Ekinshi eleýli faktor – kanaldar, sý nysandary jáne ishki sý júıeleri sýǵa qatysy joq mekemeler men jeke adamdarǵa berile bastady. Olar aınalasy eki-úsh jylda isti aıaqsyz tastap ketti. Qıraǵan sý ǵımarattary, uıyq basqan kanaldar men sý qashyrtqylary, qamys basqan, isten shyqqan sýarmaly jerler «muraǵa» qaldy. Aýdan, oblys jáne respýblıka deńgeıindegi sýǵa qatysy bar basshylar birinen soń biri aýysty. Tek Túrkistan oblysynyń ózinde sońǵy 16 jylda 6 basshylyq aýysypty. Sondaı-aq elimizde sý mamandaryn daıarlaıtyn birde-bir oqý ornynyń bolmaýy da isti turalatyp tur.
Aǵyn sý boıynsha Qazaqstan kóp elderge táýeldi: shyǵysta – Qytaıǵa, batysta – Reseıge, ońtústikte Qyrǵyzstan men О́zbekstanǵa. Maqalada basty nazar aýdarǵan máselemiz – ońtústiktegi sý problemasy. Bizge aǵyn sý Tashkent oblysynda ornalasqan Sharbaq sý qoımasynan Shyrshyq ózeni arqyly jetedi. Qazyǵurt, Saryaǵash, Kelestegi sýarmaly jerler Úlken Keles, Zah, Hanym, STK jáne VTK dep atalatyn bes kanal arqyly keledi. Keńes zamanynyń ózinde О́zbekstannan sý alý prosesi dúrbeleńge toly bolýshy edi.
XX ǵasyrdyń 70-jyldarynda Máskeý tapsyrmasymen Ǵazalkent (qazirgi Úlken Keles) kanalyn salý úshin Tashkent oblysynan 432 gektar jer bólinip, onyń 230 gektary turaqty bolyp bekidi. Kanal eki kezekten turdy. Birinshi kezekte Qazyǵurt aýdanynyń 9500, Saryaǵash aýdanynyń 8 myń gektar jerin sýlandyrýmen qatar, Hanym kanalyndaǵy 7500 eski sýarmaly jerlerine sý qubyry arqyly aǵyn sýdy jetkizip berý kózdelgen. Alaıda túrli sebeppen Hanymǵa sý qubyry jetkizilmedi. Ekinshi kezekte Úlken Keles kanaly arqyly syıymdylyǵy 300 mln tekshe metr bolatyn Darbaza sý qoımasyn salyp, Saryaǵash pen Keles aýdanynyń 30 myń gektar jeri ıgerilýi tıis edi. Bul jumys ta oryndalǵan joq. Qazaqstan sýymyzdy alyp qoıady dep О́zbekstan jaǵy narazylyq tanytty. Sóıtip olar Shyrshyq ózeniniń sol jaǵalaýynan Parkent kanalyn salyp, Sharbaq sý qoımasynan keletin sýdy bólip jiberdi. 1985 jyly da sý bermeımiz dep Bostandyq aýdanynyń birinshi hatshysy Iýrıı Haıdýrov kanalymyzdyń sýyn jaýyp tastady. 1986 jyly kóktemde Tashoblvodhozǵa sýǵa suranys berip, Ýzmınenergııa arqyly kanalǵa sý jiberdik. Artynsha Haıdýrov kanaldy taǵy da jaýyp tastap, máselege Máskeý aralasty. 1987 jyly Máskeý úsh respýblıkanyń sýyn retteý maqsatynda Tashkent qalasynan «Syrdarııa» mekemesin ashty. Al eńbegi baǵalanǵan Haıdýrov Jızaq oblysynyń birinshi hatshylyǵyna kóterilgen edi. Qysqasy, sol kezdegi sý daýy áli kúnge jalǵasyp kele jatyr.
