Bilimge muqtaj erekshe balalarǵa karantınniń kesiri tıip otyr

Kóleńkede qalǵandar

Bul kórset­kish­ter pandemııaǵa deıin mektep­ke qatynap oqyp júr­gen qalypty balalardyń bilim deńgeıine qatysty. Aqyl-oıynda aýytqýy joq, 12 mú­she­si saý, oqýda esh ke­dergige kezik­peı­tin, úırenýge umtylyp tura­tyn talapty ba­la­lardyń ózin qashyqtan oqytýǵa qınaldyq, sa­panyń túsip ket­kenin kórdik. Al erekshe balalar, ásirese úıde oqı­tyndar qa­laı bilim alyp jatyr? Dál osy másele kóleńkede qalyp qoı­ǵan­­daı.

Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń málimetinshe, búginde eli­mizde erekshe bilim berýdi qa­jet etetin 18 jasqa deıingi 161 myń 826 bala bar. Bul – tir­kelgenderi ǵana. Áli anyqtalmaı, sonyń sebebinen tizimge ilige almaı, múgedektik anyqtamaǵa qoly jet­peı nemese alýǵa júregi daýala­maı júrgen jandar qanshama. En­di osy tizimdegi 12 864 bala or­ta bilimdi úıden alyp otyr. Bi­raq sol úıden oqý degenniń ózi aty bar da, zaty joq sıpatynda sekildi.

Ata-ana erekshe bilim bere almaıdy

Eki birdeı erekshe balany ósirip otyr­ǵan ana Tolqyn Baımahanova qazir 2-synypta oqıtyn qyzy Begimniń oqýǵa qushtar ekenin jetkizdi.

«Osydan 8 jyl buryn egiz bosandym. Jaratqannyń jazǵany shyǵar, ekeýi de erekshe bala boldy. Begimniń syńary – Sezim, ol tyryspasy bolǵandyqtan, oǵan qosa aýyr dıagnozyna baılanys­ty oqı almaıdy. Tósek tartyp jatady. Al Begim qoıanjyryq bolyp týdy, onyń ústine skolıoz (omyrtqasy qısaıǵan).   

Sol jyryǵyn túzetemiz dep 3 ret ope­rasııaǵa tústi. Operasııanyń bári de du­rys bolmady, jóndi nátıje bermedi. Sonyń saldarynan júregindegi jaryǵy úl­keıip ketti. Operasııa basymen baılanysty boldy ǵoı, sodan qulaǵyna zaqym kelip, nashar estıtin bolyp qaldy. Qazir qulaqqa kıetin arnaıy apparatpen júr. Omyrtqasyn túzetýge de bolady. Alaıda ondaı kúrdeli operasııany ázir kótere almaıdy. Sol sebepti uzaq otyrýǵa bolmaıdy, beli aýyrady. Osynyń bárine qaramastan, Begim bilimge qushtar, jańa nárseni bir úıretse, qaǵyp alady. Alaı­da oǵan úıretetin adam kóńilinen shyǵýy kerek. Kishkentaı kezinde tipti jańa oıynshyqtyń ózinen qorqyp jylaıtyn. Qyzylorda qalasyndaǵy №198-mek­teptiń arnaıy pedagogteri úıge kelip oqytady. Begim muǵalimderin jaqsy kó­redi. О́kinishtisi, pandemııa bastalǵaly muǵa­limderi úıge kele almaı qaldy. О́ti­nish aıtqanymyzdyń nátıjesinde synyp jetekshisi ǵana onlaın sabaǵy bastalmaı tur­ǵanda kelip ketetin boldy», deıdi T.Baımahanova.

Osy maqalany jazý barysynda erek­she balasy bar birneshe ata-anamen sóılestik. Sonyń ishinde biri (aty-jó­nin kórsetýden bas tartty) karantın kezindegi qashyqtan oqýda balasynyń úl­gerimi tym tómendep ketkenin jetkizdi. Ata-ananyń aıtýynsha, oǵan birden-bir se­bep – oqýshynyń muǵalimnen tikeleı sabaq almaǵany.

