Qalamǵa sert etken qalamger

Qansha jerden attandasań da aldııar­ oqyrman óz ustanymyn úkilep, sana bıiginde jazý ıesin saralaıtyny aqıqat.  Biz oǵan bola «bolmasty da bolady dep armanda» degen aqyn qaǵıdasyn ótkizýge tyryspaımyz. Áıtkenmen, nege ǵana Uzaqbaı Dospanbetovti oqy­­mady dep, aıazdy aqpandaı sýyq qoǵamda dombyqqan janyna ot berer jalyndy shyǵarmalarmen tanys bolmaǵanyna nalımyz. Áıtse de, ádetki oqyrmandardyń júreginde jattalǵan, ádebı ortada óziniń asqaq tulǵasyn tik ustap, shyǵarmashylyq qýatymen talaıdy tańdandyra bilgen jazýshyǵa emes, qazirgi kitapqumar jandardyń el aýzynda júrgen shyraıly shyǵarmalardy ǵana oqýǵa ádettengen kemshiligine teris qaraıtynymyz jasyryn emes. Bul – úlken ókinish.

Kindik qany tamǵan týǵan jerdiń mańǵaz da maıly topyraǵyndaı ystyq pen sýyqty júreginen ótkizgen jazýshy, Jetisýdyń tumsa tabıǵaty kózge qandaı kórkem de kerbez kórinse, ózi de sol tabıǵat-bolmysyna laıyqty shyǵarmalar týdyrdy. Jezaıyr jazýshy Asqar Súleımenovtiń osy bir «tabıǵat-bolmys» degen tirkeske bergen túsinigi kóńildi kúı áýezimen árlegendeı áser qaldyratyny bar. Dańǵaıyr jazýshy «Kóp estımiz: Áýezovti asa talantty deıdi. Taǵysyn taǵylar. Beker. Sebebi tabıǵat-bolmysty talantty deýge múmkin emes. Sebebi tabıǵat-bolmys talant emes, al talant tabıǵattyń deń­geıinde bolsa bir sári», degen túsinikti ádebıet keńistigine synalap kirgizip, erkin qalyqtatyp jibergenimen qoımaı, bul ǵajaıyp sózdi Muhtar Áýezov álemimen toqaılastyrady. Pikirge eshqandaı qosyp-alar syn joq. Sol sekildi qazaqtyń qońyr sózin sapyryp, júzdiń júregin tolǵaǵandaı etip bir ózi baıtaq dalaǵa ún qatqan Uzaqbaı Dospanbetov te tabıǵat-bolmysyna laıyq bola bilgen qalamger.

Onyń da óner keńistiginde biz jatqa oqıtyn klassıkter sekildi bos oryn joq. Qumyrsqa óter jer qal­dyrmaǵan qyraǵy jazýshy uzaq jyl­dyq shyǵarmashylyq ǵumyrynda barlyq taqyrypty qaýzady. Tarıh pen taǵylym, sezim men senim, tanym men ustanym, adamgershilik pen me­ıirim, qataldyq pen qııanat degen uǵymdardy bir adamnyń kózqarasymen emes, adamzattyq túsinikpen bederledi. Degenmen ádebıette ár qalamgerdiń oń jambasyna ońtaıly keletin taqyryptar bolady. Oǵan jekeleı mysal keltirip jatýdyń ózi yńǵaısyz. Balalyq shaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarymen tuspa-tús kelgendikten be, onyń shyǵarmashylyǵynyń basym kópshiligi jaýgershilik zamanmen astasyp, baıyrǵy batyr babalarymyzdyń ónegeli ǵumyrnamasyna arnalǵan. Oǵan dálel retinde «El esinde», «Shyń men shyńyraý», «Qyzyl jolbarys», «Abylaıdyń aq týy» romandaryn mysalǵa alýǵa bolady. Sonyń barlyǵy da ana men bala, maıdan men qaraqonysta qalǵan jetim-jesir, ulan-baıtaq jerin aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen saqtap qalǵan batyrlar taǵdyrynan syr shertedi. Jaı ǵana emes, tarıhty tarazylap, kóńildi nildeı buzyp, kókirekti sherge toltyryp sóıleıdi. Sol batpan júkti arqalaǵan sózdiń qudireti telegeı teńiz. Ol qazaqtyń kermek tatyǵan san ǵasyr­lyq jasyn shyǵarmalaryna arqaý ete otyryp, bolashaqqa qolda bardyń qa­dirin bilýdi ymdaıdy. Sonyn bári – tar­pań tarıhty shoq basqandaı ashyq ta aı­shyqty bederlegen óz qoltańbasynyń  kórinisi.

