Sodan beri ıslam dinin berik ustanǵan elder osy jyl sanaýdy qabyldaǵan. О́ıtkeni, bul jaı ǵana bir kúntizbelik esep emes, Quran aıattarymen bekitilgen, sahıh hadısterde aıtylǵan dúnıe. Mysaly, Quran aıattarynda kún sanaýdy «Aı» - dyń ólshemimen júrgizý úkim etilgen. Ári «Táýbe» súresiniń 36 aıatynda: «Rasynda, Allanyń qasynda kókter men jerdi jaratqaly Allanyń kitabyndaǵy aılardyń sany on eki» delingen. Sondaı-aq ımam Buharıdiń hadıs jınaǵynda: sahaba Zaıd ıbn Amrden estip, Abdýlla ıbn Omar rýaıaat etken hadıste, Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) aıdy 29 nemese 30 kúnmen ólshep eseptegen durys degeni aıtylady. Sol sııaqty, Ramazan aıynyń úkiminde jańa týǵan aıdy kórseń 29 kún, kórmeı qalsań 30 kún oraza ustaý týraly da hadıste aıtylady.
Osydan biz musylman jyl sanaýynyń Aı fazalarynyń ózgerisine negizdelgenin baıqaımyz. Osyny esepke ala otyryp musylman ǵalymdary jyl sanaýdyń jańa úlgisin dúnıege ákeldi. Islamnan buryn arabtarda bir shıregi 24 jyldan turatyn kúntizbe bolǵan. Onyń 15 jyly 12 aıdan, 9 jyly 13 aıdan turǵan. Keıin Muhamed paıǵambar (s.ǵ.s.) osyny ózgertip Quran aıattarynda aıtylǵandaı jańa jyl sanaýdy engizgen.
Musylman jyl sanaý boıynsha árbir 30 jyldyń 11-i 355 kúnnen, qalǵan 19-y 354 kúnnen turady. Sonda hıjra jylynyń uzaqtyǵy (354h19+355h11)/30/ 354,37 táýlik bolady, ıaǵnı grıgorıan sanatynan 11 kúnge kem. Sondyqtan hıjranyń 34 jyly, grıgorıannyń 33 jylyna teń bolady.
Osy 11 kúndik aıyrmaǵa baılanysty Oraza ustaý ýaqyty jyl saıyn ózgerip otyrady. Mysaly, О́tken jyly Oraza tamyzdyń 10 kúni bastalsa, bıyl tamyzdyń 1 kúni bastaldy. Keler 2012 jyly Oraza shilde aıynyń 20-21 kúniniń birinde bastalmaq.
Sóıte tura, musylman kalendary óziniń ýaqyt ólsheýdegi asa joǵary dáldigimen erekshelenedi. 30 jylda 0,012 táýlikke ǵana aýytqyp otyrady. Iаǵnı 2500 jyl ótkende jyl basy 1 kúnge ǵana jyljıdy eken.
Osyndaı musylmansha jyl sanaýdy ıslam dinin qabyldaǵannan keıin bizdiń babalarymyzda qoldanǵan. Mysaly, M.Qashǵarıdyń sózdiginde, Toqtamys hannyń jarlyqtarynda, Qadyrǵalı Jalaıyrı bıdiń shejiresinde tek musylmansha aı attary (jumada álaýýel, rabbı ál-aýýel, rajab, ramazan, safar, zulqyja t.b.) aıtylady. Qadyrǵalı bıdiń aıtýynsha, túrkiler eki túrli kúnqaıyrý júıesin qoldanǵan. Birinshi – arabsha aı esebi, ekinshi –juldyz esebi, deıdi.
