1920-1922 jyldary qurǵaqshylyq bolyp astyq, shóp shyqpaǵan, qys qatty bolyp mal qyrylǵan. Juttyń kólemi osy kúnge deıin tolyq anyqtalǵan joq.
Onyń ústine barlyq mal-múlkin, dúnıesin eshqandaı aqysyz-pulsyz, ótemsiz tek tartyp alýdy ǵana bilgen tonaýshy ókimetke berýge qımaǵan adamdardyń bári ókimetke qarsy shyǵyp, barynsha qarsylyq bildirgen. Maldaryn syrtqa aıdap ketý nemese jappaı soıyp tastap, etiniń kózin qurtýǵa tyrysý, astyqtaryn tyǵyp, shirip ketse de ókimetke bermeý sııaqty sabotajdyq árekettermen qatar, qarýly kóterilister de kóp bolǵan. Bir Batys-Sibir ólkesinde ǵana tórt júzden artyq osyndaı sharýalar kóterilisi bolǵan. Tarıhshy V.Shmıdtiń «Qazaqstan tragedııasy: Ashtyq jáne onyń saldary» degen eńbeginde bul týraly bylaı jazylǵan: «Memlekettiń bıliktiń zorlyqshyl saıasaty aýyldar men derevnıalardyń barǵan saıyn narazylyǵyn týdyrdy. Keńes ókimeti júrgizgen ákimshiliktik terror men ozbyrlyqqa birqatar jaǵdaılarda sharýalar ashyq qarsy shyǵyp, olardyń tarapynan qarýly qarsylyqtar boldy. Máselen, 1921 jyldyń aqpan-naýryz aılarynda shıelenis oshaqtary Aqmola, Kókshetaý jáne Petropavl jáne aımaqtyń basqa da óńirlerinde paıda boldy».
Ol kezdegi ortalyq ókimet KırSIK (Qyrǵyz Ortalyq atqarý komıteti) ash halyqqa kómek uıymdastyrý maqsatynda komıssııa qurǵanymen, onyń qarymy shamaly bolyp, ashtyqty eńserýge qaýqary tolyq jetpegen. «Pomgol» degen atpen belgili bolǵan bul komıssııany S.Meńdeshev basqarǵan.
Jýyrda Soltústik Qazaqstan oblystyq arhıvinde sol kezdegi gýbernııalyq ókimettiń organy «Mır trýda» gazetin qarap otyryp, ashtyq týraly kóp derekterge jolyqtyq. Ol kezdegi gazet odaqtyq telegraf agenttiginen (RosTA) derekterdi jıi berip turady eken. Sonyń ishinde 1922 jyldyń 24 qańtaryndaǵy osy gazet RosTA-ǵa silteme jasaı otyryp, «Golodaıýshaıa Kırrespýblıka» degen taqyryppen mynadaı shaǵyn derek keltirgen eken: «Jańa jylǵa deıin Qyrǵyz (Qazaq) Respýblıkasynda 2 000 000 ash adam tirkeldi. Halyqtyń 70 paıyzy ashtyqqa ushyraýda».
Árıne, qaǵazǵa túsip, tirkeýde turǵandary osynsha bolǵanda, búkil Qazaq dalasyn sol kezde jappaı ashtyq jaılap, qyrylyp jatqanyn kózge elestetý qıyn emes. Osy gazet taǵy bir nómirinde endi qazaqstandyq telegraf agenttigine (KırrosTA) silteme jasaı otyryp, Qostanaı gýbernııasyndaǵy ashtyqqa ushyraýshylar sany aı saıyn 50 paıyzǵa artatynyn aıtypty. «Halyq múkpen, qymyzdyqpen, alabotamen, tary jáne topyraqpen qorektenýde» delingen onda. Demek respýblıkany jaılaǵan ashtyqtyń ushy-qıyry joq degen sóz.