Shyndyǵynda, Uzaqbaı Dospanbetov  – tek qana jazýshylyq qyrymen ǵana emes, ult rýhanııaty úshin aıanbaı eńbek etken kúresker tulǵa. Birde fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Temirbek Tebegenov: «Uzaqbaı – qazirgi ulttyq sóz ónerindegi belgili qalamgerlerdiń biri. Onyń povesteri lırıkalyq-syrshyl, psıhologııalyq dramatızmge toly poetıkalyq sıpatymen erekshelenedi», dep jazyp, «Adamtaný sýretkeri» degen baǵa bergen eken. Oryndy sóz. Kúrmeýi qıyn máselelerdi sheshýdiń bastamashysy bolyp, qoǵamdaǵy qaıshylyqtar men jumbaq dúnıelerdi oı eleginen ótkizdi. Rýhanı teketireste súbeli oılaryn ortaǵa salyp, dáıek-dálelimen sóılep, qazaq tiliniń qamy úshin ot keshýge de bardy. El aýzyndaǵy ańyz-áńgimelerdi jınap, Máskeý muraǵattarynda tap­jylmaı otyryp, shań basqan she­jireli derekterdi elge qaıtardy. Ta­ýan­dy tarıhqa kelgende tolǵaqty ta­qyryptarǵa tereńdep, Abylaı hannan bastap, Abaı men Jambyldyń qurdasy, Qunanbaı men Shákárimniń kózin kórgen ataqty Jálmende bıdiń ǵıbratty ǵu­myrynan syr tarqatty.

Iá, qoǵam qaıretkeri retinde atqar­ǵan ıgi isterin túgendeýdiń ózi úlken izdenisti talap eteri haq. Al onyń qa­la­mynan týyndaǵan áńgime, povest, roman men maqalalardy aıtar bolsaq, adaldyqty jany súıetin jazýshy ekenin ańdaımyz. Jazýshynyń myna bir oımaqtaı oıyna zer salyńyzshy. «11 jyldyq oqý júıesiniń elý jyldaǵy zardaby – jappaı «otyryp qalǵandardyń» sanynyń artýyna ákelse, 12 jyldyq bilim júıesiniń nátıjesi qandaı bolmaq? Bul reforma – halyqtyń mań­daıyna bitken sory. Kári qyzdar men súrboıdaqtardyń sany budan eki ese artyp, jastar bala týýdy qoıady. Sodan kelip demografııalyq jaǵdaı quldyrap, halyq sany kemıdi. Sondyqtan 10 jyl­dyq oqý júıesin qaıta qalpyna kel­tirý kerek», deıdi. Shynynda, qa­lam­ger qaýym úshin osyndaı eń bas­ty qasıet sanalatyn kóregendik pen adal­dyqtyń shyńyna shyǵyp, sonymen qatar ult úshin aqıqattyń aýylyna at shaldyrǵan shynshyl tulǵa ekenin synı eńbekterinen anyq baıqaýǵa bolady.

Ádebıet salasynda qaltqysyz qyz­­­­­met etken qalamger máńgilik taqy­ryp­­­ty qozǵaýdaǵy sheberligi men adam júreginiń názik pernesin dóp basa biletindigimen erekshe. Sondaı-aq ba­rynsha adamzattyq oıdyń móldir tun­basyn týyndysyna salyp, ǵajaıyp oqıǵalardy sabaqtaý arqyly sanany jańǵyrtyp alatyn kúshke ıe. Sóz sheberiniń qarymdy qalamynan ár jyldarda týyndaǵan «Qardaǵy gúl», «Syrǵaly qyz», «Gaýhar tas», «Ǵarysh áni», «Saǵym» syndy kóptegen shyǵar­masy shynaıy mahabbat pen ińkárlik, adamgershilik syndy asyl qasıetterge boılap, ómirdiń máni men mazmunyn kórkem beıneleıdi. Sany emes, sapasyna mán berip, kil jaýharyn izdeıtin kemeńger eldiń ádebı qoryna qosqan týyndylarynyń barlyǵy – kóńil tórinen ketpeıtin erekshe ystyq dúnıeler. Talaıly tarıhqa nusqa bolatyn erekshe eńbekter desek te, artyq aıtqanymyz emes.

Seksenniń bıigine aıaq basqan qalam­ger jaıly kóp nárse jazýǵa bolady. Onyń kóz maıyn taýysa jazǵan zertteý eńbekteri men roman-epopeıalary, povesteri men maqalalary jyl aınalyp soǵatyn altyn qoıma ispetti. Áde­bıetke, ásirese tarıhqa qyzyqqan jas talapker shólin basar móldir bulaq sonda aǵyp jatyr. Aınalyp kelip, qaıta-qaıta ishkiń kele beredi. Biz osy oraıda qalamǵa sert etken qalamgerdiń ǵumyr-qıssasy izgilikpen boıalyp, tom-tom kitaptaryn sońynan izdep oqyr oıly oqyrmandary kóp bolsyn dep tileımiz.