«Aqyl-oıynyń aýytqýy bolsa da 4-sy­nypta oqıtyn ulym sabaqty jaqsy oqı­tyn. Árıne qatarynan kesh damydy. Biraq óz deńgeıine saı oqý baǵ­dar­lamasynan qalys qalǵan emes. Erek­she balalarǵa erekshe bilim kerek. Mu­ǵalimderi tapsyrmany maǵan ji­beredi, sony oryndatamyn. Deni saý balanyń ózin oqytý qıyn. Al mundaı balalarǵa birdeńe úıretý úshin men arnaıy maman bolýym kerek qoı. Sony mektebine habarlasyp, dırektoryna birneshe ret aıttym, biraq nátıje bolmady. Keıin barýdy da, habarlasýdy da qoıdym. Olardyń qulaǵy tynysh, biraq meniń júregim jaı tabar emes. О́ıtkeni kún saıyn keri ketip bara jatqan balamdy kórip, kóńilim qulazıdy», dedi aty-jónin kórsetýden bas tartqan ana.

Mektep múddeli me?

Respýblıkadaǵy oqýshylar pande­mııa­ kezinde qashyqtan oqytý for­maty­na kóshti. Degenmen shaǵyn jınaq­tal­ǵan mektepterde bala sanynyń az­dyǵy­na qaraı dástúrli formatta oqytý jal­ǵasyp keledi. Oǵan qosa oqýshylary kóp mektepterdiń ata-analaryna bastaýysh synyptaǵy balalaryn mektepke jibe­rýge ruqsat berildi. Iаǵnı ata-ana balasyn úıden oqyta ma, álde mektepke jibere me – ózi sheshedi. Osyndaı tań­daý quqyǵy erekshe balalary bar ata-ana­­larǵa berilmeı otyrǵany ókinishti. By­laı qarasańyz, bir pedagogte erekshe bilim berýdi qajet etetin sanaýly bala ǵana bolady. Ári olar 1 bólmede, 1 jerde topyr­lap jınalmaıdy da. Iá, arnaıy mektep-ınternattary sanıtarlyq talap­tardy saqtap oqýdy dástúrli formatta jal­ǵastyrdy. Al úıden oqıtyn balalar she?

Dál osy suraqty Arnaıy jáne ın­klıýzıvti bilim berý ulttyq ǵylymı-prak­tıkalyq ortalyǵynyń dırektory Áıgerim Merekeqyzyna qoıyp kór­dik. Ol: «Ata-ana eń áýeli onsyz da ım­mýnıteti tómen erekshe balasynyń aman­dyǵyn oılaǵany jón. Qanshama jol júrip, birneshe adammen baılanysta bolǵan muǵalim oqýshynyń úıine kelip sabaq bergende balaǵa vı­rýs juqtyryp ketse, jaǵdaı múl­dem qıyndaı túsedi ǵoı. О́zderińiz bile­tindeı, koronavırýsty jeńe almaı ajal qushqandardyń basym bóligi – qan­daı da bir syrqattyń túrimen tizimde turǵandar. Bizde epıdemııalyq ahýal turaqtanǵan óńirler bar. Ondaı oblystardaǵy mektepterdiń erekshe balalaryna muǵalimderinen kózbe-kóz sabaq alýyna bolady. Degenmen arnaıy peda­gogterdiń jumysyn burynǵydaı jal­ǵastyrýyna ruqsatty biz emes, sanıtar dárigerler beredi. Bul másele mektep dırektory, ata-ana, sanıtar dárigerdiń ózara kelisimimen sheshiledi. Biz óz tarapymyzdan qashyqtan oqytý jaǵdaıynda qandaı jańasha ádis-tásilder qoldanýǵa bolatyny jóninen arnaıy pedagogterge vebı­nar arqyly keńester berdik», dep jaýap berdi.

