Jurttyń et-sútimen kún kórip otyrǵan azyn-aýlaq malyn úkimet adamdary kúshpen tartyp alyp ketken soń talaı adam toıyp tamaq ishpek túgil, bir úzim nanǵa zar bolyp, ashtan óldi. Dalanyń shóbin jep, denesi kókpeńbek bolyp kógerip isip ólgen kisilerdi kózimmen kórdim. Olardy musylman jolymen jerleýge de jaǵdaı bolmaı, zırattyń mańynan or qazyp, máıitterdi sonda aparyp tastaıtyn... «Nandy basyp, Qurandy alýǵa bolmaıdy. Qurandy basyp, nandy alýǵa bolady» degen sóz sondaı náýbet zamannan qalǵan bolar...» deıtin. Onyń kózine jas úıirile aıtqan sózine qulaq asyp, men de as atasy – nandy erekshe qadirleıtin boldym. Kóshede bireýler jerge laqtyryp tastaǵan nandy kórsem, aıaqqa bastyrmaý úshin kóterip alyp, bıikteý orynǵa qoıyp, tarıhtan taǵylym almaǵan, bar men joqtyń baǵasyn bilmeıtin toǵyshar jandar úshin Alla taǵaladan keshirim surap júremin.
Birde sheshemnen «Jurt ashtan qyrylyp jatqan ýaqytta sizder qalaı tiri qaldyńyzdar?» dep suradym.
«Ol kezde men jaspyn. Syrymbet aýylynda turdyq. Otbasynda on shaqty adam barmyz. Báıken aǵataıymnyń Saýmalkól aýylynda bir «tamyr» orysy boldy. Sonyń kómeginiń arqasynda tiri qaldyq», deıdi apam. «Qalaı?» deımin men bilýge qushtarlanyp.
«Syrymbet pen Saýmalkóldiń arasy tótelep júrgende shamamen jıyrma bes shaqyrymdaı jer. Apta saıyn bir kúni ińir túskende Báıken aǵataıym meni qasyna ertip alyp, jaıaý jolǵa shyǵamyz. Qaıda ketip bara jatqanymyz jaıly eshkimge tis jarmaımyz. Bes-alty saǵat júrip, tún ortasynda aǵamnyń Nıkolaı «tamyrynyń» úıine sharshap-shaldyǵyp áreń jetemiz. Ol áıeli ekeýi bizge báıek bolyp, dastarqan jaıyp, borshyn berip, shaı ishkizip, halymyzdy bilip, aǵammen áńgime-dúken quryp jatady. Biz sol úıde biraz ál jıyp, tynyǵyp alamyz. Sodan keıin Nıkolaı aǵamnyń qolyndaǵy eki qapty alyp, úıiniń ishinen qazylǵan «pogreb» deıtin qoımasyna túsedi. Qaptarǵa bıdaı men kartopty lyq toltyryp alyp shyǵyp, aǵamnyń qolyna ustatady. Ol «tamyryna» alǵysyn jaýdyryp, qaptyń úlkenin óz ıyǵyna salyp, kishisin maǵan beredi. Sosyn ekeýmiz kelgen izimizben keri qaıtamyz. «Aýylǵa tań bilinbeı jetýimiz kerek, Rahıma. Jaryqta ash adamdardyń kózine túsip qalsaq, qurımyz. Bári jabylyp, qolymyzdaǵy qabymyzdy tartyp alyp ketedi. Sondyqtan qatty júrýimizge týra keledi», dep eskertip, ózi alǵa túsedi. Sóıtip tas qarańǵyda shoq-shoq aǵashtyń arasymen, júgire basyp, arasynda sál ǵana toqtap, entigimizdi basyp alamyz. Áıteýir, «óldim-taldym» degende aýylǵa jetip jyǵylamyz. Sodan keıin syǵyraıtyp qana sham jaǵyp, úıdegi úlken kisiler men balalardy oıatyp, ákelgen bıdaıymyzdan dám tatyramyz. Kartopty erteńine jurtqa kórsetpeı pisirip, tyǵylyp otyryp jeımiz. Osylaı bir úıli jan ashtyqtan aman qaldyq.
Báıken aǵataıym Nıkolaı «tamyrymen» óle-ólgenshe dos bolyp, keremet syılasyp ótipti», dep áńgimesin jalǵastyrýshy edi apam.
Bir ókinishtisi, anam Báıken aǵasynyń «tamyrynyń» tegin suramaǵan eken. Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanynyń ortalyǵy bolǵan Saýmalkól aýylynda Nıkolaı esimdi adamdar az bolmaǵandyqtan, olardyń qaısysy naǵashymnyń «tamyry» ekendigin jáne odan qalǵan urpaq bar-joǵyn bile almadym. Áıtpese, bir qazaq otbasynyń aman qalýyna sharapaty tıgen sol bir qaıyrymdy adamnyń ózi búginde bul dúnıede bolmasa da, sońynda qalǵan tuıaǵyna baryp sálem berip, kókeıimde bala kúnimnen júrgen shynaıy alǵysymdy bildirý paryzym edi...
Keıin Petropavl qalasynda qyzmette júrgenimde syılas azamattardan ata-analarynyń asharshylyq jyldarynda qalaı aman qalǵandyǵyn surap bilip júrdim. Sóıtsem olardyń kóbiniń áke-sheshesi nemese ata-ájesi meniń anam sııaqty «tamyrlarynyń» kómeginiń arqasynda qorek taýyp, tiri qalǵan bolyp shyqty. О́z áýletiniń Qyzyljar óńirindegi orys dostarynyń qamqorlyǵymen jan saqtaǵanyn aıtqan tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Sabyr Ibraevqa osy taqyrypty jan-jaqty zertteý kerektigi jóninde usynys aıtqanym da jadymda.
Shynynda da, sonaý asharshylyq jyldarynda elimizdiń soltústik óńirlerindegi qazaqtardyń birazy óz «tamyrlarynyń» járdemimen jan saqtap qalǵany anyq. Al ózim týyp-ósken aýyldyń biraz turǵyny baılardyń mal-múlkin tárkileý kezinde ish jaqqa Reseıdiń Túmen oblysyndaǵy qalyń orystyń arasyna baryp, bas saýǵalaǵan aǵaıyndarynyń qasyna baryp, ashtyqtan áýpirimdep qutylǵan.
Bul halqymyzdyń eleýli bir bóligi ashtan qyrylǵan, qaıǵy-qasiretke toly, qoldan jasalǵan asharshylyq tarıhynyń sheti shyǵarylǵanymen, áli tolyq ashylmaǵan beti ispetti. Elimizdegi ártúrli etnos ókilderi sol náýbet kezinde ejelgi dostyǵy men syılastyǵyna daq túsirmeı, bir-birine shynaıy janashyrlyqpen kómek qolyn sozǵandyǵy umytylmas izgilik kórinisi, búgingi jáne keler urpaqtar jadynda máńgilik jańǵyryp turar jaqsylyq. Tek sony tarıhshylarymyz tereń zerttep, zobalań zamandaǵy zulymdyqqa qarsy turǵan qarapaıym adamdardyń bıik adamgershiligin, dostyqqa adaldyǵyn jarqyn qubylys retinde jan-jaqty ashyp kórsetse, quba-qup.
