Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, EQ
Birinshi biliktilik baǵalanady
Qazaqstanda qazirgi tańda 5,5 myńnan astam advokat bar. Respýblıkalyq advokattar alqasynyń málimdeýinshe, elimizde 150-ge jýyq advokattyq keńse zańgerlik kómek kórsetedi eken. Jyl saıyn mıllıondaǵan sot isi júrgiziletinin eskersek, bul san tym kóp emes. Sebebi bir advokattyń ortasha eseppen bir aıda 20-30 isti qatar alyp júretini belgili. Al júktemeniń kóptigi advokattyq qyzmettiń sapasyna teris áserin tıgizeri sózsiz. Muny osy mamandyqtyń ıeleri de joqqa shyǵarmaıdy.
Bizde «Advokattyq qyzmet týraly» zań bar, advokattardyń kásiptik ádebi kodeksi de qabyldanǵan. Alaıda advokatýraǵa qatysty qoǵamda aıtylyp júrgen pikir san alýan. Qazaqstanda kimder advokat bola alady? Sýdıanyń ádil úkim shyǵarýyna olardyń yqpaly qandaı? Advokatýrada kásibı biliktilik nemen baǵalanady? Qoǵamda úlken daý týdyrǵan qylmystyq isterde ádildiktiń saltanat qurýyna qol jetkizgen advokattar bar ma? Adam quqyn qorǵaý nege qymbat? Qandaı faktorlar advokattyń atyna kir keltiredi? Kóptiń kókeıinde júrgen osy jáne ózge de suraqtardy birneshe quqyq qorǵaýshyǵa qoıǵan edik. Osy mamandyqtyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken zańgerler – Nur-Sultan qalasynyń advokattar alqasynyń advokaty Ásel Toqaeva, «Femıda Qazaqstan» zańgerlik ortalyǵynyń quryltaıshysy Lázzat Ahatova, Almaty oblysynyń advokattar alqasynyń advokaty Almas Salpekov, Aqmola oblysynyń advokattar alqasynyń advokaty Ardaq Batıeva ádildik úshin kúreste quqyq qorǵaýshyǵa biliktiligi men bilimi ǵana súıeý bola alatynyn alǵa tartty.
Adam taǵdyryn sheshý ońaı emes
Osy salada jıyrma jylǵa jýyq eńbek etip kele jatqan Aqmola oblystyq advokattar alqasynyń advokaty Ardaq Batıeva: «Adam quqyǵyn qorǵaýda advokattar kóbine jalǵyz qalyp qoıady», deıdi. Advokat – sot isinde jalǵyz qorǵaýshy tulǵa ekenin eskersek, bul sózdiń jany bar.
«Árıne, sotta zań talaptary tolyqtaı oryndalsa, advokat keltirgen dáleldemeler eskerilip, Konstıtýsııada kórsetilgen quqyqtar men mindetter durys qoldanylsa, sýdıanyń ádil sheshim shyǵarýyna advokattyń yqpaly zor. Alaıda, ókinishke qaraı, quqyq qorǵaý organdary jibergen qatelikterge kóz juma qarap, solarǵa «advokat» bolyp otyratyn sottar da bar. Mundaı keleńsizdikter kóbinese qylmystyq isterde jıi kezdesedi», deıdi.
Advokattyń bedeli biliktiliginde ekenin atap ótken Ardaq Qoıshybaıqyzy olardyń eńbegi tómen baǵalanyp júrgenin de ashyq jetkizdi. «Qarapaıym halyq «myqty advokattyń» kórsetkishin qabyldanǵan sheshim ne úkimniń nátıjesimen ólsheıdi. Iаǵnı advokattyń sotta jeńip shyqqan isi neǵurlym kóp bolsa, onyń bedeli soǵurlym joǵary turady. Bul durys ta shyǵar. Biraq myqtylardyń barlyq isterde jeńiske jete bermeıtinin esten shyǵarmaǵan jón. Sot úkimine kóńili tolmaǵan klıentterdiń kóbi «advokatqa bergen aqsham zaıa ketti, bekerge ketken qarjy boldy» dep sanaıdy. Osynyń ózi qoǵamnyń advokattardyń eńbegin baǵalaýǵa áli daıyn emes ekenin ańǵartady», deıdi zańger.
