Jyl túıindeletin sátke de jettik. Ne nársege qolymyz jetti? «Áttegen-aı» deıtin tusymyz qaısy? Osylaısha, oı jiberseńiz bir jylda atqarylǵan istiń bári kıno lentasyndaı bolyp kóz aldyńyzdan kólbeńdeı beredi. Degenmen, solardyń ishinde óńir úshin eń eleýlisi retinde bir máselege toqtalamyz. Bıyl Qyzylorda oblysynda kúrishten rekordtyq ónim jınaldy. Táýelsizdik alǵannan beri munsha kólemde astyq qambaǵa quıylmapty. Bul da Jaratqannyń bergeni, eldiń, memlekettiń jyldan jylǵa ósip-órkendep kele jatqanynyń belgisi. Osy rette aımaqta kúrish sharýashylyǵymen dendep aınalysyp kele jatqan bir kompanııa bar. Ol – «Abzal jáne K» tolyq seriktestigi. Bıylǵy rekordtyq kórsetkishke atalǵan seriktestiktiń qosqan úlesi de az emes. Sondyqtan biz búgin atalǵan kompanııanyń bas dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri Abzal Eralıevpen suhbattasýdy jón sanadyq.
Jyl túıindeletin sátke de jettik. Ne nársege qolymyz jetti? «Áttegen-aı» deıtin tusymyz qaısy? Osylaısha, oı jiberseńiz bir jylda atqarylǵan istiń bári kıno lentasyndaı bolyp kóz aldyńyzdan kólbeńdeı beredi. Degenmen, solardyń ishinde óńir úshin eń eleýlisi retinde bir máselege toqtalamyz. Bıyl Qyzylorda oblysynda kúrishten rekordtyq ónim jınaldy. Táýelsizdik alǵannan beri munsha kólemde astyq qambaǵa quıylmapty. Bul da Jaratqannyń bergeni, eldiń, memlekettiń jyldan jylǵa ósip-órkendep kele jatqanynyń belgisi. Osy rette aımaqta kúrish sharýashylyǵymen dendep aınalysyp kele jatqan bir kompanııa bar. Ol – «Abzal jáne K» tolyq seriktestigi. Bıylǵy rekordtyq kórsetkishke atalǵan seriktestiktiń qosqan úlesi de az emes. Sondyqtan biz búgin atalǵan kompanııanyń bas dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri Abzal Eralıevpen suhbattasýdy jón sanadyq.
– Bıyl óńirde rekordtyq ónim jınaldy. Osynyń jaı-japsary týraly ne aıta alasyz?
– Bıyl Qyzylorda oblysy úshin óte tabysty jyl boldy. О́zderińizge belgili, bıyl gektarynan 48,9 sentnerden ónim jınalyp, rekordtyq kórsetkishke qol jetkizdik. Al «bul kórsetkishtiń negizi nede jatyr?» degenge kelsek, onda aldymen basshylyqtyń durys kózqarasynyń arqasynda deýge bolady. Jyldyń basynda aımaqqa Qyrymbek Eleýuly ákim bolyp taǵaıyndaldy. Ol kisi oblystaǵy alǵashqy jumystarynyń biri retinde árbir salany damytýǵa arnalǵan klasterler qurýdan bastady. Sonyń arqasynda kúrish sharýashylyǵyn damytýǵa arnalǵan joba ómirge keldi. Osylaısha, osy saladaǵy naqty problemalar anyqtalyp, ony joıýdyń joldary tez arada qarastyryldy. Sýbsıdııany kóterýde de úlken qajyrlylyq tanytty. Osy sekildi jasalǵan naqty jumystar nátıjesiz bolmady. Egin oraǵynyń sońynda tolaıym tabysqa jettik. Ekinshi jaǵynan, qazirgi kezdi Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarymen salystyra almaısyz. Ol zaman qıyn edi. Tehnıka jetispeıtin, tuqymdyq az bolatyn. Qarjy tipti joq edi desek te bolady. Mine, 22 