Tarıhı tulǵalardyń ulylyǵyn ár kezeńniń urpaǵy óz kózqarasymen tanyǵanda ǵana tuǵyry burynǵydan da bıiktep, salmaǵy arta túsedi eken. Jaqynda jarqyn mysalyn kórdik. Án men ádemilikti basyna táj etip qondyryp, ústinen qynama bel jarasymdy kamzoldary men búrmeli kóılekterin, basynan úlpildegen úkili taqııalaryn tastamaı, ulttyq dástúrdi serik etken Alashtyń aı mańdaıly arýy Roza Baǵlanovanyń Aralǵa arasha surap, boztorǵaı bolyp shyryldaǵan azamattyq únin estip, búkil qoǵam «shyn batyr eken» destik. О́rshil rýhtyń sharbolattaı beriktigin kórip súısindik, ataqty adamnyń óz atyn kisiligimen kóteretinniń kýási boldyq.
Kózi tirisinde-aq aty ańyzǵa aınalǵan áıgili ánshi, KSRO halyq ártisi, «Halyq qaharmany» Roza Baǵlanovanyń áldebir jıynnyń bıik minbesinde turyp Aral teńiziniń qasireti týraly ór rýhpen aıtqan ótkir sózi jazylǵan beınetaspa sońǵy bir jyl boıy áleýmettik jeliniń betinde keńinen tarady. Beınetaspaǵa zer salsaq, jıyn ótken jer myńdaǵan adamdy syıdyrǵan sezder ótetin saltanatty saraılarǵa uqsamaıdy, shaǵyndaý zal sekildi, biraq týǵan jerindegi sumdyqty shyryldap aıtyp turǵan ánshiniń sózin uıyp tyńdap otyrǵan adamdardyń mańyzdylyǵyna qaraǵanda, arnaıy shaqyrylǵan aýqymdy máslıhattardyń biri. О́zimiz biletin belgili qalamgerler Muhtar Shahanov, Rahmanqul Berdibaev, Saıyn Muratbekov jáne Sosıalıstik Eńbek Eri Jálel Qızatov otyr. Jaıshylyqta jurt aldyna án salýǵa shyqqanda jadyrap, jaınap ketetin Roza Tájibaıqyzy salmaqty minezben sóılegenimen, minbege arnaıy baıandama jazyp ákelip, ázirlenip shyqpaǵany baıqalady. Aldynda jaıylǵan aq qaǵazy joq, sonda da Aralyna arnaǵan sózin júreginen sýyryp alyp, túıdek-túıdegimen siltep jatyr, siltideı tynǵan zaldy semser sózdiń qýaty keskilep tastaǵandaı álde barlyǵy ánshini alǵash kórip turǵandaı nemese ony jańa qyrynan tanyǵandaı, sondaǵy orys-qazaǵy jym-jyrt qalpy kirpik qaqpastan kóz almaı qadala qarap qalǵan.
Ánshiniń orys tilinde sóılegen sózin dálme-dál keltirsek, mátini bylaısha óriledi: «Men soǵysty kórdim. Alaıda Aralda bolyp jatqan jaǵdaıdy bir aýyz sózben toqtatý múmkin emes. Soǵysty toqtatýǵa bolady, atom bombasyn toqtatýǵa bolady, aspandaǵy ushaqty toqtatýǵa bolady, biraq muny toqtatý múmkin emes. Biz munda aıtyp jatyrmyz, al anda tabıǵat óz degenin jasap jatyr. Bizdiń «uly ǵalymdarymyz» tutas ultty jatyrynda óltirip jatyr. Ultty óltirip jatqan ǵalymdar týraly ne aıtýǵa bolady? (Qol shapalaqtaý). Basqa ýaqyt bolsa, biz muny zııankestik deıtin edik, al eger ol zııankester KSRO akademıkteri, Sosıalıstik Eńbek Erleri, eki, úsh márte laýreattary bolsa, ne deımiz? Qarańyzshy, qazaq eliniń jerinde ne bar: Semeıde – polıgon, Baıqońyrda – kosmodrom, Aralda – ý. Sonda qazaqtar qaıda baryp ómir súrýi kerek? Eger bul jaǵdaı shetelde, Amerıkada bolsa, olar tutas ultty óltirip jatyr dep aıǵaılaıtyn edi» degen tusyna kelgende Roza Baǵlanovanyń sózi minbede emes, Aral jerinen túsirilgen beınekórinistermen súıemeldenedi. Onyń sózi kadr syrtynda qalyp, kadrda jal-jal qumnyń ishindegi jalǵyz aýyldyń jataǵan úıleri men aptap ystyqta oınap júrgen balalar kórinedi. Birer sekýnd qana paıda bolǵan Araldaǵy osy aýyl kórinisinen keıin qaıtadan minbede turǵan ánshi kórinip, suq saýsaǵyn kóterip shamyrqana sóılegen qaısar qyzdyń jan shyryly bylaı jalǵasady: «Men ol jerlerde boldym. Maǵan ony kórý óte aýyr boldy. Nárestelerdiń kózi joq, tańdaısyz týylyp jatyr, basynda shashy joq, aıaǵy, qoly joq balalar týylyp jatyr. Bul ne sumdyq? Kimnen suraýymyz kerek? Kimge baryp aıtýymyz kerek? Tutas ulttyń jan azabyn, qaıǵysyn, qasiretin estirtý úshin, bizdi tyńdaý úshin qandaı tıisti oryndarǵa deıin barýymyz kerek?».