Sóz arasynda advokat osy mamandyqtyń bedeline kir keltirip júrgender týraly da aıtyp qaldy. Másele adam taǵdyryn sheshetin advokat mamandyǵynyń jaýapkershiligine júrdim-bardym qaraıtyndar haqynda bolyp otyr.
Aldymen «Jalpy elimizde kimder advokat bola alady?» degen suraqqa jaýap berip kóreıik. Quqyq qorǵaý organdarynda kem degende bir jyl eńbek ótili bar, advokattar alqasynda tájirıbe men synaqtan súrinbeı ótken, arnaıy lısenzııa alyp, aımaqtyq advokattar alqasyna múshelikke qabyldanǵan zańgerler ǵana Qazaqstanda advokat retinde qyzmetin júrgize alady. «Alaıda sońǵy ýaqytta talaı jyl tergeýshi, prokýror ne sýdıa bolyp, zeınetke shyqqannan keıin advokat bolyp júrgender kóbeıdi, – deıdi Ardaq Batıeva. – Olardyń arasynda bul mamandyqtyń abyroıyna syzat túsirip júrgender az emes. Sot isinde «kezekshi advokat» degen bolady. Istiń mán-jaıymen tolyq tanyspaı, zerttemeı qol qoıa salatyndardyń deni solar. Bul da advokattardyń abyroıyn aıaqasty etedi».
Tegin kómekti baǵalamaıtyndar da bar
Advokat – qıyndyǵy kóp mamandyq. Zańdy bes saýsaǵyńdaı bilý bul jerde azdyq etedi. Myqty logıka, temirdeı myqty tózim men yjdaǵattylyq. Bul – «myqty maman» bolýdyń basty ólshemsharttary. Qazirgi tańda Qyzylordadaǵy «ákimder isi» boıynsha Qýanyshbek Ysqaqovtyń qorǵaýshysy bolyp júrgen «Femıda Qazaqstan» zańgerlik ortalyǵynyń quryltaıshysy, belgili quqyq qorǵaýshy Lázzat Ahatova áńgime barysynda advokatýranyń osy úsh qyryna erekshe aksent qoıdy.
«Tegin kómekti shyn muqtaj jandarǵa kórsetý kerek». Bul – advokat Ahatovanyń qyzmettegi basty prınsıpi. «Adamdyqtan attamaı isin adal atqaryp júrgen advokattar elimizde az emes. О́kinishke qaraı arany ashylǵan, advokatýrany maı shelpek kóretin, jaýapkershiligi joq áriptesterdi de kórip júrmiz», deıdi Lázzat Kendebaıqyzy.
«Advokatýraǵa ádette sot, prokýratýra, tergeý sekildi zań salasynda tájirıbe jınaqtaǵan, biliktiligi joǵary mamandar keledi. Tájirıbesi mol, eńbek ótili kóp bolsa, ol mamanǵa suranys ta joǵary. Al suranysqa ıe mamannyń sáıkesinshe eńbekaqysy da joǵary bolady. Advokattyń eńbegi – ınemen qudyq qazǵandaı. Tergeý, prokýratýra, sot jibergen qatelikti taýyp, ádildikti san jamaý jaladan, zańsyzdyqtan arshyp alý úshin tereń bilim men yjdaǵattylyq kerek», degen zańger eger sot zańsyz sheshim shyǵarsa, oǵan advokat kináli emes ekenin de táptishtep túsindirip berdi. «Sebebi sot pen tergeýdiń, prokýratýra men ózge de memlekettik organnyń qateligine advokat jaýap bermeıdi», deıdi talaı jyl sýdıa bolyp qyzmet jasaǵan maman.