Ashtyq aýqymy osylaı jaılap jatqan Qazaqstannan astyq salyǵy jınalypty. Atalǵan gazettiń «Prodnalog v Kırrespýblıke» maqalasynda osy týraly aıtylyp, bylaı delingen: «15 jeltoqsanda salyqty zattaı alý úshin eki aptalyq naýqan uıymdastyrylyp, oǵan barlyq tańdaýly kúshter jumyldyryldy. Gýbernııa aýdandarǵa bólinedi, olardyń basynda arnaıy shtattar, sondaı-aq Gýbrevtrıbýnaldyń tótenshe dalalyq sessııalary boldy. Gýbernııa 5 813 818 put zattaı salyq berýge tıis bolatyn; al 10 jeltoqsanǵa deıin onyń 38 paıyzy oryndaldy. Zattaı salyq jınaý birinshi Pavlodar ýezinde júrgizilýde, ekinshi Zaısan – 42, Qarǵaly – 12, Buqtyrma – 10, Semeı 8 paıyz. Jetispeýshilik salmaǵy bar elementke túsedi. Kedeılengen halyq berilgen tapsyrmany asyra oryndady (Kırrosta)».
Mine, bul resmı organnyń deregi. О́zi ashtyqtan qyrylyp jatqan elge qosymsha azyq-túlik salyǵyn kúsheıtken jáne ony jınaýǵa aıryqsha shtat, gýbrevtrıbýnal degenderdi tartqan. Bular árıne, «shash al dese bas alatyndar» ekeni belgili. Ashtyqtan qyrylyp jatqan halyqqa salyqpen ekinshi jaqtan qysym kórsetý – árıne, halyqty ozbyrlyq saıasat emes pe?!
Keńes Odaǵyndaǵy ashtyqtan qyrylyp jatqan halyqqa sheteldik qoǵamdyq uıymdar birshama kómektesken. Sonyń ishinde Amerıkanyń sol kezdegi prezıdenti Výdro Vılsonnyń uıymdastyrýymen Eýropada 1919 jyly ashtyqqa ushyraǵan elderge kómek jasaý úshin qurylǵan «Amerıkanyń kómek ákimshiligi» uıymynyń járdemi kóp bolǵan. Bul uıymǵa jazýshy M.Gorkıı kómek surap hat jazǵan eken. Osy uıym Qazaqstanǵa 125 vagon un, kúrish, qant jáne t.b. jibergeni Ýıkıpedııa ensıklopedııasynda jazylǵan. Al endi Qazaqstanǵa jasalǵan sondaı bir kómekti S.Romashkına esimdi jýrnalıst «Vlast» saıtyndaǵy «Pervyı golod. 1921-1922 god» atty maqalasynda eshqaıda silteme jasamaı-aq orys pravoslavıe shirkeýleriniń asyl zattaryn satqan aqshaǵa alynǵan astyq dep jazypty. Osyndaı jarııalanymdarǵa kúdikpen qaraǵan durys sııaqty.
Qalaı desek te, alǵashqy ashtyqtyń aýqymy da adam aıtpastaı zor bolǵan. Keńes ókimeti jyldarynda onyń tolyq aýqymy eshqaıda kórsetilmeı, «jaýyrdy jaba toqyp», ishinara halyqtyń ózine kiná taǵýǵa deıin barǵan. Mysaly, Túrkistanda Keńes bıligin ornatýǵa belsene qatysqan kórsoqyr basshylardyń biri – I.Tobolın degen bolshevık «qazaqtar marksshilderdiń kózqarasymen baǵalaǵanda, ekonomıkalyq turǵydan álsiz ult bolǵandyqtan, báribir qyrylady» dep soqqan eken... Al bıliktiń qolymen jasalǵan 30- jyldardaǵy ekinshi ashtyqta halqymyz taǵy qynadaı qyrylǵany belgili. Osyndaı ókimeti, osyndaı basshylary bolǵan elden túgel qyrylyp qalmaı, aman shyqqan qazaq halqynyń da jany siri-aý...