jylda el eńsesin tiktedi. Búginde kúrish sharýashylyǵymen dendep aınalysatyn adamǵa birshama jaǵdaı jasaldy. Taǵy bir aıta keterligi, kúrish te bala sııaqty. Mysaly, balaǵa úıde durys tálim-tárbıe berip, jóndi tamaqtandyryp, minez-qulqyn qadaǵalap otyrsańyz, jaqsy azamat retinde qalyptasady. Sol sııaqty kúrishtiń de ózi «jeıtin» tamaqtary bolady. Aıtalyq, azot kúrishke kádimgideı kúsh beredi. Fosfor bolsa, dándi nyǵaıtady. Adamnyń da myqty bolýy úshin súıegi qataıýy kerek emes pe? Bul da sondaı. Al kalsıı kúrishtiń ımmýnıtetin kóteredi. Sýdy berýdiń de ózindik tásili bar. Qysqasy, bul da bir úlken ǵylym. Bala tárbıesi sekildi degenim de sol. Máselen, bir mıneraldyq tyńaıtqyshty kóp berip, ekinshisin tipti bermeı qoısań, kúrish óledi. Balany da durys tamaqtandyrmaı, jóndi qaramaı, betimen jiberseńiz ne bolady? Taǵdyry qıyndap ketedi ǵoı. Al ony mápelep ósirseńiz, onda úlken azamatty ósirip, qoǵamǵa paıdaly adamdy tárbıelep shyǵasyz. Mine, sondyqtan kúrishke de sondaı kózqaras kerek. Osy turǵydan kelgende, bizdiń dıqandar da kúrish ósirýdiń qyr-syryn ábden meńgergen. Bıylǵy rekordtyq ónim sonyń bir dáleli.
– Osy rette sizdiń kompanııa da atalǵan kórsetkishke edáýir úles qosty. Al «Abzal jáne K» seriktestiginiń búgingi tehnıkalyq-materıaldyq bazasy qandaı?
– Shamamyz jetkenshe jyl saıyn tehnıkamyzdy jańartyp otyrýǵa tyrysyp jatamyz. Sonyń ózinde jetkizbeıdi. Bıyl biz «QazAgroQarjy» arqyly 210 mıllıon teńgege tehnıka aldyq. Degenmen, ónimdi shashpaı-tókpeı jınap alýda basty faktor tehnıkaǵa kelip tirelmeıdi. Mysaly, Reseıdiń Krasnodar aımaǵy biz sekildi kúrish sharýashylyǵymen aınalysady. Sol elde óndiriletin kúrishtiń 85 paıyzyn Krasnodar aımaǵy egedi. Sondaǵy bir dıqan 10 kúnde kúrishti seýip shyqqan. Sosyn oraq kezinde 25 kúnniń ishinde jınap alǵan. Nátıjesinde gektarynan 97,7 sentnerden ónim jınaǵan. О́ıtkeni, oǵan aımaqtyń aýa raıy bolysyp tur. Al bizde ondaı joq. Máselen, Krasnodarda jazda kún 30 gradýsqa deıin ysıdy. Qyzylorda oblysynda 40 gradýstan joǵary bolyp turady. Bul turǵyda qaı aımaqtyń jumys ónimdiligi jaqsy bolady? Árıne, bizdiki emes. Ekinshiden, olardyń topyraǵy óte qunarly. Sebebi, ol kýrorttyq aımaq. Úshinshiden, olardyń jeri tep-tegis. Infraqurylym jasalǵan. Bizde bir jer bıik bolsa, ekinshi jaǵy tómen. Al oǵan sý birdeı barmaıdy. Sosyn ónimdilik máselesine kelgende, olardyń bizden joǵary turatyny anyq. Osyndaı faktorlar bar. Degenmen, munyń barlyǵy ýaqyt óte kele retteletin, júıege túsetin dúnıeler. Biz áli ol kúnge de jetemiz. Sondyqtan osy alǵan baǵytymyzdan aınymaı jumys isteı bersek, onda alda bizdi áli talaı jetistikter kútip tur.
– Qazaqstanda óndirilgen kúrish pen Vetnamnan ákelingen kúrishtiń baǵasy birdeı eken. Osy rette «sonshama shyǵyndanyp ózimiz kúrish ekkenshe ony nege sol Vetnamnan satyp alyp otyrmaımyz?» degen pikir bar. Siz buǵan ne deısiz?
