha qaıtys bolǵan kisige saýaby tısin dep berýge bolady. О́zim de aýyldarǵa baryp, osy másele boıynsha jıyndarǵa qatystym. Eger aqsha qoımasa, basqalardan uıat bolady deıdi keıbireýler. Bul sharıǵatymyzda «rııa» dep atalady. Bul amal qabyl etilmeıdi. Iаǵnı Allanyń razylyǵy úshin emes, adamdardyń sózine bola mundaı áreketke barý durys emes», deıdi Jambyl oblystyq ortalyq «Hıbatýlla Tarazı» meshitiniń naıb ımamy Bahtııar Amantaıuly. Rasynda da keıbir azamattar aqsha taratý talaı jyldan beri qalyptasyp ketken úrdis ekenin aıtady. Biraq ólimge bata oqyrǵa qaıǵyryp emes, eseppen barýdyń ózi óte uıat jaǵdaı ǵoı. Alaıda bul uıat jaıt bolsa da, jalǵasyp keledi.
Imamnyń aıtýynsha, jerleý rásiminen alǵan aqshaǵa bireý araq-sharap alyp ishýi de múmkin. Sonda álgi úı ıesi de sol adamnyń ishimdik ishýine sebepshi bolady eken. Budan basqa da túrli jaǵdaılar bar. Bir aýylda aqsaqaldar osy másele boıynsha bátýalasa almaı, ekige bólinipti. Bir tarap aqsha berilmesin dese, ekinshi taraptan berilsin degen. Sodan bir kisi qaıtys bolǵanda, ımamdar men aqsha berilýin quptamaıtyn aqsaqaldar sol qaraly úıge baryp, aqsha bermeńder deıdi. Oǵan ekinshi jaq kónbeıdi. Sodan qarııasy qaıtys bolǵan úıdiń balalary aqyldasa kele, aqsha qoıylmasa uıat bolady degen toqtamǵa kelip, aqyry aqsha qoıady. Degenmen mundaı jaǵdaıdan tyıylmasa bolmaıtynyn bári de aıtady. Aıtylady, biraq kóp jaǵdaıda oryndala bermeıdi.
Jambyl oblysy