«Jetim-jesirge, zorlyq pen qııanattyń qurbandaryna qoldan kelgen kómekti aıamaý kerek» dep sanaıtyn belgili quqyq qorǵaýshy «tıyn-teben tólep, kúndiz-túni mazany alyp, tóbeńdi oıatyn», «is aıaqtalyp qalǵanda, qyzmetińnen bas tartatyn pysyqaı klıentterdiń» de bar ekenin aıtady. «Árıne, ómirde ártúrli adamdar bar. Árqaısysynyń kózqarasy, minez-qulqy, tárbıesi men adamdyq deńgeıi ártúrli. Qomaqty aqsha tólese de ádepten ozbaı, advokat jumysynyń qıyndyǵyn túsinetin mádenıetti kisiler de kezdesedi», degen advokat keıde eldiń jaǵdaıyna qarap, arzan baǵa aıtsa, baǵalamaı ketetin adamdardyń da az emes ekenine toqtaldy.
«Keı adamdar tegin kómekteskenińdi baǵalamaıdy. Bilimsiz bireý shyǵar dep, kóp aqsha suraıtyndarǵa ózderi júgiredi. Dúkende qymbat zat kórsek, sapaly dep oılaımyz ǵoı. Al arzan bolsa, sapasyna kúdikpen qaraımyz. Advokat tańdaýda da keıbir adamdardyń psıhologııasy osyndaı», deıdi Lázzat Kendebaıqyzy.
Sanǵa emes, sapaǵa jumys isteý qajet
«Advokattyń abyroıyn túsiretin ne?» degen suraqqa Almaty oblysynyń advokattar alqasynyń múshesi, quqyq qorǵaýshy Almas Salpekov: «Qurǵaq ýáde men bos sóz kez kelgen advokattyń bedeline nuqsan keltiredi», dep jaýap qatty. «Isti tolyq zerttemeı jatyp, aldyńa kelgen adamnyń bárine ońdy-soldy ýáde berýge bolmaıdy. Sebebi sen istiń kimniń paıdasyna sheshiletinin bilmeısiń. Kerisinshe, keı istiń saldary týraly klıentke aldyn ala eskertý qajet. Advokattyq qyzmette túrli jaǵdaılar bolady. Bireýdiń jeke ómirindegi qupııasy men syryn bilýge týra keletin sátter de kezdesedi. О́zgeniń qupııasyna beriktik te – biliktiliktiń kepili», deıdi ol.
Advokat jumysyn baǵalaý óte qıyn ekenin moıyndaǵan Almas Saılaýbekuly quqyq qorǵaýshyny tańdaýǵa óte muqııat bolýdy eskertti. «Tańdaý kezinde eń birinshi advokattyń tájirıbesi birinshi orynǵa shyǵýy kerek», deıdi zańger.
«Ár advokat qyzmetin ózinshe baǵalaıdy, – deıdi Almas Saılaýbekuly. – Biraq bizge sanǵa emes, sapaǵa jumys isteý qajet. Máselen, maǵan aıyna 50 istiń árqaısysyn 50 myń teńgege baǵalap, jumys isteýime bolady. Alaıda bul jerde jumystyń sapasy aqsaıdy. Túptep kelgende eshkimge sapaly zańgerlik kómek kórsete almaımyn. Ekinshiden, meniń advokattyq abyroı-bedelime syzat túsedi, klıentterdiń seniminen aıyrylamyn. Adam quqyn arzanǵa baǵalaýǵa bolmaıdy. Advokattardy bireýdiń qaıǵysynan aqsha jasap júrgen, arany ashylǵan «ashkózdeı» qabyldaıtyndar shyndap kelgende bul qyzmettiń qyr-syry men qıyndyǵyn jete túsine bermeıdi. Kúni keshe ǵana Almaty qalalyq soty baspana daýyna qatysty iske núkte qoıdy. Meniń qorǵaýymda bolǵan áıel eki balasymen ózderine tıesili múlik bóligin endi zańdy túrde ala alady. Osy istiń aq-qarasyn anyqtaý úshin qanshama zań aktilerin qoparyp, advokattyq suraý joldap, tezirek jaýap alý úshin memlekettik organdardyń tabaldyryǵyn tozdyrýǵa týra keldi. Naqty bir nátıjege qol jetkizgenshe júıkeń juqarady, kóz maıyńdy taýysyp, qaǵaz kemiresiń. «Arzan advokat» jaldaımyn dep mıllıon, keıde tipti mıllıard aqshasynan aıyrylyp qalǵan adamdar da bar. Sol sebepti advokattyń eńbegi tym qymbat degen pikirdi negizsiz dep sanaımyn».