Táýelsizdik alǵan soń da jaǵdaı jaqsaryp kete qoıǵan joq. Al keleshekte kórshimizden tirshilik nárin alý tipti qıyndaı túsetin sııaqty. Sebebi jyl saıyn Qazaqstan jaǵymen kelispeı, kanaldardaǵy sýdy qysqartyp tastaıdy nemese túrli sebep taýyp birneshe kúnge jaýyp tastaıdy. Táýeldilikten tolyq bolmasa da ishinara arylyp, óz eńsemizdi kóterý úshin bizge sý sharýashylyǵymyzdy retke keltirýge týra kelmek. Bul úshin ne isteý kerek? Aldymen sý sharýashylyǵy mınıstrligi qurylǵany abzal. Sóıtip el aýmaǵyndaǵy aǵyn sý men aýyz sý, ózender men kólder, basqa da sý kózderi osy mınıstrliktiń baqylaýyna alynýy tıis. Odan soń joǵary oqý oryndarynda sý mamandaryn daıarlaıtyn fakýltet ashý da óte ózekti. Bizde qazir sý mamandary jetispeıdi. Kóptegen qyzmetkerdiń jasy zeınet jasyna taıap qalǵan, al birazy zeınetke shyqsa da jumys isteýge májbúr. Soǵan qaramastan jalaqy óte tómen deńgeıde. Al aýdan men oblys basshylary sý sharýashylyǵy deıtin sharýashylyqtyń bar ekenin tipti umytyp ketken be dersiń. 2016 jyldan beri osy salada isteıtin birde bir maman memlekettik marapatqa usynylmaǵan. Sý sharýashylyǵy qyzmetkerleriniń jalaqysyn ósirip, olardy túrli memlekettik marapattarǵa usynyp otyrý da sala qyzmetkerlerin yntalandyratyny sózsiz.
Memleketaralyq deńgeıde sheshimin tabýy kerek irgeli jumys retinde tórt memlekettiń – Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstannyń ózara kelisimshart jasasýyn aıtar edim. О́ıtkeni Syrdarııa ózenin paıdalanýdy biz nemese olar ǵana sheshe salmaıdy. Oǵan tórt memleket teń dárejede aralasqany jón. Sonymen qatar Qazaqstanǵa baratyn kanaldardyń sýyn baqylap otyrý maqsatynda Tashkenttegi BVO «Syrdarııa» mekemesine jáne Qazaqstan elshiligine mamandarymyzdy ornalastyrý da tıimdi bolar edi.
Erekshe atap aıtarlyq taǵy bir másele – kanaldardy betonmen qaptaý jaıy. Kanaldardyń kóp bóliginiń betonmen qaptalmaýy saldarynan sýdyń 30-35 paıyzy jerge sińip ketip jatyr. Bul shamamen – mıllıardtaǵan tekshe metr sý. Al eger kanaldar betonmen qaptalsa onda únemdelgen sýdyń ózimen-aq myńdaǵan gektar sýarmaly jerdi ashýǵa bolady. Dál qazir Maqtaaral aýdanyndaǵy Dostyq, Shardara aýdanyndaǵy Qyzylqum, Arys-Túrkistan jáne Úlken Keles kanaldary beton jabyndysyna muqtaj bolyp tur.
Aýyz sý máselesine baılanysty О́gem ózeniniń sýyn burý kerek dep esepteımin. Bul máseleni 2000 jyldan beri kóterip kele jatyrmyn. Mysaly, О́gem ózeniniń sýyn burý nátıjesinde halyqqa taza aýyz sý usynýǵa bolady. О́gemmen qosa, Keles ózenin de burar bolsaq, onda tynysymyz ájeptáýir keńip qalýshy edi. Eger bul oı júzege assa, onda Darbaza sý qoımasy salynyp, jańa jerler ıgeriledi. Sýdyń kelýi jańa eldi mekenderdiń paıda bolýyna yqpal etip, on myńdaǵan adamdy jumyspen qamtasyz etpek. Sondaı-aq respýblıka kókónis tapshylyǵyn umytyp, myńdaǵan gektar jylyjaı salý múmkindigi týady. Bul óz kezeginde halyqtyń ál-aýqatyn kóterip qana qoımaı, agroóndiristi damytýǵa da serpin bermek.
Qýatbek SULTANOV,
Sý mamany, zeınetker
Túrkistan oblysy
