2010 jyly astanamyzda EQYU elderiniń kópten beri ótkizilmegen sammıti boldy. Sol jyly bizdiń el 56 memleket múshelikke engen osy uıymnyń tóraǵasy edi. Bizge deıin uıymnyń sammıti 11 jyl boıy túrli sebeptermen uıymdastyrylmaǵan, sony tarıhqa «Astana sammıti» degen atpen engizip, Qazaqstan ǵana ótkize aldy. Oǵan EQYU-ǵa múshe elder men halyqaralyq uıymdardan 73 resmı delegasııa kelip, Qazaqstan aıdy aspanǵa bir-aq shyǵardy. Sonyń ishinde sheteldik 400-ge jýyq jýrnalıst keldi. Uıymdastyrýshylar osyndaıda bir «jyrtylyp» qalatyn ejelgi ádetimizge basyp, olarǵa baǵaly syılyqtar daıyndapty.
Biraq... eýropalyq jýrnalıster budan qatty shoshynyp, syılyq alýdan bas tartqan. Árıne, memlekettik sheneýnik bas tartsa, ol túsinikti bolar edi. О́ıtkeni olarǵa baǵaly syılyq almaý zańmen belgilengen. Al jýrnalıstiń syılyqtan bas tartýyn qalaı túsinýge bolady? Estigen jerde bárimiz de tańyrqap qaldyq. Sóıtsek, bul týa bitti tárbıeden, bireýden sebepsiz eshteńe almaý, artyq dúnıe dáme etpeý, bireýdiń jomarttyǵyn paıdalanbaý, eńbegin jemeý sııaqty sanaǵa sińirilgen salttan eken. Osynyń ózi, saıyp kelgende, sybaılas jemqorlyqtyń da jolyn kesken. Ondaı áleýmettik kesel bolmaǵandyqtan, Eýropa elderiniń damýy da joǵary, tabystary da tolymdy.
Al bizde she?.. Biz týǵannan demesek te, es bilip, etek japqannan bireýden syılyq dámetýge beıimdele bastaımyz. Aldymen týǵan kúniń dep beredi, odan merekelerde beredi, mektepte jaqsy oqysań beredi, úıge shaqyrylǵan qonaq beredi... Solaı-solaı kete beredi. Alda-jalda syılyq berilmeı qalsa, alýshy ǵana emes, ata-anasynyń da ókpesi daıyn turady. Syılyq berýshini biz jomart, tipti janashyr sanap, oǵan qurmetpen qaraımyz.
Sóıtip, bizde syılyqtyń kýlti qalyptasqan, onsyz tań atyp, kún batpaıtyndaı kórinedi. Ol bolmasa kádimgideı kóńilimiz qońyltaqsyp, birdeńe jetpeı turatyndaı bolady. Sonyń ishinde muǵalimderge ata-analardyń aqsha jınap, syılyq jasaýy qatań qalyptasqan dástúr bolyp ketken. Al eger bir ata-ana qarsy shyǵyp, osynymyz jón emes, jemqorlyqtyń basy osy desinshi... Ondaıda «dástúr buzǵan» ata-ananyń basyna ıt terisin qaptap, «aqyl aıtýǵa» bári sheber.
О́ziniń kásibı mindetin oryndap, memleketten jalaqy alyp júrgen adamǵa nege syılyq jasaýymyz kerek degendi eshkim áste oılamaıdy. Mereke bolsa boldy, tek syılyq berýge asyǵamyz. Dáp bir mereke syılyq berý úshin jasalatyn sııaqty. Ásirese, áıel muǵalimderdiń 8 naýryz kúni syılyqtan qur qalatyny joq...
Árıne, sımvolıkalyq qurmet retinde qalam, kitap syılaý, shyn júrekten quttyqtap bir tal gúl usynýǵa bolatyn shyǵar. Mádenıeti joǵary elderde sóıtedi. Al biz qazir keminde bir sebet tátti-dámdige qosa, bir qushaq gúl syılaımyz. Odan kem bolsa «uıat sııaqty»... Munyń quny 20-25 myń teńge turatynyn, bul qarapaıym jumysker ata-ananyń aılyq tabysynyń besten biri ekenin eshkim de oılamaıdy.