Iá, bul másele úsh jaqty kelisimmen sheshiledi. Epıdemııalyq ahýaldyń tu­raq­talǵanyna qaraı óńirdiń bas sa­nı­tary arnaıy pedagogke erekshe oqý­shy­laryn úıine baryp oqytýyna ruqsat berer. Ata-ana da balasynyń bet­pe-bet bilim alǵanyn qalaıtyny sózsiz delik. Alaıda mektep múddeli me? Máseleniń mánisi osynda sekildi. Kele­si jaıt, aqı­qaty kóńildi kúpti etip, kúrsint­ken oqıǵa osy oıǵa bekintti.

Qabyrǵasyz úı sekildi

Joǵaryda atalǵan ortalyq óziniń resmı saıtyn basqa memlekettik mekemelerge uqsamaı, jaýapkershilikpen júrgizedi eken. О́ıtkeni saıt qoldanýshylary ın­klıý­zıvti bilim berýge qatysty suraq­taryn qoısa, mindetti túrde jaýap be­riletini kórinip tur. Sonyń ishinde bir ata-ana jarty jyl buryn, ıaǵnı 2020 jyl­dyń 28 mamyrynda:

«Meniń ulym Baqqalı Ábdihamıt Ahanuly 1998 jyly týǵan. Múgedektigine baılanysty úıde oqydy. 2009-2012 jyldar aralyǵynda S.Seıfýllın atyndaǵy orta mektepte 5-6-7-synyptar­dy oqý kerek edi. Biraq muǵalimder úı­ge kelip sabaq bermedi. Sabaq berildi dep jalǵan qujattar jasap, 3 jyl boıy memleket qarjysyn jep kelgen. Jambyl oblystyq Bilim salasyn baqy­laý depar­tamenti tekserdi, biraq esh­­­­qandaı shara qoldanbady. Mektep dı­rek­­toryna 37 myń teńge aıyppul salýmen shekteldi. Balamnyń oqymaı qalǵan 3 jyly endi ne bolady? Múgedek balam­nyń jaǵdaıyn kim oılaıdy?», dep suraq qo­ıypty. Aýyr saýal.

Á.Merekeqyzy basqaryp otyrǵan ortalyq ata-anaǵa balany úıde oqytýda tegin kómek alý úshin oblystyq Psıho­logııa­lyq-medısınalyq-pedagogı­kalyq­ ke­ńeske qaıta ótinish jasaýdy usyn­ǵan. Sodan soń: «Memleket aqsha­syn­ qaıta­ryp alýǵa qatysty aıtarymyz, oblystyq Bilim salasyn baqylaý de­par­tamenti sizdiń balańyz bekitilgen mek­tep­ten aıyppul ón­dirip aldy», dep jaýap beripti.

Aqsha qaıtarylǵan shyǵar-aý, al bilim qaıta berile me? О́tken jyldardyń esesi qaıtaryla ma? Qaıtadan oqytady de­sek te, ýaqytty keri qaıtara almasy anyq. Bilim balaǵa jasyna saı berilýi tıis. Oqý baǵdarlamasy balanyń jas ereksheligin, psıhologııalyq, aqyl-oı qabiletin eskerip ázirlengen ǵoı. Endi 20 jastan asqan adamǵa 7-synyptaǵy baǵdarlamany oqytýdyń ne máni bar? Negizgi bilim alatyn mańyzdy jyldary «urlandy». 4 tireýishimen tóbesi jaby­lyp, qańyrap qalǵan qabyrǵasyz úı se­kil­di. Oısyrap turǵan bilimniń ornyn kim,­ qaıtip toltyrady?

Qoǵam shettetpese, múmkindik shektelmeıdi

Balalardyń sereberaldy paralıchi (BSP) dıagnozymen týyp, arbaǵa tańyl­sa da, jaqsy oqyǵan jambyldyq Juma­bek Kúletovti muǵalimderi mekteptegi úl­gerimi nashar synyptastaryna úlgi etetin. Tipti synyptastary ony emtıhan tapsyrýǵa kómektesý úshin oqý osha­­ǵyna ózderi kóterip ákelgen kezderi bolypty. Al qalǵan ýaqyttyń bárinde úıden oqydy.