Bul 1988 jyl. Jetpis jyl myzǵymaǵan Keńes Odaǵynyń siresken súńgi muzy men tońynyń eptep jibip kele jatqan jylymyq shaǵy bolsa da, áli tolyqtaı erimegen kezi. Jannan bezbeı, jeńbek joq. Túgel dúnıeni ýysynda ustap, temirdeı tártibimen titirentken Keńes Odaǵynyń kezinde shartarapty sharlaǵan ataq-dańqy men abyroı-bedelin jıyp qoıyp, ultynyń basyndaǵy aýyr ahýaldy shymbaıǵa batatyndaı shyrqyrap aıtyp jatyr apamyz. 1986-1990 jyldar aralyǵyndaǵy KSRO-nyń saıası jáne qoǵamdyq ómirindegi kúrt ózgerister alǵashqy demokratııa nyshanyn týdyryp, bul qazaqstandyq rejısserlerdiń ashyq synı kózqarasynyń qalyptasýyna áserin tıgizgenine, mine, osy fılm dálel. Aral men Qazalynyń tól perzenti Roza Tájibaıqyzynyń namys shıryqtyrǵan minezben eliniń basyndaǵy qasiretti aıtyp sóılegen eki mınýttyq sózinde, sol kezeńniń ólshemimen qaraǵanda, asqan erlik jatyr.
Qalaı bolǵanda da, tanktiń ústinde turyp án salǵan erligin beıbit kúni taǵy da qaıtalap, eli men jeriniń qasiretine arasha tura alar azamattyq daýsyn barsha halqyna estirtken erjúrek qasıeti qoǵam úshin úlken jańalyq bolyp qabyldandy. Tipti áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń biri «budan keıin elim úshin sóıttim, jerim úshin búıttim degender, úndemeı-aq qoısa da bolǵandaı eken» dep jazǵan eken.
Árıne táýelsizdiktiń eleń-alań ýaqytynda Semeı polıgony, Aral, Balqash máseleleri demokratııalyq dúmpý týǵyzyp, ulttyq qasiret retinde uran salyp qoǵam betine shyqty. Ǵasyrǵa jýyq ýaqyt jınalyp qalǵan qazaqtyń qaıǵysy jarysa jarııalanyp jatqan kezde janashyrlyqpen aıtylǵan da, jalpylama tógilgen de sóz kóp edi, biraq ánshiniń myna aıtqany bárinen de asqaq estilgenin moıyndaý kerek. Bul ne jıyn, kimder, qaıda uıymdastyrǵan, qandaı maqsatta ótkizilgen? Qatysyp otyrǵan adamdar kimder? Bul qoǵamǵa qalaı jarııalandy?
Roza Baǵlanovanyń qarashańyraq, qara ormanyn kúzetip otyrǵan balasy Tájen men kelini Maralǵa habarlastyq. Enesiniń izdeýshisi, joqtaýshysyna aınalǵan Maral kelinniń aıtýynsha, beınetaspany qoǵamǵa Aıdar Joranov atty azamat jarııalaǵan. Telefonyn alyp, dereý Aıdarmen habarlastyq. Aıdar jas bolsa da, R.Baǵlanovanyń ómirin, ónerin, shyǵarmashylyǵyn 2011 jyldan bastap muqııat zerdelep kele jatqan jas zertteýshi. «Beınetaspa Ortalyq memlekettik kıno-fotoqujattar, dybys jazbalary arhıviniń qupııa qujattar qorynan alynǵan. Men ol jerde ánshi ómiriniń kezeń-kezeńin qýalaı otyryp, úsh aı otyryp jumys istedim. Úshinshi aı degende «Rekvıem po Aralý» degen osy beınetaspaǵa tap boldym. О́kinishke qaraı, alǵash bul beıneni Máskeýden alyp kelgende qysqasha annotasııasy jazylǵan úzindisi ǵana tapsyrylǵan. Beınetaspany kóshirip alyp, ózimniń YouTube arnama saldym. Internet arnada jarııalanǵan kúnnen bastap, Roza apamyzdyń ekinshi ómiri bastaldy dep nyq senimmen aıta alamyn. Sebebi myńdaǵan adam qarap, júzdegen pikir jazylyp, jastar Baǵlanovanyń ómirine qyzyǵýshylyq tanytyp, saýaldaryn joldap, taǵy da aqparattar, derekter jarııalaýymdy surady», deıdi Aıdar Joranov.