«Shyndap kelgende, sýdıanyń ádil sheshim shyǵarýyna yqpal etetin adam – advokat. Qorǵalýshysyna quqyqtyq kómek kórsete júrip, ol sotta qaltarysta qalyp qoıǵan, alaıda óte mańyzdy jaıttardy aıshyqtap beredi. Sýdıaǵa nazardan tys qalǵan aıǵaqtardy, zań normalary men iskerliktiń ádet-ǵurpyn «jiliktep» daıyndap beretin de sol. Ras, advokattyń jumysyn naqty baǵalaý múmkin emes. Alaıda tájirıbeli mamannyń baǵasyn arttyryp, bedelin aıqyndaıtyn bir ǵana ólshemshart bar, ol – onyń bedeli», degen advokat únemi kásibı biliktilikti jetildirip, zań kómegin kórsetýde qajetti aqparattardan habardar bolyp otyrýdyń mańyzdylyǵyna da toqtaldy. «Qyzmettegi qıyndyqtyń bir ushy zańdardyń jıi ózgeretindigimen baılanysty. Sol sebepti zańdarǵa engizilgen ózgertýler men túzetýler, kúshine engen jańa norma, ereje jóninde qashanda habardar bolyp otyrý qajet», deıdi ol.
Bedel bir kúnde qalyptaspaıdy
Elimizde esimi kásibı ortada ǵana emes, jalpaq jurtqa da belgili bedeldi advokattar az emes. Solardyń biri – Áskerı-teńiz kúshteriniń burynǵy bas qolbasshysy, vıse-admıral Jandarbek Januzaqovtyń advokaty Ásel Toqaeva.
El arasynda «Admıral isi» degen atpen belgili bolǵan proseste elordalyq zańger Ásel Nurmahanqyzy Qylmystyq kodekstiń 450-babynyń 2-bólimimen
6 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan J.Januzaqovtyń jazasyn appelıasııalyq satyda 5 jylǵa bas bostandyǵyn shekteýmen aýystyrýǵa, sondaı-aq memleketke óteýi tıis qarjy somasyn birshama azaıtýǵa qol jetkizgen bolatyn. Bile bilgenge bul – eleýli jeńis.
«Sot sheshiminiń qalaı bolatyny advokattyń biliktiligine baılanysty. Sebebi kez kelgen advokattyń basty qarýy – bilimi», deıdi zańger.
Elimizdiń basty zańynda «qos taraptyń jaryspalylyǵy men teń quqylyǵy» degen norma bar. Iаǵnı sot aldynda taraptar teń. Ustanymyn bildirip, múddelerin qorǵaýda olardyń prosestik quqyqtary da, múmkindikteri de birdeı. Bul teorııada. Al naqty ómirde bul norma saqtala bermeıdi.