«Jambyl oblysynyń Jańatas qala­synda Abaı atyndaǵy mektepti 11 jyl boıy úıden oqyp bitirdim. Úzdik boldym, matematıka, fızıka, ınformatıka pán­derin jaqsy kóretinmin. 11-synypty bitirerde synyptastarym emtıhanǵa kómek­tes dep meni úıden ózderi alyp ket­ken kez boldy. Kómekteskim kelgen, biraq múgedek jan emtıhannan bosa­tylǵan dep meni olarmen birge emtı­hanǵa qatystyrmady. Úıden bilim al­ǵanda muǵalimder aptasyna 1-2 ret kelip oqytatyn. Eńbekke baýlý, mýzyka, dene shynyqtyrý sekildi sabaqtardy oqy­madym. Mektepte pandýs, jedel saty bolǵanda qatynap oqıtyn edim. Onda bili­mim qazirgiden de tereń bolar ma edi. Múmkindiginshe balany qatarǵa qosyp, mektepte oqýyna jaǵdaı jasaǵan jón. Ár bala mektepte oqýǵa laıyq qoı. Mú­gedek balalar saý balalarǵa qarap talaptansa, saý balalar da múgedek balalarǵa qarap úlgi alar edi», deıdi J.Kúletov.

Aptasyna 1-2 ret muǵalimniń tóbesin kór­­se de synybynda úzdik boldy. Ra­sy­­­men mektepke kún saıyn baryp, sa­­baq­tardy qaldyrmaı oqysa, bári bas­­­qasha bolar ma... Emtıhannan shettet­pese, múmkindigi shektelmes dersiz. De­genmen osy alǵan bilimimen-aq al­ǵyr, qabiletti keıipkerimiz Jambyl ob­­lysynyń Qarataý qalasyndaǵy kol­ledj­ge oqýǵa túsip, baǵdarlamashy ma­man­dyǵyn alyp shyqty. Qazir kompıýter jóndep, baǵdarlama ornatyp ná­paqa­syn taýyp otyr.

«Bolashaqta IT mamandyǵy boıynsha joǵary oqý ornyna túsip, bilimimdi jetildirgim keledi. Áttegen-aıy, ýnıversıtetterde pandýs, jedel saty joq. Al qashyqtan bilim alý, úıden oqý de­genińiz oqytýshylardy kózben kórip, oqý ornyna baryp oqyǵanǵa jetpeıdi», deı­di J.Kúletov.

Túıin

Osydan keıin álemdegi 70-­ke­ jýyq eldiń adam quqyqtary bo­ıyn­­sha túr­li monıtorıngter men zert­teý­ler júr­gizetin úkimettik emes uıym Human Rights Watch-tyń 2019 jyl­ǵy zert­teýindegi «Qazaqstannyń Kons­tıtý­sııasy barlyq balanyń jalpy jáne ar­naýly orta bilim alý quqyǵyna ke­pil­dik beredi. Biraq Human Rights Watch keı balalardyń shyn máninde esh­qandaı bilim almaıtynyn anyqtady», degenine senbeske shara joq. Oǵan 3 jyl boıy úıden tıisti bilimin ala al­maǵan Abdýhamıt Ahanulynyń, úıde oqy­­ǵandyqtan eńbekke baýlý, mýzyka (bálkim sheber nemese mýzykant bolar ma edi) sekildi adam ómirindegi mańyz­dy pánderdi oqı almaǵan Jumabek Kúle­tovtiń jaǵdaıy dálel bolady.

Bilimniń kókjıegi keńeımese, qan­shama myńdaǵan balanyń keıbir sabaq­tarǵa qatysý múmkindiginen aıyrylǵan erek­she bilim alýshylardyń quqyǵy shek­tele beredi.

Balalar múmkindiginshe oqý oshaǵyn kózimen kórip, ondaǵy aýrany sezinip, mekteptiń ózinde oqysa deımiz. Biraq pan­­demııa jaılaǵannan beri sóz basyn­daǵy Begim sekildi 12 myńnan asa bala muǵa­limdi úıde kórý múmkindiginen de aıy­rylyp qaldy ǵoı...