– Biz bul máseleni zerttedik. Vetnamda kúrishti úsh ret oryp alady eken. Qys bolmaıdy ǵoı. Bylaısha qaraǵannyń ózinde, kúrish 120 kúnde pisedi. Al ony úshke kóbeıtip jiberseńiz 360 kún bolady. Sosyn bir gektarǵa bir adam qaraıdy. О́ıtkeni, onda jumys kúshi arzan jáne jetkilikti. Al biz ony kótere almaımyz. Biz 4400 gektar jerge 360 adamdy bekitip otyrmyz. Qudaıǵa shúkir, sonyń ózinde ónimdiligimiz kemip jatqan joq. Degenmen, bir gektarǵa bir adam qaraǵan jerden ónim kóp shyǵa ma, álde otyz gektarǵa bir adam bekitilgen egistikten be? Aıyrmasyn men aıtpasam da bilip otyrsyz. Sodan Vetnamnan kúrish jetkizý máselesin suradyq. Olar Shymkentke deıin jetkizip bere alatyndaryn aıtty. Al ol kúrish Vetnamnan shyǵyp búkil Qytaıdy basyp ótip, Shymkentke jetedi eken. Sonda o jaqtan keletin kúrishtiń kılosyn 120-125 teńgege shyǵatyn kórinedi. Bizdiń baǵamyz da osy shamalas. Osylaı salystyrǵanda, kóp adamnyń jańaǵy siz aıtqan pikirde bolatyny anyq. Biraq munyń syrtynda basqa másele bar ekendigin umytpaýymyz kerek. 80-jyldardyń sońyna qaraı toqyraý kelgenin bilesiz. Dúkenderdiń sórelerinde túk qalmady. Qaltańda aqshań bolǵanmen, eshteńe satyp ala almaıtyn jaǵdaı qalyptasty. Sonda Keńes ókimetiniń basshylyǵyna Avstralııadan usynys túsedi. «1 mıllıon qoıdy sý tegin kúıinde alyp ketińder» degen. Biraq KSRO basshylyǵy oǵan kelispeıdi. Nege? О́ıtkeni, 1 mıllıon qoıdy ákelemin degenshe, onyń jolyna ketetin aqsha qoıdyń qunynan asyp ketedi. Sol sekildi, búgin de Vetnam bizge kúrishtiń kılosyn 70-80 teńgeden alyńdar deýi múmkin. Desek te keler jyly baǵasyn 100 teńgege kótermeıdi deı almaısyz. Al odan arǵy jyly 200 teńge qylmaıtynyna eshkim kepildik bere almaıdy. Tipti, ózimizge jetpeı jatyr dep satpaı qoısa qaıtesiz? Sondyqtan bulaı oılaýdyń ózi qate der edik. Memleket bolǵasyn biz halyqty ózimiz qamtamasyz etýimiz kerek. Budan bólek, kúrish egýdi toqtatsaq, onda birden jerdiń sory shyǵyp ketedi. Ekinshiden, kúrishtiń syrtynda talaı adam baý-baqsha egýmen aınalysyp, kún kórip jatyr. Olarǵa da qıyn tıedi. Úshinshiden, kúrish sharýashylyǵymen aınalysyp jatqan kóptegen adamǵa jańa jumys oryndaryn ashýǵa týra keledi.
– Siz ózińizdi myqty menedjer, uıymdastyrýshy retinde dáleldegen adamsyz. Ony oblys qana emes, respýblıka jurtshylyǵy biledi. Osy qasıetterińizdi eskerip, memlekettik qyzmetke shaqyrsa, barasyz ba?
– Meniń negizgi mamandyǵym qurylysshy ǵoı. Degenmen, kúrish sharýashylyǵymen aınalysqanyma jıyrma jyldan asty. Osy salanyń uńǵyl-shuńǵylyn, kedir-budyryn, bárin bilemin dep oılaımyn. Onyń ústine osy kásip arqyly Naǵı Ilııasov jáne Besaryq aýyldaryna kómek kórsetip, qalalyq tıptegi eldi mekenge aınaldyramyz dep áreket etip jatyrmyz. Máselege osylaı qaraǵanda, men kásipkerlik salasynda júrip elge kóp paıda keltiretin sııaqtymyn. Al memlekettik qyzmetke de ep kerek. Osy jasqa kelgende memlekettik qyzmettiń ıirimine túsý de asa ońaı sharýalardyń qatarynan emes sekildi. О́zime artylǵan júk pen jaýapkershilikti óz dárejesinde atqara almaı qalyp, abyroısyz atanǵym kelmeıdi. О́ıtkeni, maǵan bárinen buryn azamattyq abyroıym qymbat.
Áńgimelesken
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
Qyzylorda oblysy.