A.Joranov usynǵan №4484 arhıv annotasııasyna kóz salsaq, Aral taǵdyryna arnalǵan bul beınetaspa úzindisin túsirgen rejısser de, ssenarıı avtory da S.Mahmýtov, redaktory V.Rerıh dep kórsetilgen eken. Toqtańyz! Jadymyz jańylmasa, Aral men Semeıdiń máselesi kúıip turǵan kezeńde, ıaǵnı táýelsizdiktiń aq tańy atar tustaǵy ólara shaqta ekologııalyq apattardan demigip turǵan qazaq dalasynyń qasiretin jyrlaǵan birneshe fılm jaryqqa shyqqan edi ǵoı, bul sol fılmderdiń birindegi kadr bolmasyn? Izdestire kele, dolbarymyz dál shyqty, bul belgili kınorejısser S.Mahmýtovtyń «Aral týraly rekvıem» atty derekti fılmi eken. Jerden jeti qoıan tapqandaı qýanyp, túndeletip Saǵatbek aǵanyń telefonyn izdestirip, kesh te bolsa úıine qońyraýlattyq. «Iá, – dedi ardager rejısser jaıbaraqat únmen, – bul meniń fılmimnen alynǵan kadr. Sol jyldary Muhtar Shahanovtyń uıytqy bolýymen Aral – Balqash máseleleri jónindegi halyqaralyq komıtet qurylyp, jumysyn bastaǵan kez. Sosıalıstik Eńbek Eri, «Novyı mır» jýrnalynyń bas redaktory Sergeı Zalygın jer betinen joıylyp bara jatqan Aral teńiziniń máselesin kóterip, «Aral-88» degen ǵylymı ekspedısııa uıymdastyrǵan edi. «Sovettik Qazaqstan» kınojýrnalyna jaı ǵana sıýjet túsirý úshin osy uıymnyń múshelerine ilesip, men de Aralǵa baratyn boldym. Aralǵa barǵan soń adam aıtsa sengisiz kúrdeli máselelermen betpe-bet keldik. Sol kezdegi «Qazaqfılm» kınostýdııasy Kınohronıka bóliminiń bastyǵy Anar Qashaǵanovaǵa telefon soǵyp, taqyryptyq josparǵa bekitip, kıno túsirýge ruqsat berýin suradym. «О́ziń durys dúnıe týady dep esepteseń, jaqsy, túsirgenińe qarsy emespin» dedi bastyǵym birden kelisip. Ideıa da, ssenarıı de aıaqastynan týdy, mátin fılmdi túsirip júrgen kezde jazylyp jatty. Sebebi ekspedısııa «qasiretti kózimen kórsin» dep sonaý Japonııadan beri qaraıǵy sheteldik, kúlli keńestik respýblıkalardyń iri aqyndaryn Aralǵa alyp barǵan edi. Osy aralyqta Máskeýde «Dnı Arala» degen on kúndik ótetin bolyp, tartylǵan teńizdiń jaıymen tanysqan qonaqtardyń bári endi Odaqtyń astanasyna qaraı jol tarttyq. Máskeýdegi «Fadeev atyndaǵy Ádebıetshiler úıinde» sheteldik aqyndar men jýrnalısterdiń qatysýymen halyqaralyq jıyn ótti. Zalygın bastaǵan ekspedısııa jumysynyń qorytyndysy osy jıynda jarııalanatyn boldy. Totalıtarlyq júıeniń tolyq kúırep bitpegen kezi ǵoı, máskeýlikter «Aral-88»-diń zertteý nátıjesin jarııalatpaý úshin janyn saldy. Biraq sheteldik bedeldi tulǵalardyń tegeýrini qoısyn ba, sol jerde Araldyń basyndaǵy aýyr ahýal búge-shigesine deıin talqylandy. Biz Qazaqstannan bir top delegasııa barǵan edik, delegasııanyń arasynan Roza Baǵlanovaǵa sóz beriletin bolyp sheshildi. Alaıda apamyzǵa da birese sóz beriletin bolyp, birese ruqsat etpeı, aqyry qaısar minezine salmasa, qaǵaberiste qalatynyn bilgen Baǵlanova tizgindeýge tyrysqandardy tyńdamaı, sózdi tartyp alǵandaı, minbege julqynyp turyp shyqty. Sóıtti de, keńestiń eń joǵarǵy quzyrly oryndary atynan qatysyp otyrǵan shendilerdiń kózine shuqyǵandaı, qazaqtyń keship otyrǵan halin, qart Araldyń qaıǵysyn aqtaryp aıta bastady. Jıyn aıtys-tartyspen qyzý ótti. Osy jıynnan keıin biraz adamnyń basyna taıaq tıdi, Eńbek Eri bolsa da, Zalygınniń bedeline nuqsan keldi. Al Roza Baǵlanovanyń ashynyp aıtqan aqıqat sózin qatysýshylar yqylaspen qoldap, oǵan óz ultynyń naǵyz batyryndaı qurmet tanytty. Osynyń bárin túsirip turǵan men bolashaq týyndymnyń sońǵy núktesin qoıýǵa ánshiniń osy sózi jetkilikti bolatynyn túsinip turdym».