«Sýdıany rıngtegi tóreshi dep baǵalasaq, ádildik úshin tartysta ár tarap oǵan derekterin usynyp, usynystarynyń aqtyǵyna kózin jetkizýge, sendirýge tyrysady. О́z pozısııasynyń durystyǵyn rastap shyǵarǵysy keledi. Sot zańǵa baılanysty, óz senimi negizinde sheshim shyǵarady. Advokat keltirgen dálelder birde eskerilse, keıde tysqary qalyp qoıady. Sýdıanyń jeke tulǵasyna da kóp nárse baılanysty. Prokýror nemese advokat usynǵan aıǵaqtardyń rastyǵyna, onyń iske tirkelgenine mán beretin sýdıalar bar. Dálelderdiń aq-qarasy anyqtalǵanyn kóre tura, muny eren sanamaı, ózinshe sheshim shyǵaratyndar da bar. Negizinen sot advokat usynǵan ár aıǵaqty eskerýi qajet», deıdi quqyq qorǵaýshy.
«Bul qyzmettiń qıyndyǵyn osy mamandyqtyń otymen kirip, kúlimen shyǵyp júrgender ǵana jete túsinedi» degen Toqaeva: «Aqshasyn tólegen soń ár adam advokattan naqty bir nátıje kútetini sózsiz. Advokattyq qyzmet psıhologııalyq turǵydan da óte aýyr. Sebebi san túrli taǵdyrmen betpe-bet kelesiń. Barlyq adam advokattyq qyzmetti kásibı turǵydan baǵamdaı bermeıdi. Máselen, sotta jeńilip qalsa, kinániń barlyǵyn advokatyna aýdara salatyndar da bolady», degen oıyn da jetkizdi.
«Keıde óte qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan adamdarǵa tegin kómek kórsetetin kezder bolady. Qııanat kórip, senen kómek surap kelip turǵan adamnan aqsha dámetý adamgershilikke jatpaıdy. Tájirıbemde mundaı mysaldar jeterlik. Mysaly, jaqynda aýyr jaǵdaıǵa tap bolǵan osyndaı jandardyń birine toǵyz aı boıy tegin quqyqtyq kómek kórsetip, aqyry sotta jeńip shyqtyq. Ádildiktiń ornaǵanyna kózderi jetkende alǵysyn jaýdyryp, aq batalaryn berip jatyr. Alaıda toǵyz aıǵa sozylǵan istiń artynda úlken eńbek jatqanyn bireý bilse, ekinshisi túsine bermeıdi. Eger klıentter seni bilikti maman retinde ózderi izdep kelse, bul da – úlken kórsetkish. Sebebi halyq arasyndaǵy «myqty maman» degen pikir bir-eki kúnde qalyptaspaıdy, abyroı-bedel bir kúnde kelmeıdi. Advokatýraǵa 20 jasymda kelgende jetekshim: «Aldymen abyroıyń úshin jumys iste, erteń sol ataq saǵan qyzmet jasaıtyn bolady» degendi jıi aıtatyn. Men bul sózben tolyqtaı kelisemin. Alaıda san jyl boıy qasyqtap jınaǵan abyroıdan aıyrylý bir-aq sát ekenin de esten shyǵarmaǵan jón», dedi Ásel Nurmahanqyzy.
Sóz sońynda bilikti mamannan bir keńes. «Eger sizge advokat «Sotta jeńip beremin!» dep kepildik berse, bul «mamannan» alshaq júrgenińiz abzal. Sebebi kásibı advokat eshqashan mundaı ýáde bermeıdi. Kepildik berýge zańmen de tyıym salynǵan».
Quqyq qorǵaýdyń quny qansha?
Fransýz fılosofy Blez Paskaldyń «Jomarttyqpen tólengen is advokatqa eki ese ádil bolyp kórinedi» degen qıturqy sózi bar. Al amerıkalyq zańger Djon Sterlıng «Minsiz klıent degenimiz – óte baı ári óte úlken qıyndyqtary bar adam» deıdi. Eriksiz ezý tartqyzǵanymen, shyndyqtyń shetin ashyp beretin tujyrym. Sebebi advokat týraly sóz qozǵalǵan jerde olardyń gonorarlaryna qatysty túrli pikir aıtylatyny aqıqat.