О́z basym para alýdyń basy osy syılyq alýdan bastalady dep oılaımyn. Bala kezden syılyq alyp daǵdylanyp qalǵan sheneýnik usynylǵan parany da qaltasyna basa beredi. Tipti bireýge qyzmettik mindeti boıynsha jaqsylyq jasasa da kózimen «syılyq» dámetip turǵandaı bolady. О́ıtkeni bala jasynan syılyq alýǵa úırengen. Munyń para ekenin bilse de, «jaqsylyǵyma jaqsylyq jasamaısyń ba» degendi kózben uqtyrady. О́ziniń qyzmettik mindetin ǵana oryndaǵanyn, sol úshin memleket jalaqy beretinin oılamaıdy...
Árıne, syılyq berý búgin jáne bizden bastalǵan joq. Ol burynǵy keńestik júıede de bar bolatyn. Kompartııanyń kommýnısterdi tazalyqqa, shynshyldyqqa, qarapaıymdylyqqa baýlýymen, qorqytýymen bastyqtar da, qarapaıym sheneýnikter de, muǵalimder de basynda syılyq alýdan qashqalaqtap turatyn. Keıin Hrýshev-Brejnevterdiń tusynan bastap, báriniń de buǵan eti úırendi. Aqyryn-aqyryn qoǵamnyń jazylmaǵan dástúrine aınalyp ketti. Al sol zııansyz sanalǵan dástúr qazir úlken qoǵamdyq problemaǵa aınalyp otyr. Syılyq bere otyryp, usynýshy ózine bir paıda dámetedi. Bastyqtan joǵaryraq qyzmet nemese kezeksiz syıaqy, muǵalimnen balasyna jaqsy baǵa úmit etetini anyq. Bastyq syılyq usynǵan adamyna erekshe qarap, onyń kásibı sheberligi tómen bolsa da qolpashtap, jumysyna ótirik maqtaý aıtady, tipti qyzmetinde ósirýge tyrysady. Sóıtip syılyq biliksiz kadrlardyń joǵary órleýine jol ashady. Budan, túptep kelgende, qoǵam japa shegedi.
Muǵalim de pende, syılyq bergenniń úsh alatyn balasyna «tórttik», «tórttik» alatynyna «bestikti» badyraıtyp qoıyp jiberedi. Bul – ádiletsizdik qana emes, jas balaǵa bere otyryp, alýǵa bolatynyn kórsetetin jaman úlgi. Muny kórgen basqa balalar ózinen tómen oqıtyn balanyń baǵasy joǵary bolǵanyna narazy bolady, psıhologııalyq turǵydan soqqy alady.
Qalaı aıtsaq ta, qarapaıym syılyqtyń ulan-ǵaıyr zııany bar ekenin este ustaǵan jón. Aınalyp kelgende, ol búkil qoǵamǵa qasiretin tıgizetin sybaılas jemqorlyqqa ulasatyny sózsiz. Sondyqtan barlyq mekeme-uıymdarda syılyq berý men alýǵa zańdy túrde tyıym salǵan jón. Al ony uıymdastyratyndarǵa zańdy túrde qatań jaýapkershilik júktelýi kerek. Sonyń ishinde balasy oqıtyn synypta syılyq alýdy uıymdastyratyn ásire belsendilerdi quryqtaǵan durys. Ondaılardyń arasynda óziniń nemese tamyr-tanystarynyń taýarlaryn ótkizgisi kelip, ata-analarǵa bas tartýǵa bolmaıtyn bir «paıdaly» keńester berip, aqyry óziniń nemese tamyr-tanystarynyń taýarlaryn alǵyzatyndar da bar. Al mektep bitiretin balasy bar ata-analarǵa osyndaılar árbir muǵalimge syılyq alýdyń «durys» ekenin túsindirip baǵyp, 100 myń teńgege deıin shyǵyndatqan kezderi bolǵanyn bilemiz...
Árıne, bir kezde muǵalimderdiń jalaqysy tómen, turmystary qıyn boldy degendi oılap, ata-analar mundaı shyǵyndar aýyr tıse de, únsiz kónip jatatyn. Al qazir joǵary sanatty muǵalimder laıyqty eńbekaqy alyp jatqanda mundaıdy «áleýmettik qoldaý» deýge bolmaıtyny sózsiz.
Aqsha jınap, syılyq jasaý mektepte ǵana emes, joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndarynda da bar. «Balalarymyzdyń kýratoryna jınap jatyrmyz» dep júgirip júrgen ata-analardy kórip júrmiz. Qysqasy, qoǵamymyzdyń jegi qurtyna aınalǵan sybaılas jemqorlyqtyń túp-tamyry ispetti syılyq berý salty ábden óristep ketken. Onyń tamyryna balta shappasaq, kósegemiz kógere qoımas.
Soltústik Qazaqstan oblysy