1980 jyldardyń sońynda Qazaqstannyń «Memlekettik kıno» (Goskıno) dep atalatyn mekemesiniń tóraǵasy S.Mahmýtovtyń Aral – Almaty – Máskeý arasynda tabanynan tozyp júrip túsirgen «Aral týraly rekvıemin» qabyldamaı tastaıdy. Aral týraly shyndyqtyń bárin kózimen kórip, bir dáýirde gúldengen ólkeniń myńdaǵan halqynyń bosyp, bosap qalǵan ıesiz jeri úshin jany aýyrǵan rejısser meseliniń qaıtqanyna qaramastan, fılmin qushaqtaǵan kúıi Máskeýdegi Ortalyq telekomıtettiń ózine barady. Joly ońǵarylyp, ondaǵylar «Qazaqstan qabyldamasa, biz qabyldaımyz!» dep fılmge joldama beredi. Úlken óner qurbandyqsyz bolmaıdy, Máskeýden bilim alǵan, óz ortasynda moıyndalǵan, kıno salasynda qyryq jyldyq tájirıbesi bar S.Mahmýtov osydan keıin bir jyl boıy tapsyrys ala almaı, jumyssyz qalady. О́ıtkeni «Aral týraly rekvıem» – usaq ulttardyń taǵdyryn jalmaǵan qandyqol alyp ımperııanyń betine túkirgen fılm bolatyn.
Bizge beımálim bolyp kelgen bir beınetaspa tóńiregindegi shyndyq bulbul úndi Baǵlanovanyń el erkesi ǵana emes, azamattyq ustanymy bar qaıratker ekenin qoǵam aldynda taǵy bir dáleldedi. «Halyq qaharmany» ataǵy namysty qyzdyń ajaryn asha túskenine kóptiń kózi jetti. Qolyna jaramdy kıim tússe, jalańashtyń ıyǵyna jaýyp jylytqan jomart qasıetine batyrlyq mineziniń jarasym tapqanyn áıgili Jeltoqsan oqıǵasy da bir túıindep ketken. Jeltoqsannyń aıazynda «jastar alańǵa jınalyp jatyr» degendi estip, talaı belgili tulǵalar buǵyp qalǵanda, «keshe fashısten de qoryqqan joqpyn, taıaqtalyp jatqan balalardan janym artyq emes» dep asyqqannan aıaǵyna etigin qońyltaıaq kıe salyp, alańǵa kelip «Tarańdar!» dep toqtaý salýy da kókórim jastar arandap, ajal qushpasyn degen janashyrlyǵynan týǵany anyq. Aýmaly-tókpeli kezeńderdiń yzǵaryna arqasyn berip, qurysh qaısarlyǵymen qarsy turǵan Baǵlanovanyń batyrlyq isteri tarıhtyń belesterinen áli talaı kórinetini haq.
P.S. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aıtqandaı, endigi jerde qazaqtyń qaharman qyzyn məńgi este qaldyrýdyń naqty qadamy retinde ózi ómir súrgen Almaty qalasyndaǵy Respýblıka saraıy, Nur-Sultan shaharyndaǵy «Qazaqstan» Ortalyq konsert zaly, «Astana» konsert zaly sekildi iri mədenı mekeme, óner ortalyqtarynyń birine Roza Baǵlanovanyń esimi berilse, halqynyń zor qurmeti ǵana emes, tarıhı ədilettilik pen erlikke jasalǵan taǵzymy da bolar edi.
ALMATY