Qazirgi tańda eshbir quqyq qorǵaýshy belgilengen naqty bir praıs paraǵyn kórsete almaıdy. О́ıtkeni ár advokat eńbegin tájirıbesi men biliktiligine qaraı ózi baǵalaıdy. Alaıda quqyq qorǵaýshynyń qunyna áser etetin birneshe jaıttyń bar ekenin eskergen jón. Onyń eń bastysy – istiń qylmystyq, ákimshilik nemese azamattyq bolyp jiktelýine baılanysty. Ár istiń ózindik qıyndyǵy men qym-qýyt ereksheligi jeterlik. Sol sebepti de advokattardyń deni bir baǵyttaǵy isterge mamandandyrylǵan. Keıde uqsas ister ártúrli jumys kólemin talap etetindikten, baǵasy da túrli bolýy múmkin.
«Advokattyq qyzmet týraly» zańda «advokattar kórsetetin zań kómegine aqy tóleý mólsheri kómek surap kelgen adam men advokat jasasatyn jazbasha shartta belgilenedi» dep jazylǵan. Al shart jasasý tártibi tıisti zańnamada bilgilengen tártippen júrgiziledi. Naqty tarıf bolmaǵandyqtan da advokattardyń barlyǵy kelisimshart boıynsha qyzmet kórsetedi. Máselen, múliktik daýlarǵa qatysty zańda azamattyq isterde talap somasynyń 10 paıyzy ókildik shyǵyndarǵa ketedi dep jazylǵan. Iаǵnı bul – advokattyń aqysy. Biraq bul norma basqa isterde qoldanylmaıdy.
Osy zańnyń 6-babynda advokattardyń kimderge tegin kómek kórsetetini de naqty jazylǵan. Tizimniń basynda asyraýshysynan aıyrylǵandar, Uly Otan soǵysyna qatysqandar men olarǵa teńestirilgender, merzimdi qyzmettegi áskerı qyzmetshiler, I jáne II top múgedekteri, zeınetkerler tur. Ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan kámelettik jasqa tolmaǵandarǵa alıment óndirip alý isi boıynsha tegin zańdyq kómek kórsetiledi. Mundaı jaǵdaılarda advokatqa qyzmettik aqysyn bıýdjet esebinen memleket tóleıdi.
Memleket kepildik bergen zań kómegine júginý – ár adamnyń konstıtýsııalyq quqyǵy. Alaıda tájirıbeli advokattardyń deni bıýdjet esebinen tólenetin isterdi alǵysy kelmeıdi. Sebebi túsinikti. Tólenetin aqy eńbegin tolyq aqtamaıdy. Máselen, qylmystyq isterdiń 70 paıyzy memleket kepildik bergen zań kómegimen jabylady. Bul sanattaǵy isterde advokattardyń eńbegi saǵatyna tólenedi. Bir saǵaty – 1-3 myń teńge. Alaıda jumys kólemi bul baǵadan birneshe ese joǵary ári jaýapty.
Bul jaıynda advokat Ásel Toqaeva: «Máselen, siz sotta 5 mınýt qyzmet kórsetseńiz, eńbegińiz de «5 mınýttyq tarıfpen» baǵalanady. Al sol tarıfke talaı kúngi eńbektiń aýqymy men aýyrtpalyǵyn syıǵyzý múmkin emes. Sol sebepti de elimizde memleket kepildik bergen zań kómeginiń sapasy syn kótermeıdi. Alaıda bul advokatýraǵa endi kelgen jas mamandar úshin úlken tájirıbe alańy bolyp sanalady. Al tájirıbe – jeńiske jetkizetin basty basymdyq», deıdi.
P.S. Charlz Dıkkenstiń «Jaman adamdar bolmasa, jaqsy advokattar da bolmas edi» degen sózi bar. Joǵaryda biz advokattardyń búgingi bet-beınesin sol mamandardyń óz sózimen «somdap» berýge tyrystyq. Aqsha, abyroı, ataq, adamgershilik pen ádildik tartysqa túsken tusta kásibı kelbetti saqtap, adamdyqtan ajyramaý, túptep kelgende – úlken jaýapkershilik.
